Archive for the ‘vitanarstýring’ Tag

Her er netið til lítla nyttu

crowds1Eg haldi meg roknast millum teirra, sum leggja stóran dent á at fáa upplýsingar skjótt, og júst tá ið eg havi brúk fyri teimum. Eg hugsi her um upplýsingar um øll føroysk viðurskifti, tvs. tíðindi, kunning, atgongd til skjøl, tøl o.s.fr.

Nú er internetið ein miðil, sum vit øll meta sum hvørs mans ogn, og tí skuldi verið gaman í at miðla upplýsingar bæði skjótt og væl.
Og hetta er tíbetur eisini so.

Øll virki við virðing fyri sær sjálvum leggja kunning og tænastur út á netið. Sprænurin stendur frá tíðindamiðlunum, sum royna at egna okkum við tí seinasta nýggja. Nógv av hesum hevur løtuvirði ella als onki virði, men soleiðis er nú einaferð. Vit kunnu bara vóna, at tað einaferð verða umstøður at miðla langtíðarhaldgóð føroysk tíðindi og kunning.

Sosialu miðlarnir ganga heitir 24/7, og fólk skriva bloggar, sum mangan eru bæði áhugaverdir og upplýsandi. Tað ber til at keypa alskyns føroyskar orðabøkur á netinum, e-bøkur og ljóðbøkur, og skalt tú ringja til onkran, og tú minnist ikki nummarið, so plagar at bera til at finna nummarið á netinum. Og vilt tú vita, hvør eigur eitt matrikulnummar, ja, so finnur tú eisini tað. Bókasøvnini bjóða tær at leita á netinum eftir bókum, so at tú ikki gongur teimum á dyrnar til onga nyttu, og tá um almenn hagtøl ræður, ja, tá eru vit eisini hampuliga væl fyri. Eisini nógv tíðarrit og bløð liggja nú á netinum í talgildari útgávu, t.d. tey, sum eru talgild í verkætlanini tíðarrit.fo.

Nei, tað, sum eg serliga hugsi um, er atgongd til alfrøðiupplýsingar um føroysk viðurskifti á netinum, og tá stendur av álvara illa til.

Tað kemur ofta fyri at tú rennir teg fastan í onkrum, sum tú situr við. Okkurt serligt, sum tú kundi hugsað tær at vita meira um, og tá stendur á. Eg havi fleiri ferðir leitað eftir upplýsingum um serføroysk viðurskifti, t.d. á Google ella aðra staðnis, tá ið tað hevði skund, og skammfuktaður má eg viðganga, at eg fái ofta meira at vita um hesi viðurskifti í útlendskum handbókum og skjalagoymslum enn í okkara egnu.
Føroysku upplýsingarnar á netinum eru sum oftast avmarkaðar, ófullfíggjaðar og ikki nøktandi.
Sjálvandi ber altíð til at gera eina rannsókn og finna upplýsingarnar so við og við, men her tosið eg um skjóta atgongd til dygdargóða kunning. Og tað er neyðugt at hava nú á døgum.

Í flest øðrum londum er tey so nógv, ofta milliónir, sum kunnu røkja eina wiki, t.d. Wikipediu ella annað líknandi kunningarverk. Har kunnu tey brúka mongdarveiting (crowd sourcing). Eg haldi meg hava lisið onkustaðnis, at tað ber illa til at hava eina umfatandi wikipediu, um tú ikki hevur millum 5.000 og 10.000 aktivar ritstjórar, og tað fáa vit so ongantíð í Føroyum. Og vit vita eisini, at eru vit ov fá, ja, so fáa vit ikki fulla úrtøku við bara at líta á vitanina hjá fjøldini (the wisdom of the crowds).

Hvat er so at gera?

Her er í øllum førum ein uppgáva, sum hvílir á landinum, og sum landið eigur at umhugsa at fáa gjørt nakað við. Og tá eg sigi landið, so meini eg við, at landið eigur at fáa til vega fortreytirnar, so at vit, vanlig fólk, skúlanæmingar, lesandi, granskarar, rithøvundar, miðlafólk o.o., kunnu fáa skjóta og góða atgongd til slíkar upplýsingar. Og ikki bara landið, men eisini størru virkini, stovnar og yrkis- og fakfeløg eiga at kenna eina ábyrgd og skyldu her.

