Archive for the ‘vaml’ Tag

Nú mugu teir stýra sær

Nú skilji eg á lagnum, at hatta, sum hendi á nýggjárinum í Køln, tá nakrir menn fóru at kráma og taka uppundir konufólk á einum torgi har, er ikki so nógv øðrvísi enn tað, sum eitt nú føroysk konufólk kenna aftur frá vanligum føroyskum monnum. Og hetta tykist vera tað, sum kvinnufeløg og feministar nú gera vart við, at áðrenn vit fara at finnast at einum bólki av mannfólkum av einum ávísum ættarslagi, eiga vit fyrst at taka í egnan barm.

Vit vita, at tað at flyta seg frá eini mentan til eina aðra, sum á mongum økjum er øðrvísi, ger bæði kvinnur og kanska serliga menn óstøðugar og kann elva til trega. Eg minnist, hvussu eg var ávaraður, tá ið eg fór av landinum, at ansa eftir øllum teimum freistingunum, sum kundu taka meg av fótum og føra meg lúkst niður í díkið. Og eins og hjá so nógvum øðrum, lesandi ella sjómanni, mundið tað næstan eisini endað so hjá mær.

Tað liggur í mannamuruni at geva leyst og fylgja sínum driftum, men siðmenningin hevur lært okkum, at tað eru mørk, skal eitt líkinda samfelag koma burturúr.
Freud tosar um lystprinsippið og realitetsprinsippið, og at vit gjalda ein prís at halda okkum til realitetsprinsippið, men at vit, tey hepnastu, vinna hetta aftur í sublimeringini. Ella sagt eitt sindur øðrvísi: at vit almindiligu vinna nógv bara við at uppføra okkum ordiligt, vera íðin at arbeiða, hava okkurt ítriv, njóta samanhaldið og tað viðhvørt ræðandi frælsið o.s.fr.
Vit kenna hetta sama aftur í griksku heimsspekini sum skilnaðurin millum Apollon (tað vakra, siðiliga og kreativa) og Dionysos (rúsurin, tað ovurkáta og ógvisliga).
Ja, er tað ikki júst hesin skilnaðurin reklaman spælir sær við: halt tær, men keyp (eisini upp á borg), so verður tú lukkuligur. Tað eru nú kortini fleiri, sum ivast í, um hetta er einasti vegurin til lukku og eydnu.
Jesus tosar um freistingina, t.d. í Matt. 5.29: “Um nú høgra eyga títt freistar teg, so rív tað út og kasta tað frá tær! Tað er tær betri, at ein limur tín verður forkomin, enn at alt likam títt verður kastað í Helviti.” So álvarsamt kann tað eisini verða.

Kvinnukúgingin, sum tað onkuntíð verður rópt, er kanska fyrst og fremst eitt tekin um, hvussu valdið er skipað í einum samfelag. Tá er tað fyrst og fremst kynið, sum ger av, hvør er minni ella meira mentur. Henda kúgingin er aldargomul og var kanska neyðug í eldri samfelagsskipanum, men hóskar ikki væl í einum framkomnum vælferðar- og brúkarasamfelag.

Vit ‘meira framkomnu’ eru tí á veg burtur frá eini einfaldum hátti at bólka kynini, men í øðrum meira siðbundnum mentanum er kvinnukúganin støðið hjá valdinum í gamalsliga patriarkalska samfelagnum og tí hjá monnunum. Ei undur í, at hesir menn øtast um kvinnur, sum tað ikki flættast við, og sum við sínum atburði í teirra eygum eru ein hóttan móti valdinum og siðmenningini. Vald og vani bítur jú best.

Øll samfeløg hava síni skismu, sum nógv eru meinaleys, men onkur eru óheppin og skaðilig. Mannfrøðingar hava víst á, at tað eru samfelag, sum rigga væl, meðan onnur samfeløg eru rakt av skismum, sum føra til óheppin viðurskifti: harðskap, lógloysi og uppsteðging o.s.fr. So tað er ikki líkamikið, hvussu samfeløg rigga, og óheppin viðurskifti kunnu ikki verjast við at vísa til, at tey eru mentan. Onkuntíð er nóg mikið at seta orð á skismu ella gera onkrar broytingar. Í øðrum føri má eitt heilt siðaskifti til.

Nú sigi eg ikki alt hetta fyri at bera í bøtuflaka fyri tí, sum hendi í Køln henda dagin. Tí tað, sum hasir menninir gjørdu, var andstyggiligt og ikki minni, um talan var um skipaðan ágang. Nú frættist eisini um ágang og happing her hjá okkum á sosialu miðlunum. Og slíkt eigur heldur ikki at verða góðtikið.
Og teir, sum kanska kenna seg niðurgjørdar, mugu bara læra, at soleiðis kunnu teir ikki gera. Teir mugu stýra sær!
Tí er tað púra burturvið, sum ført hevur verið fram, at konufólkini eiga at ansa sær og hava í huga vandan, at menn kunnu gerast naskir.
Gott nokk liva vit í einum samfelag, har fólk dáma at standa fram, vísa seg og verja sín samleika, og soleiðis skal tað eisini vera. So kunnu vit hava okkara meining um tað og annars royna at halda okkum, um okkurt er sum øsir okkum, tí sum tað stendur í sanginum: sissa meg, tá eg vil liva…
Teir, sum lata seg øsa, mugu so antin royna seg í vanligum parlagi ella við dating, sum tað eitur nú á døgum, ella fara í burka og fáa sær bind fyri eyguni. Lat hini so klæða seg, sum teimum lystir ella sum mótavinnan nú einaferð mælir okkum til.

Jú, rætt er sum tað stóð í teknirøðunum man plagdi at lesa, áðrenn man hevði fingið eyguni upp fyri betri lesnaði, at “hvid mand taler med kløvet tunge”.
Men hesaferð mugu vit hvítur ella ei siga við einari tungu eitt greitt nei. Mentan ella ikki mentan – soleiðis gera vit bara ikki her ella nakra aðrastaðnis.

Teir leingi livi

bussurNú seinnapartin, eg spákaði mær heim frá arbeiði, sá eg okkurt, ið minti um eitt pappírsark, liggja og rekast á vegnum millum øll tey niðurdottnu følnaðu bløðini, sum geva einum eina so hugtunga kenslu av memento mori.
Eg tók hetta arkið upp í hondina og sá, at har stóð okkurt skrivað á. Tað  minti um ein minnislista at hava við til handils, men tá eg las listan, sá eg, at hetta helst var ein yrking,

Nú haldi eg meg ikki vera ein teirra, ið hava skil fyri skaldskapi, men so frægt eg dugi at meta, so kundi krutluta handskriftin bent á, at henda yrkingin var skrivað av einum av okkara mentafólkum, – tað kundi sjálvandi eisini vera ein lækni, men neyvan nakar av okkara nærlagdu fólkavaldu.

Eg stóð beint við eitt ruskílat og ætlaði at tveita pappírið burtur, – hugsaði, at neyvan mundi hetta ríslið vera vert at goyma, tá tað knappliga kom mær til hugs, at kanska hevði okkurt skald mist henda lepan í nógva vindinum og gekk nú og harmaðist og kundi ikki gleða seg til eitt gott vikuskifti. Tí havi eg gjørt av at almannakunngera yrkingina, um hon nú kann kallast ein yrking. Líka veit eg.

So kann eigarmaðurin í øllum førum krevja at fáa hana aftur, og hann ella hon kunnu vera púra vís í, at eg krevji onga finningarløn.

