Archive for the ‘sosialir sáttmálar’ Tag

Pengar í egnar lummar

fornuft9

Jonhard Mikkelsen helt eina góða og stuttliga talu. Hann loysti annars av í bløðunum herfyri

Serfrøðin hevur ikki altíð verið høgt í metum. Vanlig fólk, men eisini valdið, dáma ofta ikki tey, sum halda seg vita betur. Eitt nú akademikararnar í Havn, sum lurta eftir tónleiki ella renna til sjónleikir, sum ongin skilur, og summir teirra lesa enntá bøkur. Tá er ólíka betri og stuttligari at lurta eftir countrykonginum Halli Joensen, ganga í bindiklubb, spæla gekk ella fartast kring landið í húsvogni. Og onki ilt um tað.

fornuft7
Bob Dylan stuðlar á ein hátt hesum hugsunarhátti, tá ið hann í sanginum Subterranean Homesick Blues segði, “you don’t need a weatherman to know which way the wind blows”. Kanska hugsaði hann her serliga um stívrendu serfrøðina, sum helt seg til tað roynda og gamla og noktaði at síggja tað nýggja í tíðini. Og tað ber nú einaferð til at hugsa sjálvur.

fornuft91

Í Danmark fingu tey í 2001 tað, tey róptu skipanarskifti (systemskifte), sum m.a. bar í sær, at vanligi veljarin nú vildi sleppa til orðanna, tí nú vóru tey troytt av at verða sett upp á pláss av serfrøðingaveldi og ráðisligum smakkdómarum. Danski arbeiðarin fann sær nýggjan flokk, Dansk Folkeparti, sum tordi at siga tað, sum nógv innast inni hildu, men ikki vildu standa við. At hetta skipanarskifti kom í 2001, júst 100 ár eftir stóra skipanarskiftið í Danmark í 1901, tá danir fingu parlamentarismu, man neyvan vera av tilvild. Gamli skilnaðurin millum tað fína og tað flata var um at hvørva. Hitt sonevnda mentanarradikala projektið, at lyfta vanlig fólk, sum vóru komin í fjøtur av lættisoppamentan, upp á eitt hægri mentanarstig, hevði sínar veikleikar og misti sítt mæti. Tað tók seg upp eitt virðisstríð, sum danski blaðmaðurin Rune Lykkeberg lýsir so væl í bókini Kampen om sandhederne. Om det kulturelle borgerskabs storhed og fald (Gyldendal, 2009).
Kendi franski sosiologurin Pierre Bourdieu vísti í sínum analysum á, at tey fínu eru ikki so fólkaræðislig, sum tey sjálvi halda, og at tey helst vilja halda seg fyri seg sjálvan og dyrka sína serstøðu og undirstrika, at tey eru ikki sum hini.

fornuft3

Nú er nógv broytt, og tað eitt sindur fínara slagið dámar nú at vera í hóslag við tey almindiligu, tí tey hava tað hóast alt stuttligari og tora at standa við, at tey hava vánaligan ‘smag’. Fólk úr øllum stættum drekka nú sama slag kola og eta pizza. Tað er bara í Føroyum, at vit eru so heimfødd og treisk og halda, at grind og spik, ræstur fiskur og garnatálg smakkar væl. Men ikki veit eg, alt vendir nú øvugt, og tú kanst enntá uppliva, at verkamenn sita og drekka fínt vín yrkadagar.

Her í Føroyum hava vit tíbetur ongantíð ordiliga havt nakran trupulleika av serfrøðini. Ja, vit hava eitt satt vitanarfobi, sum Bjørn á Heygum, sum talaði á kravgonguni á Vaglinum í dag móti handfaringini av tunnilsmálinum, tók til.