Tað liggja stórar nøgdir av føroyskum kunningartilfari, sum kann gerast atgongiligt alment á netinum; tilfar, sum annars liggur goymt og gloymt onkustaðnis. Men hava vit nakra talgildingarætlan, so hetta tilfarið kann gerast livandi?
Og einir 20-25 løntir ritstjórar høvdu skjótt kunnað fingið gjørt eina líkinda føroyska alfrøði á netinum. Arbeiðið kundi verið skipað í samráð við okkara vitanarstovnar.

Eg haldi bara, at tað er stór skomm, at vit altíð skulu bera okkum undan. Og enn størri skomm er, at onnur vísa okkara viðurskiftum størri áhuga enn vit sjálvi.

So vónandi kemur vend í her, ongantíð ov skjótt.

crowds2

Frá bunkum til ovfylling av kunning*)

Ein nýtímans plága er tað, tey rópa ovfyllingin av kunning (en. information overload). Henda ovfylling stavar serliga frá, at tað er vorðið so lætt at samskifta og at geva út og senda (publisera) kunning, – hetta, sum hevur tikið seg upp saman við talgildingini og elektronisku dátaviðgerðini.

Ovfylling av kunning umvegis netið hevur vundið so upp á seg í seinastuni, at fólk gerast ovbyrjað av at skulla lesa ella síggja og viðgera alla kunningina og svara teimum boðum og áheitanum, tey fáa, og fleiri og fleiri kenna seg strongd av hesum.

Nógva kunningin órógvar eisini fólk, tá ið tey eru til arbeiðis, tí at tey alla tíðina líka skulu lesa hendan teldupostin, tey júst hava fingið, ella vita, um okkurt er sent teimum t.d. á sosiala netverkinum, tað verið seg Facebook ella onnur sosial telduskipan. Hetta ger, at nógv avbrot verða í dagliga arbeiðnum. Og tá ið talan er um teldupost er framvegis trupult at finna sjálvvirkandi skipanir, sum kunnu skilja teldupostin eftir hvat, ið hevur týdning, og hvat, ið hevur lítlan ella ongan týdning. Vandi er eisini fyri, at týðandi kunning ella vitan kann fara fyri skeyti í øllum hurlivasanum.

Royndir vísa, at tað ganga yvir 20 minuttir, áðrenn tú kanst savna teg aftur um eina uppgávu, sum tú legði frá tær, tí at tú líka skuldi okkurt annað, t.d. lesa ein nýkomnan teldupost. Koma slíkar hendingar ofta fyri um dagin, og tað gera tær, so er lætt at síggja, at nógv arbeiðstíð fer til spillis, og virki, stovnar og samfelagið hava stór tap av hesum.

Ei undur í, at skilafólk eru farin at spyrja, hvat vit kunnu gera við hendan trupulleikan. Tað ger ritstjórin og professarin Paul Hemp í greinini Death by Information Overload í seinastu útgávuni av tíðarritinum Harvard Business Review (September 2009).

Paul Hemp nevnir, at líka síðan Gutenberg hava vit havt ovfylling av kunning, tvs. at tað hevur verið meiri vitan og kunning tøk, enn ein einstakur persónur kann fáa til høldar ella handfara. Við talgildingini og nýggju kunningartøknini hevur hetta bara vundið upp á seg, tí nú kunnu øll geva út (publisera). Nógv nýggj kunning verður eisini skapt í sjálvvirkandi skipanum (datamining) og send út á elektronisku miðlarnar.

Samstundis hava vit fingið alt fleiri miðlar, og kunningin er í alt fleiri skapum (formatum), so at mátarnir at kunna seg alla tíðina broytast, tvs. eru meira flákrutir og fleirtáttaðir.