Yrkingin ljóðar soleiðis:

Glíðibreytin

Siti og hugsi um ráðharrabil
Bara andin er mobilur
Frøist øll! Óhefta nevndin hevði bilskil
tí sjóstúkan riggar ikki longur.
Skomm var ikki skapt í Detroit
bara gyklið og glæman,
sum kann fjala minnið um farnar og komandi tíðir.
Men nú verður tað!
Ohoy, ohoy haldið av.
Her kemur Helle í sínum
beint aftan á Lars í sínum
bæði á kvøldtúri
í fríum bilbúri.
Gott at ongin ráðharri er í Føroyum.
Tí so noyddust vit gomlu,
ið eftir eru,
sum hava onga peru,
at skaffa fæ til fríar ráðharrabilar.
Og tí er ikki vandi fyri,
at tey her fara at koyra Baldur yvir.

Omma dansar á studentagarðinum

Eg haldi at tað var rættiliga áhugavert og avdúkandi at síggja seinastu kjaksendingina í vetrarskránni hjá SVF í kvøld. Nú er vetur framvegis, men vit stevna móti summarinum í góðum treysti og gleða okkum til aftur í ár at njóta ein ella tveir summardagar úti í tún í yvirlivilsisdrakt, sveittandi við einum glasi av kaldari Ribenasaft á urtagarðsborðinum, sum vit hava tjórað fast, skuldi tað versta hent.

Men aftur til kjakið.

Tað kom mær fyri, at kjakið í kvøld mest var at samanbera við leyst prát. Ein má bara siga, at okkara politikarar vóru illa upplagdir, nú teir tosaðu um at hækka pensjónsaldurin hjá vanligum borgarum í fyrstu atløgu frá 67 til 68 ár. Og kanska fór tað eisini at koma upp á tal, at politikarar drukku somu beisku skál, sum fólkið, og hækkaðu teirra egna pensjónsaldur frá 60 til 61. Tað sást so ikki á teimum, at fleiri teirra skjótt kundu síggja fram til eina prúða tænastumannapensjón umframt fólkapensjón. Men royndir vísa eisini, at tað er ikki peningur, sum ger teg lukkuligan. Fólk, sum ikki áttu sýru í vegg, hava vunnið milliónaupphæddir. Tey eru glað ein mánaða ella tveir, men so eru tey skjótt aftur akkurát líka illa hýrd og grenjut, sum vit onnur, sum ikki hava vunnið.

Svante hevði sum kunnugt ein lukkuligan dag, og kundi syngja: Lykken er ikke det værste man har, og om lidt er kaffen klar. Og kaffi, jú, eg sigi fyri meg, ein góðan kopp av kaffi í einum góðum liggistóli aftur við eini góðari bók ella eini av hesum góðu donsku raðsendingunum í sjónvarpinum, ella eini snookerkapping í Eurosport, tá kann man næstan ikki krevja meira. Og her rokni eg als ikki teldur, flatskýggjar, smartphones, Íslandsross, bóndasúkklur og uttanlandsferðir uppí. Hetta kemur alt undir standardútgerð, sum ein maður má eiga, skal hann hætta sær út millum fólk.
Sjálvandi gerst tú lukkuligur, tá ið vinirnir á Facebook senda tær eina viðmerking ella eitt dámar til eina av tínum støðudagføringum ella til eina myndarøð. Men tað er stokkut gleði, og tú kanst skjótt gerast bundin og føla teg gloymdan, tá ið tað verður ov langt ímillum, at tað lítla reyða frámerkið trínur fram ovast til vinstru á tíni Facebook-síðu.
Andy Warhol segði, at hann vildi verja tað, sum var tað ein mannarættur, at øll skuldu hava rætt til at vera berømt í 15 minuttir. Og vit kunnu nú vátta, hóast Andy ikki er her meira, at har eru vit við at koma á mál.

Nú veit eg ikki, um føroyskir politikarar fáa ov fá dámar á síni Facebook-síðu, men teir sýnast í hvussu er allir at vera eitt sindur millumfornoyaðir. Og satt at siga, tann sum skal leggja navn til føroyskan politikk í løtuni, hann ella hon kunnu ikki vera annað enn múlatrútin. Tað einasta tey kunnu semjast um er, at hallið skal burtur. Eg veit forrestin eisini um fleiri, sum stríðast við at fáa vektina niður, og hetta er sjálvandi eitt prísverdugt mál at seta sær.
Nú kom tað mær annars fyri, at formaður javnaðarfloksins Axel V. Johannesen hevði lisið búskaparfrøðingin Krugman og funnið útav, eins og fraklendingar herfyri, at skerjingar gera ongan mann ríkan, og heldur onki land, kanska uttan nøkur heilt fá, sum liva í eina aðrari sosialari himmallind enn hini vanligu. So kanska javnaðurin hevur okkurt annað og sterkari at borðreiða við til komandi val enn hetta spariprátið, sum nú er farið at minna meira og meira um dovið hoyggj.

Tað sum undraði meg mest í hesum kjakinum var tó, tá ið Jørgen fíggjarmálaráðharri segði, at tað var neyðugt at seta pensjónsaldurin upp, so at fólk kundu sleppa at arbeiða longur, um tey høvdu hug til tað. Hetta ljóðar sum ullint marketingprát, tí hvør er forðaður í at arbeiða vegna aldur ella fólkapensjón, um nakað arbeiði væl at merkja er at fáa. Eg veit um fólk, sum við fólkapensjón arbeiða langt upp í 80’ára aldur og støðugt leggja aftrat okkara BNP. At alment sett ikki sleppa at vera sitandi í almennum starvi longri enn til tey eru 70, tað kann Jørgin broyta við einum pennastroki, einum rundskrivi til almennu stovnarnar, so er tað problemið loyst.
Mærsk Mc-Kinney Møller, sum fekk fólkapensjón, arbeiddi til tað seinasta, nú hann doyði 16. apríl 98 ára gamal. So kom ikki og sig, at tað ikki ber til. Mærsk Mc-Kinney Møller mundi kenna á sær, at fólkapensjónin var tað, sum gjørdi Danmark danskt. Varð hon strikað, hvat var so eftir at stríðast fyri?

Fólkapensjón er ikki ein spurningur um hvør orkar ella hvør ikki orkar at arbeiða. Fólk, sum ikki orka at arbeiða, skulu sjálvandi hava pensjón, tað er ein partur av sosialu kontraktini, men nú at skula hava eina komité til at avgera, um tú orkar at arbeiða ella ikki, og sum kanska skal brúka eini tvey ár at taka eina avgerð, tað verður í hvussu er onki alternativ til fólkapensjónina.
Og jú rætt er, í Svøríki verður tosað um at hækka pensjónsaldurin við 10 árum frá 65 til 75. Men tað skal gerast soleiðis, siga teir, at fólk skulu kunna skifta starv og fáa almennan stuðul til umskúling ella framhaldslestur. Eg kann bara ímynda mær, hvussu stuttlig studentaballini fara at verða í Svøríki, tá ið studentarnir allir eru farnir um tey sjeyti. Eg síggi fyri mær hesar eiggiligu studinurnar væl við aldur, sum í allari garteringini í drekkistovuni ella í veitsluhøllini á studentagarðinum dansa til eitt nú kenda lagið hjá Birthe Kjær: Jeg skal aldrig til bal uden trusser.

Nú er kanska ikki rætt at skemta ov mikið, tí tað eru avgjørt álvarsmál okkara politikarar hava at taka støðu til. Men viðhvørt kemur mær fyri, at politikarar kunnu ikki liva í hesi verð, tí nógvir av trupulleikunum, teir stríðast við, eru sera einfaldir at loysa, væl at merkja um uppskotini at loysa trupulleikan eru skilagóð og væl løgd til rættis. Og er tað ikki tað, vit hava valt okkara politikarar til: at koma við skilagóðum uppskotum til loysnir? Beint í løtuni haldi eg, at teir fyri tað mesta skapa trupulleikar.
Og so skal eg ikki nevna eitt ónt orð um fólkaatkvøðuna um kommunusamanlegging, sum var herfyri. Bara ynskja okkara politikarum eina góða summarfrí, tí teir hava brúk fyri øllum góðum kreftum, tá ið teir koma aftur úr summarfrí einaferð til heystar.