Eg havi gingið nógvar kravgongur, men eg má siga, at í dag var fyrstu ferð, at eg havi luttikið í eini filosofiskari kravgongu. Eini kravgongu við fólki, sum elska og trúgva á vitan. Og tað er so satt sum tað er sagt, at vitan og serfrøði hava ongan góðan í teirri føroysku politisku skipanini, tíansheldur í grammu vinnuni. Tað var ein tíð, tá menn og konur vóru, ið høvdu tign, onkur hevur kallað tey ‘gylta liðið’. Men tey yngru ættarliðini av heimastýrispolitikarum, sum nú ráða fyri borgum, eru púra sør. Ja, vit kunnu næstan siga um hesar politikarar, at teir eru koppsettir ímóti fornuft, sum tað eitur í einum av sangunum hjá Kára P.
Og tað ger ikki støðuna betri, tá ið vit síggja, hvussu politiska skipanin fer við okkara mentanar- og vitanarstovnum.

fornuft2
Bjørn nevndi í røðu síni m.a. vánastøðuna hjá fiskastovnunum á landgrunninum sum dømi um, at ávarðingar frá serfrøðini verða skúgvaðar til viks. Her telur meiningin hjá manninum á gøtuni borin fram av populistiskum politikarum, grammum vinnulívsmonnum og vælmeinandi prædikufólki meira enn kanningar, ástøði og evidensur. Og metingar hjá serfrøðini um, hvør tunnilsloysn er tann betra, telja ikki við í politisku telvingini, tá lokalpolitikarar trína fram á pall. Tí teir vilja hava sín tunnil! Kosta hvat tað kosta vil.
Tað tykist ikki røra teir, at fólkið rýmir í stórum tali. Og tilfeingisgjaldið, sum kundi gjørt okkum øll og landið betri fyri, hava teir gjørt til eitt ókvæmisorð, sum formaðurin í Fiskimannafelagnum vil hava strikað úr orðabókini. Býttari hann. Jú, føroysk búskaparfrøði er pengar í egnar lummar.

fornuft4

Ella sum ein talari tók til á kravgonguni: tá ið vit bara hava lokalpolitikarar, hvør skal so stýra landinum?
Eisini var tað hugvekjandi at hoyra annan talara spyrja, um okkara fólkaræði er so væl ment, sum vit ganga og halda.

Nú skal ein ikki leggja seg skerflatan fyri serfrøðini. Antin tú virðir serfrøðina ella ikki er fyrst av øllum ein spurningur um hugburð og um hegni. Vilja vit ganga undir reglur og mannagongdir, ella vilja vit bara brúka eirindaleyst vald at náa egnum áhugamálum? Ein tann besta vitanin er at vita, at tú ikki ert alvitandi, og at tað onkuntíð loysir seg at lurta eftir ráðum. Og helst var tað hetta kravgongan í dag snúði seg um: ein grundleggjandi skeivleika í okkara politisku fyrisiting og politiska hugsunarhátti.

Kanska hava vit brúk fyri einum skipanarskifti.

fornuft1

Eftirløn ella bara meiri skattaok?

Í sambandi við at sonevnda nýskipanaruppskotið um eftirlønaruppsparing loksins er lagt fyri tingið, haldi eg tað vera viðkomandi at seta nakrar spurningar?

Nú vita vit jú, at tað føroyska almenna als ikki kennir sær nakra sum helst forðing, tá ið talan er um at gera seg inn á privatbúskapin hjá fólki. Hetta hevur vundið so nógv upp á seg hesi seinastu árini, at ongin, og serliga ikki tey, sum hava eina miðalinntøku, kunnu kenna seg trygg. Tey vita, at tað verða tey, sum í seinasta enda koma at gjalda fyri tey, sum eru veikari (hetta er samhaldsfesti), men eisini fyri tey, sum eru sterkari (eg kenni ikki annað orð fyri hetta enn eyðræning – 2% eykaskattur ella ei). Tað eru serliga hesi við miðalinntøkunum, sum so dánt klára seg og sítt, sum vera noydd at gjalda fyri skeivan politikk við minni vælferð (kanska tí at tey enn hava ráð). Skattir oman á skattir, brúkaragjøld og løntakarafíggjaðar vælferðartænastur (sum tað almenna enntá fær vinning burturúr). Hetta saman við heimsmeti í prísum og einum brúkaraveldi, sum er fullkomiliga maktarleyst.