Fyrr vistu vit ikki alt, og sum kunnugt hevur ein ikki ilt av tí, ein ikki veit. Í dag er øðrvísi, tí kunning, sum áður var fjald (hon skuldi keypast ella leitast fram), er nú lætt atkomulig og sum oftast ókeypis. Milliónir av heimasíðum, wikiar, bloggar, teldupostur og sosialar telduskipanir spræna út kunning í hvønn krók, – kunning, sum er fakliga væl grundað, men eisini kunning, ið fyri tað mesta er svass og ’líkagildigheitir’. Spurningurin er, um tú skalt lesa alt, og um tú skalt svara øllum. Ivin og kenslan, at tú ikki nært at koma runt, skapa strongd.

Í sálarfrøðini verður í hesum sambandi tosað um fyribrigdið ”attention deficit trait” og at fólk, sum eru hart rakt av kunningarovfyllu sum frá líður gerast býttari, ikki ólíkt tí, ið hendir við teimum, sum drekka illa.

Tað sigst, at í dag er tað ikki óvanligt, at fólk ’kekka sín mail’ í kirkjuni, á veitslum ella á wc’inum! Nevnt hevur eisini verið, at hesin bundiskapurin hevur sosialar avleiðingar (t.d. at foreldur forsøma síni børn), og at markið millum arbeiði og frítíð kámast!

Og hvør er so hjálpin?

Paul Hemp skilur ímillum trupulleikarnar, ið einstaklingar hava, og so teir, ið virki ella stovnar hava.

Tá talan er um einstaklingar er ein hin besta hjálpin at minka um nøgdina av kunning, sum onkursvegna verður noydd upp á teg, t.d. teldupostar (serliga um tú hevur tendrað fráboðanina, sum sigur, at tú hevur fingið nýggjan teldupost).

Týðandi er eisini at broyta hugburð, so at tú torir at lata teldu vera teldu: far í staðin ein túr, drekk ein kaffimunn, les okkurt, ella ger tað arbeiðið, sum tú ert settur til ella ætlar at fáa frá hondini.

Tað er eisini góð hjálp at brúka aðrar miðlar enn teldupost, t.d. nýggju skipanina tey rópa Twitter, har til ber at senda smærri boð (tweets) til felagar (followers), sum ikki eru so bindandi og formell sum teldupostur. Annar máti er at brúka wiki og bloggar til kunning, sum brúkarin kann taka fram, tá ið honum lystir (tvs. frá push til pull). Ein annar ikki so bindandi háttur at samskifta er Chat.

Nógvir av hesum nýggju mátunum at samskifta, sum ikki minst tey ungu hava tikið til sín, eru so smátt við at fáa fótafesti eisini í vinnuvirkjum og stovnum.

Paul Hemp heldur tó, at teldupostur framhaldandi verður ein týðandi samskiftisháttur í vinnuhøpi og at virkis- ella stovnsleiðslur eiga at taka upp spurningin, hvussu teldupostur kann brúkast skilagott í arbeiðshøpi.

Onkustaðnis, har teldupostur ikki er týðandi partur av arbeiðnum, ber sjálvandi til at steingja skipanina ella seta upp strangar reglur fyri teldunýtslu. Vitanararbeiðarar kunnu tó ikki liva við slíkum avmarkingum.

Tí eiga virkini og stovnarnir eisini at umhugsa at gera teldunýtslu ella telduatburð til ein meira sjónligan part av virkismentanini. Til ber at skipa fyri frálæru um tilvitað samskifti, at læra starvsfólkini at stýra kunning ella vitan, at gera greiðar vegleiðandi reglur fyri samskifti og teldunýtslu í hesum sambandi, at hava løtur, har teldupostur ikki verður lisin ella svaraður, at mæla fólki frá at brúka teldupost til at sjónliggera seg sjálvan o.s.fr.

Og virki og stovnar eiga eisini at fara at umhugsa at brúka aðrar elektroniskar samskiftishættir enn teldupost, t.d. sum nevnt wiki, bloggar, Twitter o.tl. sum arbeiðsamboð.
Microsoft hevur longu sæð hvussu rekur og hevur ment SharePoint-skipanina, sum byggir á, at fleiri samskiftishættir verða savnaðir í eini og somu arbeiðsskipan.

Kanska vit eisini í Føroyum skjótt eiga at fara at taka okkum um reiggj á hesum øki, tí vit eru longu eftirbátur.

*) Kunning er tað sama sum informatión.