Reyðabók

Tað sigst, at fleiri ganga við gron, tí at teir ella tær ikki eru nevnd í kommunistabókini. Eg havi skilt, at eg eri nevndur, – tað skuldi bara manglað.
Men eg eri vist bara statistur í eini heldur skemtiligari hending, nakað sum hesar tey-taka-feil-hendingarnar í einum Holberg-sjónleiki. Men betri at verða nevndur fyri okkurt, enn als ikki at vera nevndur.

Nú er spennandi at fáa bókina og vita, um Poul Mohr og Jógvan Sundstein kanska eisini hava verið reyðir.

Eg veit ikki, um vit hava meira brúk fyri kollvelting nú, enn tá ið vit á sinni gjørdu vart við okkum uttanfyri amerikansku sendistovuna í Keypmannahavn ella løgdu ætlanir onkra náttina á Restaurant Puk ella Laurits Betjent. Eg ivist. Hinvegin er nógv av tí, sum tá varð havt á lofti í hesum donsku andans katedralum, har tað var ringt at anda fyri royki, og sum varð hildið vera progressivt, púra vanligur (høgra)politikkur í dag!
Men álvaratos: mátti ikki okkurt frægari verið at havt sum mál fyri tilveruna enn at fáa almenna undirskotið burtur og tryggja sær góða eftirløn. Hetta sum eru politisk høvuðsmál í dag. Eitt sindur meira av futti mátti verið í okkum!

Og satt at siga, tann sum ikki var í øðini um Vietnamkríggið á sinni, hann hevði ikki hjarta. (Óðin Ódn tosaði forrestin nógv tá um teir, sum ikki høvdu kálvahjarta). Tá vóru vit av sonnum USA-hatarar, nakað, sum minnir ikki sørt um islamistarnar nú á døgum.

Men well, eg sigi sum Churchill, demokratiið er vánaligt, men vit hava onki betri, so í vøttirnar dreingir og gentur til dyst at verja demokratiið.

Eg veit nú heldur ikki, um eg var so reyður, tá samanum kom. Mær dámdi betur kritikkin hjá Marcuse av eindimensionala menniskjanum (framvegis sera viðkomandi bók). Men hetta kundi eisini føra til fanatismu og kanska enntá terrorismu, tá tú helt, at øll uttan tú sjálvur vóru tápulingar, – rurað í blund av massaframleiddum vørum og  vælferðartænastum. Og dømi vóru eisini um tað: Blekingugøtuharkaliðið, Baader-Meinhof og Reyðar brigadur.
Og í dag vita vit, at politikkur er ikki at spæla við, tí moralur og visiónir eru næstan bara orð í politikki, agn, kunnu vit kanska siga. So har ber til at brenna seg, um tú ikki ert á varðhaldi.

Veruleikafjaru útleggingarnar um kollveltingina hjá Georg Lukács (Hvat er ortodoks marxisma ella Søga og stættarmedvit) vóru nú heldur ikki at forakta, – rættiliga góður heilafimleikur, tað má eg siga, men nú loysi eg Sudoku í staðin.

Og so kastaðu vit okkum eina tíð yvir Wilhelm Reich (hann sum tosaði so nógv um sex, at man skuldi trúð, at hann enn var á lívi og virkin og skrivaði um lívsstíl í onkrum viku- ella dagblaði), og tað var spuriøst. Seinni lósu vit hin fitta Erich Fromm, hví fólk ræddust frælsið og heldur vildu leggja alt í hendurnar á onkrum sterkum manni. Hann skrivaði eisini bókina ‘Kunsten at elske’, sum lítið og onki hevði við frálæru í nøring at gera.
Eg minnist eisini, at eg á sinni las Om praksis og Om motsigelsen hjá Mao (útgivið á norska Forlaget Oktober sjálvandi), sum helst er tað mest áhugaverda, Mao hevur avrikað, og hesar greinirnar eru framvegis verdar at lesa.
Sannleikan um mistøkini hjá Mao vóru vit tó nøkur, sum kendu longu tá, men tað vórðu onnur, sum seinni gjørdust víðagitin at skriva um tað.

Og jú, eg var við, tá ið vit blakaðu við borðiskum á tingi. Men nú eru vit øll miðalhampamenn (orsaka –fólk).

Eg kom tó ongantíð til Albania, og eg veit ikki, um eg skal harmast ella fegnast um tað. Men politikkurin fylti nógv, og at man kundi mistaka seg á so nógvum økjum, hóast meiningin var góð, tað kann undra  enn í dag. Eg veit ikki um hetta kann forklárast (massa)psykologiskt ella sosiologiskt. Kanska bæði.

Men sæð í hesum ljósi er tað helst gott, at hendan bókin um føroysku kommunistarnar nú kemur út. Um hon forklárar nakað, ja, tað mugu vit fáa at síggja, tá ið vit fara at lesa!

Men eitt havi eg kortini lært, og fleiri við mær, soleiðis sum tað eisini stendur i Ritukvæðnum: Kyss tú ongantíð ov fast.

Eftirløn ella bara meiri skattaok?

Í sambandi við at sonevnda nýskipanaruppskotið um eftirlønaruppsparing loksins er lagt fyri tingið, haldi eg tað vera viðkomandi at seta nakrar spurningar?

Nú vita vit jú, at tað føroyska almenna als ikki kennir sær nakra sum helst forðing, tá ið talan er um at gera seg inn á privatbúskapin hjá fólki. Hetta hevur vundið so nógv upp á seg hesi seinastu árini, at ongin, og serliga ikki tey, sum hava eina miðalinntøku, kunnu kenna seg trygg. Tey vita, at tað verða tey, sum í seinasta enda koma at gjalda fyri tey, sum eru veikari (hetta er samhaldsfesti), men eisini fyri tey, sum eru sterkari (eg kenni ikki annað orð fyri hetta enn eyðræning – 2% eykaskattur ella ei). Tað eru serliga hesi við miðalinntøkunum, sum so dánt klára seg og sítt, sum vera noydd at gjalda fyri skeivan politikk við minni vælferð (kanska tí at tey enn hava ráð). Skattir oman á skattir, brúkaragjøld og løntakarafíggjaðar vælferðartænastur (sum tað almenna enntá fær vinning burturúr). Hetta saman við heimsmeti í prísum og einum brúkaraveldi, sum er fullkomiliga maktarleyst.

Vit kunnu kanska siga, at hetta er lívsins gongd, og at hetta fyri sovítt er logikkurin í eini sosialdemokratiskt skipaðari valagnsvælferð fíggjað við skattaoki, har vanligt fyrilit og virðing fyri rættindum hjá borgarunum er ein býur í Russlandi. Tosað verður viðhvørt við hátíðarligum andlitsbráði um søgulig rættindi, men tá talan er um privatbúskaparlig søgulig rættindi hjá fjøldini (sosiala kontraktin), tá merkja hesi rættindi bara søguliga rættin hjá tí almenna at knokkroyta fólk, tvs. senda rokningina fyri skeivan fíggjarpolitikk og atgerðarloysi hagar rokningin kann innheintast, nevniliga frá miðalinntøkunum, men so sanniliga, tá ið grammleikin ikki kennir sær mát, eisini til láginntøkur, einligar mammur og fátækar pensjónistar o.l.

Eitt sum eg haldi vera serliga áhugavert at fáa svar uppá, nú henda tvangsuppsparingin til eftirløn verður sett í verk, er:

1) er tað bara tann uppsparing til eftirløn, sum fakfeløgini hava staðið fyri, við at gera avtalur við almenna og privata arbeiðsgevaran, sum nú beinanvegin skal mótroknast í fólkapensjónini, og sum samstundis skal skattast sum vanlig inntøka? Ofta er talan um smærri upphæddir, men sum kortini viga nógv í einum sperdum húsarhaldi.
Merkir hetta í grundini ikki, at henda eftirlønin, sum er uppspard ígjøgnum eitt langt áramál (tvs. langt áðrenn nøkur pensjónsnýskipan var komin undir land), kemur undir eitt øgiligt skattatrýst? Og halda fakfeløgini, at hetta er í lagi?
 