Vit kunnu kanska siga, at hetta er lívsins gongd, og at hetta fyri sovítt er logikkurin í eini sosialdemokratiskt skipaðari valagnsvælferð fíggjað við skattaoki, har vanligt fyrilit og virðing fyri rættindum hjá borgarunum er ein býur í Russlandi. Tosað verður viðhvørt við hátíðarligum andlitsbráði um søgulig rættindi, men tá talan er um privatbúskaparlig søgulig rættindi hjá fjøldini (sosiala kontraktin), tá merkja hesi rættindi bara søguliga rættin hjá tí almenna at knokkroyta fólk, tvs. senda rokningina fyri skeivan fíggjarpolitikk og atgerðarloysi hagar rokningin kann innheintast, nevniliga frá miðalinntøkunum, men so sanniliga, tá ið grammleikin ikki kennir sær mát, eisini til láginntøkur, einligar mammur og fátækar pensjónistar o.l.

Eitt sum eg haldi vera serliga áhugavert at fáa svar uppá, nú henda tvangsuppsparingin til eftirløn verður sett í verk, er:

1) er tað bara tann uppsparing til eftirløn, sum fakfeløgini hava staðið fyri, við at gera avtalur við almenna og privata arbeiðsgevaran, sum nú beinanvegin skal mótroknast í fólkapensjónini, og sum samstundis skal skattast sum vanlig inntøka? Ofta er talan um smærri upphæddir, men sum kortini viga nógv í einum sperdum húsarhaldi.
Merkir hetta í grundini ikki, at henda eftirlønin, sum er uppspard ígjøgnum eitt langt áramál (tvs. langt áðrenn nøkur pensjónsnýskipan var komin undir land), kemur undir eitt øgiligt skattatrýst? Og halda fakfeløgini, at hetta er í lagi?
 

2) er onnur inntøka, so sum vanlig lønarinntøka, pensjónir hjá løgtings- og landsstýrismonnum, kapitalinntøka v.m. undantikin hesum frádráttinum í fólkapensjónini?

At fáa svar upp á hesar spurningar hevur týdning hjá temum, sum skjótt røkka pensjónsaldur (tey komandi 5-10 árini), tí tey hava ikki stundir at byrgja upp fyri inntøkumissinum, sum tey fáa av ætlaðu pensjónsnýskipanini. Men svarið er ikki minni áhugavert hjá einum, sum roynir at fáa skil á muruni í føroyskum politikki í 21. øld.

Tað kann væl vera, at eg havi misstikið meg, tí eg, eins og nógv onnur, havi ikki havt stundir at konsekvensrokna hetta nýskipanaruppskotið, tíansheldur seta meg nóg væl inni í uppskotið sum heild. Uppsparingarparturin er í sjálvum sær einfaldur og kundi verið konstrueraður av einum 3-floksnæmingi ein seinnapart. Tað meira avgerandi er tann parturin av uppskotinum, sum skal minka undirskotið á fíggjarlógini ella tað, sum í so nevtralt verður nevnt mótrokningin.

Trupulleikin við hesum pensjónsuppskotinum er, at tað jú er eitt tyss-tyss uppskot, sum fyrst og fremst skal bjarga landskassanum (ja, og kanska landinum), og júst og bara í hesum liggur sosiala aspektið í uppskotinum. So vita vit hóast alt, at tapið, sum vit fara at fáa av hesum uppskoti, fer til eitt gott endamál!
Men nakað konkret innlit í avleiðingar av uppskotinum upp á stutt, men eisini upp á langt sikt, fært tú ikki. Hetta eru jú eisini grýlutíðir.

Men eitt er vist, tað man neyvan vera nakað land, sum mennist og trívist við at vanvirða sínar borgarar. Og við støðuni, sum hon er í Føroyum í løtuni, so vænti eg mær heldur ikki svar upp á omanfyri nevndu konkretu spurningar. Vónandi tekur onkur politikari teir tó við í sína viðgerð av uppskotinum.

Langt millum orð og gerð

Aftan á Ár teirra brekaðu í 1981 samtykti ST at hava eitt tíggjuáraskeið (1983-1992) við ymsum tiltøkum, sum skuldu skapa størri áhuga fyri viðurskiftunum hjá brekaðum. Í 1992, tá tíggjuáraskeiðið var komið at endað, varð ásett, at 3. desember hereftir skuldi vera altjóða dagur teirra brekaðu. Hetta varð gjørt fyri at tað framhaldandi skuldi verða varpað ljós á støðuna hjá teimum brekaðu, eisini eftir at tíggjuáraskeiðið var lokið.

Í ár var 3. desember seinasta fríggjadag, og her í Føroyum vóru ymsar hendingar, sum fingu okkum, sum annars ikki geva hesum viðurskiftum stórvegis gætur, at varnast, at hetta var ein serligur dagur, sum hevði okkurt við tey brekaðu at gera. Aðrastaðnis í hvussu er hevur verið vanligt ein slíkan dag at skipa fyri tiltøkum og gera vart við antin tað, sum er hepnast, ella tað, sum framvegis liggur á láni á hesum øki.

Sjálvandi, dagar koma og dagar fara, og seinasti fríggjadagur er helst eisini skjótt farin í gloymibókina hjá teimum flestu. Her taki eg sjálvandi ikki tey við, sum mistu arbeiðið júst henda dagin, tí at Fiskavirking lat aftur. Hjá teimum varð hetta ivaleyst ein minniligur dagur.

Bústaðarpakkin tódnaði

Nú haldi eg ikki, at tað hendi so nógv 3. desember í ár, sum gjørdi, at vit minnast dagin sum dagin, tá ið vit gjørdust stórvegis klókari upp á støðuna hjá teimum brekaðu.

Men summi gjørdu hóast alt vart við seg, og tað vóru ikki bara góð orð, ið tey høvdu at bera fram.

Eitt nú var Leila Solmunde, forkvinnan í MBF, Meginfelag teirra brekaðu í Føroyum, sera hørm um ta lagnu, bústaðarpakkin higartil hevur fingið. Bústaðarpakkin, sum Húsalánsgrunnurin skal umsita, skuldi gera tað møguligt at fara undir nýggj sløg av bústaðaloysnum. Leila Solmunde nýtti høvið á degi teirra brekaðu at harmast stórliga, at bara ein partur av uppskotinum um nýggjan bústaðarpolitikk er tikin við, nú uppskotið skal viðgerast í løgtinginum. Ásetingarnar um serligar lutaíbúðir, ætlaðar fólki við breki, sum vóru við í upprunaliga uppskotinum, eru tiknar burtur.
Leila Solmunde sigur í tíðindaskrivi, at upprunaliga uppskotið var frálíkt, og leggur aftrat: “Vit høvdu tað upprunaliga uppskotið til hoyringar, og kundu tá bert fegnast um, at nú hómaðist ein serligur fíggingarmøguleiki, m.a. til fólk, sum bert hava eina fyritíðarpensión. Hesi fólk hava ongar sum helst fíggjarligar møguleikar at finna sær býli á privata íbúðarmarknaðinum.” Leila Solmunde staðfestir, “at politiski myndugleikin hevur ongantíð áður havt so stórar ætlanir, men samstundis hevur ongantíð verið gjørt so lítið sum nú.”

Í samgonguskjalinum var tosað um at gera møguleikar fyri alternativari íbúðarbygging, men her, sum so ofta áður, er langt millum orð og gerðir, má forkvinnan í MBF ásanna. Og hon tosar við stórum stavum, tá ið hon sigur: “Politiska tosið um bústaðarpakka í mong ár er at halda fólk fyri tað turra spott. Tað var nógv betri um politikararnir søgdu erligt, at teir ikki ynskja nakrar alternativar bústaðarmøguleikar.” Nú verður so áhugavert at síggja, um hesar ákoyringarnar fáa nakran politikara at vakna. At politikarum dáma betur orð enn gerðir undrar neyvan nakran, men onkuntíð máttu teir kent skomm.