2) er onnur inntøka, so sum vanlig lønarinntøka, pensjónir hjá løgtings- og landsstýrismonnum, kapitalinntøka v.m. undantikin hesum frádráttinum í fólkapensjónini?

At fáa svar upp á hesar spurningar hevur týdning hjá temum, sum skjótt røkka pensjónsaldur (tey komandi 5-10 árini), tí tey hava ikki stundir at byrgja upp fyri inntøkumissinum, sum tey fáa av ætlaðu pensjónsnýskipanini. Men svarið er ikki minni áhugavert hjá einum, sum roynir at fáa skil á muruni í føroyskum politikki í 21. øld.

Tað kann væl vera, at eg havi misstikið meg, tí eg, eins og nógv onnur, havi ikki havt stundir at konsekvensrokna hetta nýskipanaruppskotið, tíansheldur seta meg nóg væl inni í uppskotið sum heild. Uppsparingarparturin er í sjálvum sær einfaldur og kundi verið konstrueraður av einum 3-floksnæmingi ein seinnapart. Tað meira avgerandi er tann parturin av uppskotinum, sum skal minka undirskotið á fíggjarlógini ella tað, sum í so nevtralt verður nevnt mótrokningin.

Trupulleikin við hesum pensjónsuppskotinum er, at tað jú er eitt tyss-tyss uppskot, sum fyrst og fremst skal bjarga landskassanum (ja, og kanska landinum), og júst og bara í hesum liggur sosiala aspektið í uppskotinum. So vita vit hóast alt, at tapið, sum vit fara at fáa av hesum uppskoti, fer til eitt gott endamál!
Men nakað konkret innlit í avleiðingar av uppskotinum upp á stutt, men eisini upp á langt sikt, fært tú ikki. Hetta eru jú eisini grýlutíðir.

Men eitt er vist, tað man neyvan vera nakað land, sum mennist og trívist við at vanvirða sínar borgarar. Og við støðuni, sum hon er í Føroyum í løtuni, so vænti eg mær heldur ikki svar upp á omanfyri nevndu konkretu spurningar. Vónandi tekur onkur politikari teir tó við í sína viðgerð av uppskotinum.

Hvat fyri ans?

Tað skal hava vakt ans, at vit enn einaferð, í sambandi við at vit hava fingið vitjan av fólki, sum hava eina aðra seksuella orientering enn meirilutin, eru farin at kjakast um, hvørt hesi skulu vera vælkomin í okkara landi ella ei. Bløðini vita, sum vituligt er, at homoseksualitetur er eitt eldfimt evni, so tað er bara at leggja í vaðið. Og í tí politiskt korrekta umheiminum gleða tey seg til at hoyra føroyingar taka frástøðu frá sovorðnum, sum tey ikki longur sleppa at siga hart. Homoseksualitetur er jú nakað, sum ikki enn er normalt her hjá okkum. Vit eru ein kristin tjóð, og tað eru heilt vist fleiri tingmenn, enn bara teir í Miðflokkinum, sum taka undir við Jenisi.

Men tað løgna er, at moralur er tíðarbundin, og hann broytist. Einaferð var tað ikki normalt at hava hund sum kelidýr, men tað er tað nú. Snar, sum fyrr helt til í kjallaranum, um hann var so heppin at hava eitt tilhald við hita, slangar sær nú í bestu sofuni í bestustovu hjá nógvum familjum kring landið. Ja, heldur seg vera! Nógv eru eisini farin at súkkla ella renna, hóast tað ikki var vanligt fyrr, og Bíblian bannar mær kunnugt ikki hesum. Hvør minnist ikki, tá ið tað var synd at fara í biograf at síggja Far til fire? Nú er porno lætt atkomiligt í sjónvarpinum og á netinum, og tað er púra normalt at hyggja eftir tí (solongi tað ikki eru tíni næstrafólk, sum leggja kropp til svínaríðið).

Og einaferð verður tað eisini púra normalt at vera homoseksuellur í Føroyum. Og tá tímir ongin at tosa um tað meira.

Normalitetur er eitt sera vandamikið hugtak, um tað gerst partur av valdsmisnýtslu. Einaferð var tað ikki normalt at vera svartur, og tað varð sagt, at tey svørtu vóru í ætt við dýrini og áttu tí ikki innivist í himmiríki. Fleiri teirra livdu tískil eina fátækratilveru, sum vit neyvan tola at droyma um. Tónleikurin hjá teimum svørtu var tó so góður, at vit fingu hann í eini útvatnaðari hvítari útgávu. Tíbetur er hesin tónleikur viðurkendur í dag, og tað merkiliga er, at bæði svørt og hvít kunnu spæla svartan tónleik. Nekarin er ikki petti meira rútmiskur av náttúru enn vit hvítu. Gevur tú hvítum fólki loyvi til at folda seg út, ja, so svinga tey minst líka nógv við rumpuni, sum tey svørtu (far bara á Fjarða- ella Summarfestival). Og Gudi dámar sum kunnugt allan tónleik (serliga eitt tey rópa gospel, sum forrestin er kirkjutónleikurin hjá teimum svørtu, tá ið tey ikki sluppu í hvítu kirkjurnar. Hesin tónleikurin fæst nú eisini í eini eitt sindur mjúkari country-popp-útgávu). Tey svørtu kundi tú fyrr ekkaleysur buka og avrætta (ja, tað var ein skylda, um tey ikki makkaðu rætt og vóru undirbrotlig. Tí hvør hartar ikki tann, hann elskar?)

Normalitetur kann byggja á vanahugsan, ella hann kann stinga djúpari og gerast til eitt stíðsevni, sum bæði bjóðar valdinum og vanahugsanini av, og kann verða til nakað, sum tú kanst brúka í stríðnum at tryggja tær vald. Tað eru framvegis fleiri, sum halda at vit eiga at fylkjast um ‘moralens vogtere’.

Spurningurin er bara, um tað er eitt legalt og viðkomandi alment stríðsevni, hvussu fólk bera seg at seksuelt. Men vilja vit ikki hava karmar? Menn fara ikki í song við monnum, og kvinna ikki við kvinnu, tí tað er ónormalt. Og ónormalt er tað sanniliga, um endamálið við allari seksuellari samveru var at fáa børn. Tíbetur hava vit bann móti neyðtøku, pedofili o.s.fr.
Men álvaratos, hvat hevur tað við politikk og tónleik at gera, um tú ert homoseksuellur.
Nógv kunnu vit siga, tí í Onglandi hava tey beint nú eina gølu, har uttanríkisráðharrin William Hauge er komin í politiskt illveður, tí bløðini leggja hann  undir at vera homoseksuellan. Einaferð vart tú í USA roknaður fyri at vera kommunist, um tú spældi upp á kassaguitara. Woody Guthrie hevði eitt klistrimerki á guitari sínum har orðini This Machine Kills Fascists stóðu at lesa.

Homoseksualitetur hevur verið og er framvegis eitt rúkandi heitt politiskt stríðsevni. Í ætt við at stjala og at lúgva. Moralurin og trúðvirðið stendur upp á spæl. Men tá tey homoseksuellu eru kend fólk sum Elton John og hampafólk sum tær báðar íslendsku konurnar Jóhonna Sigurðardóttir og Jónina Leósdóttir, sum nú vitja á okkara klettum, ja, tá eru tað bara ekstremistarnir, sum tora at standa fast og mótmæla.