Taka ongi stór tøk

Í Føroyum hava vit eitt Ráð fyri Brekað, sum m.a. skal ráðgeva myndugleikunum í málum, ið viðvíkja brekaðum. 3. desember í ár setti forkvinnan í Ráðnum fyri Brekað, Barbara á Tjaldrafløtti, eina viðmerking í bløðini, har hon m.a. segði, at viðurkenning er ein íborin tørvur. Hon helt tað vera neyðugt at hava ein dag teirra brekaðu, m.a. tí at staðfest er, at um 10% av borgarum okkara bera brek. Tá tú bert brek, ert tú sum oftast fyri vanbýti í mun til tínar samborgarar.

Men tá ið hon so umrøddi sáttmála Sameindu Tjóða um rættindi hjá einstaklingum, ið bera brek, sum løgtingið samtykti í maj 2009, varð hon eitt sindur meira avgjørd á málinum. Tí hóast tað var ein sigur at fáa sáttmálan, so kann hetta skjótt gerast ein ósigur, um sáttmálin ikki verður settur í verk. Tað kann kanska henda, at vit fáa ábreiðslur frá ST, sum um stutta tíð fer at spyrja politiska myndugleikan í Føroyum um støðuna viðvíkjandi sáttmálanum. Hon nevnir í hesum sambandi, at okkum manglar eina røð av lógum og átøkum á økinum. Smáir batar eru, og júst í dag er eitt ár síðan, at kunngerðin um atkomu varð sett í gildi. Tó manglar at taka tey stóru tøkini, soleiðis at vit í veruleikanum vísa, at allir borgarar í Føroyum verða viðurkendir.

Fekk skjótt koyrilin at smakka

Kanska var tað av tilvild og hevði onki við 3. desember at gera, at eitt rok tók seg upp um íbúðir til sinnisveik júst henda sama dag. Í grein í Sosialinum við yvirskriftini Gera Vágar til eina ghetto fyri sinnisveik siga limir í felagnum Sinnisbati, at tey eru skelkað av ætlanini hjá landsstýriskvinnuni Rósu Samuelsen at flyta byggingina av íbúðum til sinnisveik til Sandavágs. Tað sigst, at ætlanin var, at íbúðirnar skuldu byggjast í Havn, men helst eru Rósu Samuelsen og Heðin Mortensen, borgarstjóri í Havn, vorðin ósamd um okkurt, og so ger Rósa skjótt av og flytur byggingina í sítt valdømi (hóast Føroyar jú eru eitt valdømi, sigst).

Tað eru tó fleiri áhugaverdir tættir í hesum máli.

Tað fyrsta og mest áhugaverda er tað politiska, sum Soffi Egholm, forkvinna í felagnum Sinnisbata, eisini ger vart við, tá ið hon sigur, at í hesum føri er talan rætt og slætt um eina politiska avgerð burturav. Hetta harmar hana, tí tey sinnisveiku eru ikki eftirspurd, og hon heldur tí, at talan er um brot á ST sáttmálan um mannarættindi, sum eisini Føroyar hava staðfest. Eftir sáttmálanum skulu einstakir borgarar hoyrast um síni egnu viðurskifti og hava rætt at velja, hvar teir vilja liva sítt lív.
Nevnast kann í hesum sambandi, hóast tað ikki verður nevnt í greinini, at longu í 1981 Ár teirra brekaðu bað ST limalondini bera so í bandi, at brekað fólk sleppa undan avbyrgdari bústaðarbygging, sum ber brá av stovni.

Í Sandavági eru longu frammanundan íbúðir til sinnisveik, og verður nú bygt meira aftrat, so er boðskapurin til tey sinnisveiku úr øllum Føroyum: Vilt tú hava eina íbúð, mást tú flyta vestur til Sandavágs.