Hóast tað kann tykjast meinaleyst, so er tað ikki púra vandaleyst at loyva almennum miðlum at kalla homoseksuell fyri lebbur og rumparar (hóast tað kann vera stuttligt í privatum høpi). Hetta halda vit, at vit kunnu loyva okkum, tí at her er talan um menniskju, sum ikki eru so góð og normal sum vit. Men hvussu við teimum, sum brúka skriftina sum lóg? Hava tey ikki grein í sínum máli? Hava vit ikki syndir (kardinalsyndir/deyðssyndir), sum eru so álvarsligar, at tær føra lúkst í helviti? Men hvat so við øðrum, sum skriftin áleggur okkum? Fylgir Jenis øllum, sum er álagt honum í skriftini? Enda vit ikki sum ein reinur talibanstatur, um vit skuldu brúkt skriftina sum lóg? Hvør er so reinur, at hann torir at kasta fyrsta steinin? Ja, skal ikki onkur kasta fyrsta steinin? Ella eru vit ikki langt síðan komin úr stein(i)øldini? Eg spyrji bara?

Tað er skandalan

Eg síggi at Vágaportalurin hevur eina ‘søgu’ um blaðhald og brúk av føroyskum netsíðum, eftir at portalurin hevur havt eina spurnarkanning um hetta (portal.fo er tó ikki, tað eg dugi at síggja, við í kanningini). Talan er sambært Vágaportalinum um eina quick-poll kanning, sum skal takast við fyrivarni. Nú skal eg ikki taka støðu til úrslitið av kanningini, sum møguliga er á góðari leið. Hinvegin kundi eg hugsað mær at gjørt nakrar viðmerkingar til tann eina spurningin í kanningini: Er Dimma eitt skandalublað? Her svara 578 portallesarar Ja (54%), 319 Nei (30%) og 155 (15%) siga seg ikki lesa Dimmu. Í yvirskriftini hjá Vágaportalinum verður hetta til: Dimmalætting: Flest haldarar men eitt skandalublað.

Nú skal eg vera tann seinasti at verja Dimmalætting, men at Dimmalætting skal vera eitt skandalublað, fái eg meg ikki at trúgva. At so nógv halda so vera má koma av onkrari misskiljing ella eini misfatan av, hvør uppgávan hjá miðlunum eisini er.

Eg haldi eitt skandalublað vera ett blað, sum miðvíst fer eftir skandalum, sum skulu selja blaðið. Tvs. talan eg um bløð, sum í sínum tíðindaflutningi øsa fjøldina, venda sær til ‘innara svínhundin’og dyrka undirlutakensluna hjá smámanninum. Hesi bløðini fara lætt um  sannleikan og leggja lítið í samfelagsliga týdningin av sínum tíðindaflutningi. Málið er øsing heldur enn upplýsing og menning. Kanska gera tey hetta fyri at tjena pengar og/ella fyri at tæna ávísum politiskum, sosialum, mentanarligum ella búskaparligum áhugamálum.

Grundin til at eg treiv eftir penninum var, at føroyski miðlaheimurin allur (og serstakliga nettíðindasíðurnar) er raktur av eini kapping um at lýsa hendingar í einum stríðum streymi av headlines, har livitíðin er frá minuttum til nakrar tímar. Føroyskir miðlar (sjálvt ikki Dimmalætting, hóast hon roynir) koma sjáldan ella ongantíð í dýpdina við nøkrum. Tað er hendan ella hin smáhendingin ella tiltakið (events), sum skal lýsast, listin yvir mál, sum eru skorað, tann ella tann útgávan, sum skal annonserast, tann ella tey, ið eru komin illa fyri. Ella politikarar, sum sleppa at kjakast sínamillum í miðlunum við okkum og miðlunum sum áskoðarum.
Er hinvegin vandi fyri at okkurt ikki er trygt, t.d. matur, ljós í tunlum, húkar í eini rundkoyring, ella grundarlag er fyri at skapa øsing er um onkra tænastu, sum ikki er nøktandi, ja, so skal tað blásast upp, so at óttin millum fólk kann haldast viðlíka.

Og tá so Dimmalætting roynir at koma sær undir kav eftir onkrum, ja, so er talan um skandalur. Kanska kemst hetta av, at tað ræður ein øgilig tøgn og upplýsingaturkur  her í landinum, sum ger, at ein og hvør kritisk og nágreinilig viðgerð er antin ein gøla ella fornermar onkran (tí hann ella hon kennir seg raktan ella kanska slett ikki dugir at lesa). Vit hava eisini øll grivið okkara egnu fakligu, vinnuligu, smagligu ella lokalpatriotisku skotgravir, sum eisini kunnu dyrkast í tíðindaflutninginum.
Hjá okkum skal tað tí antin vera stutt, lokalt, hugnaligt, rósandi, skakandi ella tannleyst. Tí tað dámar fólki.

Tað kann væl vera, at orka er ikki til at gera góð bløð og netsíður í landinum. Hví so ikki lata tað almenna stuðla? Ella hví standa vit ikki saman um í hvussu er ein miðil, sum ikki bara er lystimeti?

Jú, vit hava almennar miðlar, sum vit øll rinda til. Skomm at siga frá, so liggja hesir á niðasta plássi, tá talan er um at røkja sínar miðlaskyldur. Øll finna seg í hesum, ikki minst politikarar og mentamálaráðharrar. Føroysk miðlað mentan liggur í skeljasori, men fólkið jublar, tí tað fær popp, hitt, ‘hyggiligar’ samrøður um leyst og fast, óaktuellar endursendirnar (‘savnsgull’), ynskikonsertir og kappingar. Tíbetur onki sum prikar.

Hetta er tað, sum tær almennu Føroyar hava at bjóða sínum borgarum í 2010.

Og tað er ein skandala.

Bleyt virði – ella bara ein uppbyggilig søga

Seinastu árini hava vit sæð hópin av dømum um, at virki og stovnar hava skift navn og samleika. Nøvnini hava verið merkiliga stutt, og tað má so koma av, at fólk ikki longur hava stundir til djúphugsan og at lesa og siga long nøvn, ella eisini er tað meiningin, at hesi nøvnini skulu geva eina ábending um skjótleika, ágrýtni, virkis- og tænastuhug.

Hetta, sum minnir ikki sørt um skótamoral, skal so geva okkum eina kenslu av, at vit eru umgyrd av stovnum og virkjum sum vísa ábyrgd, eru skynsom og álítandi, og sum hava umsorgan fyri kundanum, umhvørvinum, samfelagnum, búskapinum o.s.fr.

Nú er tað so satt, sum tað er sagt, at navnið spillir ongan. Men nakað at komikki hevur tó verið um hesi nøvnini: Posta, Dugni, Studni, Skyn, Spekt, Magn, Effo (onkur helt hetta vera eina vánaliga úttalu av Esso), Nema, Senta, Eik o.s.fr.

SEV – stovnað 1. oktober 1946 – er í teirri hepnu støðu, at teirra navn av óvart nú er vorðið post-modernað, tí tað er enntá styttri, enn tey flestu av hinum nýggju nøvnunum.

Onkur hevur skemtað um hesi nøvnini, at tá Postverkið kann eita Posta, so kundi apoteksverkið eins væl skift navn til Hosta.

Men nú er í hesum føri vanliga ikki bara talan um navnaskifti, men ofta eisini um at virki og stovnar vilja signalera til umheimin, almenningin og kanska serliga til kundan, men eisini innanhýsis mótvegis starvsfólkunum, at talan er um eitt satt siðaskifti, ella eina nýskapan av samleika, sum setir krøv.

Saman við navnaskiftinum verður tí ofta konstruerað eitt logo (sum í fleiri førum er líka stutt og abstrakt sum navnið), og lýsingafyritøkurnar kunnu harumframt fegnast um, at hesi virkini og stovnarnir skulu hava orðaða eina missión, eina visión og eitt virðisstøði. Hesum standa lýsingafyritøkurnar fyri, tí virki og stovnar, sum ofta eru av tí gamla skúlanum, mugu fáa at vita, hvat tey gera ella skulu gera, tí tað vita tey eftir øllum at døma ikki sjálvi.