Hetta er í grundini ein áhugaverd søga. Tí er ikki talan um júst tað, sum øll, sum hava brúk fyri politisku skipanini uppliva, at tá politikkur kemur uppí, so er tað valdið, sum ræður. Tá hevur tað minni at siga, at reglur, siðvenjur, tørvur, faklig atlit ella (løgfrøðiliga óbindandi) sáttmálar eru galdandi.
Og var hetta ikki júst tað sama, sum hendi arbeiðsfólkunum á Fiskavirking. Tí tey vórðu heldur ikki spurd ella kunnað, tá virkið lat aftur.

Nei, veruleikin er, at nøkur eru yvir og nøkur eru undir. Vit hava hvør einstakur givið teimum, ið eru yvir, víðar heimildir okkara vegna. Men tá vit seta fram krøv og biðja um úrslit, sum eru okkum lovað, tá hevur tann, sum er undir, ofta bara seg sjálvan at líta á. Og tá á stendur, eru tað ofta tey, ið liggja niðast, tey politiskt veikastu, sum mugu taka til takka við teimum stóru skerjingunum. Hetta er kenda Mattheus-prinsippið.

Tað er eisini hetta, sum ger, at tað í dag ikki bara er sum at siga tað at fjeppast uppi í teimum, ið eru yvir, antin tú ert einstaklingur, felag ella ráð. Politiska skipanin hevur alstóran týdning í vælferðarsamfelagnum, og nógv eru um trogið. Tí skalt tú duga snildir, vilt tú vinna sømdir og verða hoyrdur, og nú á døgum eru handfaring av ‘Public Affairs’ og lobbyisma viðurkendir hættir at fáa ávirkan á politisku skipanina.
Enn er brúk fyri eldsálunum, men amatørunum hava vit ikki brúk fyri longur.

Men vit skulu eisini vita, at uttan mun til, hvussu væl vit duga at føra okkum fram handan leiktjøldini, so sleppa vit neyvan nakrantíð undan at grenja inn á politiska myndugleikan. Tí at lova er ein avgerandi partur av politiska spælinum, men sjáldan heldur politikarin tað, hann lovar.

Og Sinnisbati skuldi kanska betur tagt, tí felagið fekk skjótt koyrilin at smakka. Rósa var ikki sein og boðaði teimum til fundar beinanvegin um ógvisligu útmeldingina hjá felagnum. Og dagin eftir fundin var tætt lok lagt á hesa trætu. So kann bara tíðin vísa, hvør endin verður á hesum málið, sum annars hevði almennan áhuga. Eitt nú var tað tikið upp í populeru sendingini Álvaratos, sum er at hoyra í Kringvarpinum fríggjakvøld.

Evnaveik gerast eisini gomul

Í Degi og viku hetta fríggjakvøldið 3. desember vóru eisini onnur vandamál, ið viðvíkja teimum brekaðu, umrødd. Í sendingini varð upplýst, at menningartarnað fáa ikki pláss á ellisheimi, sum onnur, tá ið tey gerast gomul. Um eg ikki fari skeivur, so helt Helena Samuelsen, the grand old woman í málum, sum viðkoma teimum evnaveiku, at tey, sum búgva á Eirargarði, hava sama rætt sum onnur at sleppa á røktarheim. Eg veit ikki rættiliga, hví málið var til umrøðu, antin tað var tí at tað var 3. desember, ella tí at onkur avgerð var tikin í málinum. Men spurningurin tyktist viðkomandi, tí fleiri av teimum, sum á sinni fluttu á viðgerðar- og bústovn verða tíbetur eldri, og tá hava tey sama tørv á røkt, sum onnur eldri. Tað keðiliga er bara, at heldur ikki gomul, ið ikki hava búð á stovni, fáa pláss á ellis- ella røktarheimi. Hvussu so við teimum, sum kanska krevja serliga røkt?

Eitt land, ið stendur saman um og verjir minnilutabólkar

Bara eitt politiskt ungmannafelag helt tað vera neyðugt at gera vart við støðuna hjá teimum brekaðu 3. desember. Tað var felagið Sosialistisk Ung, SU. Í yvirlýsing sigur forkvinnan Sunneva Mohr, at umstøðurnar hjá teimum, ið bera brek, eru munandi betri í dag, enn tær nakrantíð hava verið í Føroyum, men enn er nógv at arbeiða fyri, og langt er eftir á mál.