Tað er eyðsæð, at hesi samleikaskifti hava stóran strategiskan týdning fyri virkini og stovnarnar, hóast týdningurin er ymiskur alt eftir støðu og slag.

Nøkur dømi

Hesar missiónir og visiónir eru tó rættiliga líkar, tá samanum kemur, so lat okkum taka nøkur dømi.

Í Magn, sum m.a. selja olju, siga tey, at tey seta kundan í fokus (eingin kundi, onki Magn). Tey leggja dent á vitan og førleikar, skjótleika og arbeiðsgleði. Og so skal innanhýsis arbeiðið sjálvandi skipast hareftir. Hvussu tey gera tað, veit eg av góðum grundum ikki, men tey hava so eina visión um, at tey skulu “upplivast sum Føroya besti orkuveitari”.

Í Effo, har tey eins og Magn umframt olju eisini selja góðgæti, pylsur, ísar, breyð, køkur og læna út filmar, hava tey t.d. orðað eina HTU-stevnu (heilsa-trygd-umhvørvi). Tey lova at uppføra seg pent (tað er ein skylda hjá bæði leiðslu og starvsfólkum), og satt at siga er talan um skilagóðar ásetingar: eitt nú at tey vilja arbeiða fyri at verja okkara umhvørvi, tey vilja fyribyrgja óhappum og vanlukkum og fylgja ásetingunum frá myndugleikunum. Hetta seinasta átti at verið sjálvsagt, men er tað mangan ikki.

Tað er skilagott og eyðsæð, at feløg, sum selja dálkandi olju, eisini royna at hava fyrilit fyri umhvørvinum. Eitt nú hevur Magn eisini ein sonevndan HSSE-politikk (Health Safety Security Environment).
Spurningurin er so bara, um tað er umhvørvið, sum liggur teimum fremst í sinni, ella um tað er teirra egna strategiska støða, umdømið ella teirra egni pengapungur.

Í Dugna, sum skal stuðla arbeiðstarnaðum við mennandi virksemi og útbúgving, hava tey sett sær fyri, at øll arbeiðstarnað fólk í Føroyum skulu hava møguleika at koma í arbeiði áðrenn 2012. Tey lova, at taka støði í einstaka næminginum, og saman við honum seta í verk ráðlegging fyri menning hansara. Tey siga eisini, sum part av virðisstøðinum, at samfelagið hevur skyldu til at integrera tey arbeiðstarnaðu, soleiðis at tey gerast virkin á arbeiðsmarknaðinum og harvið fáa eina meira innihaldsríka tilveru.
Alt sovorði, sum vit øll væl kunnu taka undir við.

Í peningastovninum Eik vilja tey sjálvandi vera kundum sínum at gagni við at veita fíggjarligar tænastur, har aðalvirðini eru tryggleiki og brúkaravinsemi. Ja, Eik hevur enntá eina visión um at vera brúkaravinarligasti peningastovnur í Føroyum. Har vilja tey eitt nú eisini veita kundunum eina framúr góða ráðgeving, ið tekur støði í veruliga tørvi  kundans, og sum ger kundan føran fyri at taka fíggjarliga rættar avgerðir.

Og sjálvandi skal hetta gerast, samstundis sum Eik hevur eina vón um at skapa fíggjarliga nøktandi og kappingarfør úrslit.

Í kt-sølufyritøkuni Nema, sum eisini selur skrivstovuútgerð, hava tey sett sær fyri, at tey við einum Win-Win-hugburði vilja fara inn í virðisketuna hjá sínum kundum. Tey siga, at tey eru varandi samstarvsfelagin, sum tryggjar kundanum hægsta virðið og besta nøgdsemið, tá ið hann ger íløgur í KT-, skrivstovu- og samskiftisloysnir. “Við opinleika, áræði, førleika og passión veita vit skjóta tænastu, virðisøkjandi ráðgeving og dygdargóða vøru, har vit seta kundan í fokus og taka støði í hansara tørvi.”

Tú varnast øll pluss-orðini: opinleika, áræði, førleika og passión. Og í einum broti í missiónini siga teir ella tey, at: “Passión er okkara drívmegi. Við passiónini koma tær bestu loysnirnar, arbeiðsgleðin og kundanøgdsemið”.
Og móti endanum verður tað næstan sum ein relgiøsur útifundur, tá ið samtakið sigur, at: “Vit brenna fyri okkara arbeiði, faki og okkara starvsfeløgum. Drívmegin er kenslan av at brúka okkum sjálv og okkara førleikar til at skapa meiningsfullar og virðisskapandi loysnir fyri okkara kundar. Vit brenna fyri hvønn dag at útinna okkara besta, og vit styrkjast og mennast við okkara sigrum – og ósigrum.”

Ósigrum skalt tú ikki leita longi eftir í hesum døgum, og vónandi hevur tað ikki tikið ov nógv av eldhuganum, at hetta samtakið, eins og so nógvar aðrar privatar fyritøkur, hevur havt munandi hall á roknskapinum tey seinastu árini. Men tað kann vendast við hepni og einum góðum vilja.

Postverk Føroya, sum í 2004 varð umskipað til partafelag, hevur nýliga skift navn til Posta. Har er munandi umskipan farin fram, fyrst og fremst at tillaga stovnin til marknaðarkor. Mær vitandi hevur felagið skyldu til at bera út post, brøv og pakkapost um alt landið, men onnur virki eru tó eisini virkin á hesum sama marknaðinum.

Posta hevur havt eitt hall á 8,2 mió. kr. í 2009 móti einum halli uppá 2,5 mió. kr árið fyri. Nevnd og leiðsla hava sett sær fyri, at rakstrarúrslitið fyri 2010 skal betrast í mun til 2009 og at raksturin skal geva avlop í 2011. Ein fortreyt fyri at røkka hesum máli er, at ein verkætlan við heitinum 180°, sum tey hava sett í verk, eydnast, og higartil gongur sum ætlað við hesi verkætlan, verður upplýst í fráðgreiðing frá felagnum. Endamálið við verkætlanini er at venda fokus hjá fyritøkuni 180° frá at vera ov nógv vent móti innanhýsis viðurskiftum til at venda sær móti marknaðinum, tí meirsøla er neyðug, fyri at fáa raksturin á Posta at geva avlop. Hetta er greið tala!

Tá nýggi samleikin hjá Posta varð framlagdur í august 2009 vísti stjórin í grein í Dimmalætting á, at arbeiðið við nýggja samleikanum hevur havt hjávinning við sær, tí ein arbeiðsbólkur hevði arbeitt við og funnið fram til kjarnuvirðini í fyritøkuni, kjarnumálini og avbjóðingarnar. Í tí sambandi hava tey funnið fram til tey 3 V´ini, sum stjórin lýsir soleiðis:

– Virðing. Vit skulu ikki yvirselja eina vøru – vit skulu kunna levera vøruna, vit lova. Og tá ein kundi kritiserar okkum, skulu vit siga takk, notera tað og leggja tað í ein idé-banka og arbeiða víðari fyri at gera tað betri.

– Vilji. Tær broytingar, sum hava verið og enn eru neyðugar at fremja hjá okkum krevja ein øgiligan vilja.

– Og víðskygni. Vit skulu tora at hugsa tað ótonkiliga, vera nógv meira framrættað, sigur stjórin, sum viðgongur, at fyritøkan hevur verið ov trek at laga seg til broytingarnar á marknaðinum.

Tænasturnar skulu broytast, og fyri at røkka hesum máli mugu forðingar av vegnum, sigur Posta, sum heldur, at størsta avbjóðingin er at fáa politikararnar at vera við uppá tað. Um tað hevur týdning, at kundarnir eisini eru við upp á tað, sigur søgan tó onki um. Posta sigur seg tó leggja dent á, at felags fyri dagførdu tænasturnar er, at tær í størri mun eru lagaðar til tørv kundans, hvør tað so enn er, sum definerar hendan tørv.

Tað hevur annars verið upplýst, at búmerkið hjá Posta skal ímynda tveir flúgvandi pakkar, men eg havi so ikki dugað at lagt tað til merkis, men kanska er ætlanin við hesum nógvu nýggju búmerkjunum, at tey skulu tala til dulvitið?

Eg kann í hesum sambandi nevna, at tað heldur ikki hevur eydnast mær at fáa skil á, hvat hasir báðir lúsakambarnir, sum eru búmerki hjá Studna, ímynda.

Elfelagið SEV, sum altso ikki hevur skift navn, hevur uttan iva eina missión og visión, og nakað um hetta er at finna í ársfrágreiðingini hjá felagnum. Nú snýr tað seg ikki bara um elframleiðslu longur, men um sambandið millum orkuframleiðslu og útlát. SEV hevur sett sær fyri at stuðla landsins myndugleikum at liva upp til altjóða semjur á hesum øki. Ella sum felagið orðar tað: “SEV hevur sett sær sum mál at vera ein virkin viðleikari hjá landsstýrinum í royndunum at flyta ásettu málini inn í veruleikan.” Svarið er her varandi orka, og hetta fer at hava við sær stórar og kostnaðarmiklar útbyggingar. Bara so at tit skulu vita tað!
SEV er kommunalur felagsskapur, sum røkir eina greiða landsuppgávu, og er tí altíð í vanda fyri at verða yvirtikið av landinum. Støðan kann eisini verða varðveitt óbroytt, og privatisering av øllum ella pørtum av virkseminum kann eisini koma upp á tal.

SEV hevur sett sær fyri, at í 2020 skulu 75% av elframleiðsluni á landi stava frá varandi orku.

Tað er sjálvandi allan heiður vert, at SEV átekur sær samfelagsskyldur, ja hugsar um klótuna alla sum hon er. Aftur her kunnu vit spyrja, hvat er verulig umsorgan fyri umhvørvi og umheimi, og hvat er umsorgan fyri eins egnu strategisku støðu.

Her skal tó ikki verða lagt upp til, at alt, sum vinnufyritøkur gera, tá ið tær positionera seg á nýggjan hátt, er fupp og fidus, men ein hevur grund til at vera skeptiskur.

Tað er áhugavert, at SEV eisini hevur gjørt sær eina samskiftisætlan, har tað verður staðfest, at SEV samskiftir reiðiliga og skjótt. Nevnt verður, at “Trúvirði, opinleiki, rættleiki og skjótleiki eru lyklaorð í samskiftinum hjá SEV við umheimin.”
Nú er tað so, at tað at stýra almennu fatanini at tínum virki, er av stórum týdningi, og, sum tey siga hjá SEV, hevur tað “stóran týdning, at samskiftið gevur eina rættvísa og neyva mynd av virkseminum hjá SEV og hugsanum felagsins.” So samskiftið skal stýrast, og við sínum samskiftispolitikki ynskir SEV at staðfesta seg sum eina opna fyritøku við mest møguligum gjøgnumskygni.

Virðisleiðsla

Hesin nývaknaði áhugin fyri samleika og virðum er nakað, sum er komið til okkara uttaneftir, sum so nógv annað. Hetta er tað, sum aðrastanis verður rópt virðisleiðsla, og sum er væl lýst í bókini: Ole Thyssen: Værdiledelse. Om organisationer og etik. Gyldendal, 1999/5. útg. 2008.

At etikkur, umhvørvi, góðska og trivnaður hava fingið so stóran týdning sum leiðsluhugtøk í modernaða samfelagnum er ikki av tilvild. Hetta er fyri ein part arvur frá 68. Nú er tað in at leggja dent á bleytu virðini. Tað er gott at hava okkurt ‘at ganga inn fyri’. Politiski brúkarin, sum leggur dent á heilsu, trivnað, etikk og burðardyggleika, hevur stórt vald. Fólk arbeiða ikki longur fyri at vinna sær eina løn, nei, tey vilja hava meining, avbjóðingar og menning í arbeiðslívinum. Nýtímans virki tíma ikki at hava samband við virki, sum eru afturúrsilgd ella ikki halda etisku reglurnar. Tað, sum ikki er ein liður í virðisøkingini, hevur ongan kjans. Og søgur um succes, uppruna og rættvísi viga nógv í sjálvsfatanini, og eisini tá vit velja at keypa okkurt.

Hesi hugtøk, tey bleytu virðini, eru partur av legitimeringini og sjónliggeringini av stovninum ella virkinum. Umdømi og dentur á virði er vorðin ein týðandi strategiskur faktorur hjá alt fleiri virkjum og stovnum, bæði sæð í mun til eitt nú kundar, myndugleikar og fjølmiðlar, men eisini innanhýsis, tá ið talan er um motivering av starvsfólki og til at miða seg eftir, tá ið leiðsla ella starvsfólk skulu taka avgerðir (viðhvørt sonevndar ópopulerar avgerðir) og grundgeva fyri hesum.

Spurningurin er bara, um talan altíð er um veruliga virðisleiðslu ella hinvegin um manipulatión og valdstríð, tá ið virði gerast partur av virkisspælinum. Tí bleyt virði seta ikki tær grundleggjandi búskaparligu treytirnar úr gildi.

Virki og stovnar skulu í alt størri mun markera seg mótvegis umheiminum og taka avgerðir, sum onkursvegna ganga interessentunum á møti. Spurningurin er tá, hvør ella hvørjir eru týdningarmestu interessentarnir, og hvussu stendur virkið seg í mun til hesar (sterkt/veikt). Krøvini, sum verða sett virkinum ella stovninum, kunnu ikki øll nøktast og hvørji, teir velja at nøkta, kann ikki avgerast sakliga. Tá er gott at kunna vísa til, at virði og skynsemi liggur til grund fyri avgerðum, sjálvt um hesar raka einstaklingar ella bólkar. Virðisleiðsla snýr seg fyri ein part um at positionera seg mótvegis interessentum, at bjóða summum av, geva øðrum fyrimunir og framíhjárættindi, og at sissa teir ella tey, sum antin ikki fáa sín vilja ella tær tænastur, sum tey halda seg hava rætt til, ella teir ella tey (eftirlitsstovnar, atfinnarar o.o.), sum kanska ivast í førleikunum ella trúvirðinum hjá virkinum ella stovninum.

Onkuntíð er neyðugt at gera seg inn á sosiala semjuna, skal virkið mennast og yvirliva, tí tað er jú ikki altíð samanfall millum organisatorisk virði og einstaklingavirði.

At samskifta um virði kann vera við til at avmarka stríð og ósemjur. Stutt kunnu vit siga, at virðisleiðsla skal ávirka bæði meiningar (holdningar) og virksemi (handlingar). Er talan bara um at ávirka meiningar, so at vánaskilið kann halda fram, ella um misinformatión fyri at sissa folk ella teppa atfinnarar, so er neyvan talan um virðisleiðslu.

Í meira konstruktivum høpi kann virðisleiðsla vera við til at minka um ávirkanina av peningi og valdi, tá talan er um avgerðir. Tá er ikki bara talan um avmarkningar, men eisini um høvi til at royna nýtt og vera kreativur, fyri ikki at siga at verða meira rættvísur.

Tá eru virði og orðingin av virðisgrundarlagnum meira enn nakað, vit hava, tí at hini hava tað. Tað er nakað, sum vit taka í álvara. Virði skulu vera greið, og tey eiga at vera við til at skapa gjøgnumskygni, sum er eitt av trendorðunum fyri tíðina. Veruligur dialogur kann eisini tryggja, at øll interessentáhugamál koma til orðanna. Tá er talan um fair play og álit.

Teori ella praksis

Men sum tað stendur í yrkingini: tað lekur ofta millum teori og praksis.

Eg gevi ikki nógv fyri virðisásetingarnar hjá oljufeløgum, um tey sínamillum avtala ov høgar prísir. Og hvat við SEV, sum eisini hevur methøgar prísir og tekur burtur av náttúruni. Og gera teir veruliga nakað sum munar á varandi orkuøkinum, tá ið samanum kemur?

Og hvat við politikarum, sum siga eitt og gera tað øvugta? Og hvat við bankastjórum, sum við milliónalønum eru við til at stuðla láni- og íløguvirksemi, sum avlagar  samfelagsbúskapin.  Og gott er nú hjá bankunum, at teir undir kreppuni kunnu tjena seg feitar av tænastugjøldum, – eitt nýtt og lukrativt slag av mikro-revenue.

Og er tað veruliga so, at færri posthús gera, at posttænastan kemur nærri brúkarunum? Sjálvandi skulu vit ikki gjalda fyri eina óneyðuga tænastu, men kann alt veruliga verða marknaðarstýrt, um ongin kapping er? Og hvat við tænastum, sum ikki kunnu veitast upp á marknaðartreytir? Kanska hevur Posta ikki skyldina, men tað undrar, at tað ikki skal loysa seg at bíleggja á interneti, tí at postgjaldið nú er farið til skýggja. Hetta merkir, at vit fáa ikki fyrimunir av kapping, og prísirnir her á landi eru sum kunnugt millum teir hægstu í heiminum.

Jú, gott er at hava fyrilit fyri bleytu virðunum, men tað krevur hart arbeiðið og eitt reiðiligt sinni at virka fyri teimum. Tað er avgjørt onki stuttligt í longdini við retorikki, sum bara gruggar.

Havi spýggjubakkan kláran

Ongin skal sleppa snikkaleysur at venda okkum bakið. Nakað soleiðis fert tú at hugsa, nú tað frættist, at tey ungu, sum fara at lesa uttanfyri norðurlond ikki skulu fáa somu sømdir, sum tey, ið lesa í hinum norðurlondunum. (Søgur ganga um, at ein bólkur nú verður settur í Mentamálaráðnum at kanna møguleikarnar at umskipa útbúgvingarstuðulin uttanfyri Norðurlond til lán, sum verður avskrivað, um tey lesandi arbeiða í Føroyum í 10 ár eftir loknan lestur)
Nú skal flóttafólkastreymurin úr Føroyum so beinast aftur í ein landsynning, og vit skulu flest øll aftur lesa í Danmark.

Vit minnast enn, tá ið tað var upp á móta at eggja teimum ungu at lesa aðrastaðnis enn í Danmark. Ja, tað var næstan sum um útbúgving, sum ikki var nomin í Íslandi ella øðrum landi enn Danmark, ikki gekk fyri at vera røtt útbúgving. Tað var tá altjóða- og alheimsgerð stóðu sum einastu rættir á matskránni. Ja, tú føldi teg sum andloysing, um tú ikki klappaði dúgliga, tá ið tú sást okkara politikarar tyrpast, so skjótt teir sóu ein pall, at profilera seg sum rættar up-to-date-kosmopolittar.
Ja, tað var næstan sum at stjala gás, hevði tú danskt lestrarprógv, og tú skammaðist ikki sørt at søkja starv, um tú bara hevði eitt danskt prógv at leggja við umsóknini.

Nú er so vent í holuni. Útbúgving er ikki longur lopfjøl út í heim, nú Granskingardepilin hevur víst á í eini kanning, at nærri tú ert heimlandinum, tá ið tú fert undir útbúgving, ella helst at tú lesur heima, tess størri eru sannlíkindini fyri, at tú støðast og verður verandi í heimlandinum. Ja, tað er ein grov misskiljing, at tað skal vera nakar íblástur at lesa í fremmandum umhvørvi. Og kanska er tað hetta, sum ger, at retorikkurin nú er sleptur til frama fyri kontantum handilsligum hugsunarhátti.
Føroyar fara nú at tjóðra sínar ungu alvar: Antin kemur tú ella pengarnir aftur, stutt og greitt. Hetta liggur eftir øllum at døma undir yvirskiftini í bløðunum í dag: Helena vil gera lestrarstudning til lán.

Mær kemur tað meir og meir fyri sum í Fuglakvæðnum:

Eg vildi eftir nógvum gapa,
upp á tjólegg fór,
øvigur aftur á langlegg fell,
sum kálvur dettur í flór
.

Tað nýggja er, at nú er tað ikki heimlongsul, ella mentanartilboð, ansingarpláss, møguleikin at sleppa á fjall, at dansa í Tórshøll, hittast í Atlantis ella at eta sushi í føroyskari matstovu, sum fær teg heimaftur. Nei, nú er eitt økonomiskt incitament komið afturat, tá ið avgerðin um at venda heimaftur skal takast. Teir drumbar, sum ikki hava fatað, at vit meina tað í álvara, at vit vilja hava teir heimaftur, skulu ikki sleppa at sova kjansin av sær. Nei, kemur tú ikki heimaftur eftir loknan lestur, fara uppkrøvini at koma dettandi í postkassan.
 
Eg síggi fyri mær komandi dramatiskar hendingar. Man ikki onkur yvirskiftin í Sosialinum komandi árini fara at ljóða: Ungur føroyingur noyddist vónbrotin heim. Og vit lesa um ungan væl útbúnan føroying, sum fann sær vakra brasilska unnustu, men sum ikki hevði ráð at arbeiða í Brasilia, tí hann hevði fingið stuðulslán frá Helenu (unnustan vildi ikki hoyra um Føroyar!). Farvæl-scenan í Casablanka missir allan stórleikan, samanborið við tær farvæl-scenur, ið fara at útspæla seg, tá ið ungir væl lærdir føroyingar noyðast heimaftur at gera verndarskyldu.
Og nú fer eisini at bera til at gera filmar um Interpol, sum jagstrar føroying, sum skyldar landinum lestrarstuðul, men fjalir seg onkustaðnis í útlondum.

Í Eysturtýskalandi, sum einaferð var, manglaðu teir valuta. Tá sluppu fólk við høgari útbúgving ikki av landinum, um móttakaralandið ikki vildi gjalda endurgjald fyri útbúgvingina. Verður støðan nú tann sama her hjá okkum?

Sjálvandi ger Helena rætt, at tátta í, um tað er so, at játtanin til stuðul ikki røkkur. So heldur enn at leggja kongin, so seta vit treytir við. Ætlar tú tær at royna tann luksus at lesa í øðrum londum enn serliga Danmark, so skalt tú sanniliga geva nakað aftur til heimlandið.

Men hvussu so við SU, sum eisini verður veitt teimum føroyingum, sum lesa uttanfyri norðurlond. Fer Helena at biðja teir eisini leggja ungum føroyingum somu treytir við, sum vit í Føroyum?
Tá fer hetta kanska at standa á stuðulsjáttanini frá SU: Vi gør opmærksom på, at støtten bevilges som lån, som skal tilbagebetales til den færøske landskasse, i så fald De ikke eftir afsluttet uddannelse omgående rejser hjem til Færøerne og forblir der i mindst 10 år.

Jú, eitt er retorikkur, annað er veruleiki. Tað keðiliga er bara, at veruleikin viðhvørt hevur lyndi til at gera vart við seg.

Eg sigi fyri meg. Næstu ferð okkara politikarar fara at tosa stórt, fari eg at mæla teimum til at býta út spýggjubakkar til okkum neyðars áhoyrarar. Tí nú hava vit eisini fingið vaml.