Í yvirlýsingini verður sagt, at vit eiga at tryggja øllum, ið bera brek, ein hóskandi bústað, eitt gott dagtilboð, gera tað soleiðis, at tey eru ein virkin partur av samfelagnum, og at tað í framtíðini verða nógv fleiri vard størv.

Og tey ungu tala eisini til okkara moralska habitus og siga, at vit eiga at vísa og prógva, at vit eru eitt land, ið stendur saman um og verjir minnilutabólkar.

Hvussu nógv slík háfloygd tala fyllir í huganum hjá okkara politikarum, skal eg lata vera ósagt.

Útpurring

Nei, kanska var fríggjadagurin 3. desember 2010 ikki ein heilt vanligur dagur. Hetta var nú neyvan bara tí, at hetta eisini var dagur teirra brekaðu. Men dagurin gav so teimum, ið varða av teimum brekaðu, høvi til at gera vart við sína ónøgd. Men tað gera tey á hvørjum degi, so tað var neyvan nakað nýtt. Summi halda enntá, at tey kanska grenja meira enn gott er.

Men politikarar vita sum er, at umrøða og miðlaágangur rennir skjótt av aftur, og so kunnu teir halda áfram at sova sín søta svøvn. Troyttandi ella ei, men skal nakað henda, so er bara eitt at gera, nevniliga í tíð og ótíð rópa útpurring so hart, at eisini politikarar hoyra tað. Men útlitini eru ikki tey bestu, um vit skulu trúgva kenda fólkasangaranum Pete Seeger, sum í 1961 skrivaði ikki minni kenda fólkasangin “Where Have All the Flowers Gone?” við niðurlagnum “When will they ever learn?”.

Høgni, spyr heldur teg sjálvan!

Høgni Hoydal, løgtingsmaður og fólkatingslimur, spyr nú sambært miðlunum danska ráðharran í skattamálum, hvussu avgerðin um at skerja føroyafrádráttin til lesandi er tikin. Hann staðfestir, at føroyafrádrátturin hevur stóran týdning fyri føroysk lesandi, og at avgerðin at skerja føroyafrádráttin er komin heldur óvart á.

Nú eru danir tíbetur so mikið at sær komnir, at teir skerja ikki frádráttin hjá teimum lesandi, sum longu eru umfatað av honum, men bara hjá teimum, sum fara undir lesnað í 2011. Hetta seinasta sigi eg ikki fyri at verja avgerðina at skerja frádráttin, men fyri at vísa á, at í danskari politiskari siðvenju ert tú sera varin at skerja rættindi hjá teimum fólkum, sum longu hava hesi rættindi.

Hesa siðvenju hava vit tíverri ikki i Føroyum, burtursæð frá kanska onkrum serfrádráttum, sum sjómannafrádrátti o.tl.

Tað, sum undrar meg stórliga, nú Høgni Hoydal finst at donskum myndugleikum, er, hví hann ikki brúkar sama mátistokk, tá talan er um føroyskar myndugleikar, har hann sjálvur hevur ein týðandi leiklut.

Eg kann her nevna sum eitt dømi viðgerðina í løgtinginum av uppskoti til løgtingslóg um broyting í løgtingslóg um skatt av rentutryggingum v.m. (løgtingsmál: 85/2009), sum eftir eina sera jánkasliga fyri ikki at siga pínliga viðgerð fekk óvanliga stóra undirtøku í løgtinginum. Hóast henda avgerð fekk sera stórar avleiðingar fyri privatbúskapin, serliga hjá teimum, ið eru komin upp í árini, so varð ongin roynd at gera sum danir, nevniliga at gera skiftisregur fyri at avmarka negativu avleiðingarnar av avgerðini.

Nei, eitt mál sum eftir einari nátt sorlaði privatbúskapin hjá nógvum føroyskum familjum, sum annars fylgdu galdandi reglum og løgdu skilagóðar ætlanir fyri framtíðina, fekk 19. desember 2009 metundirtøku frá 29 løgtingslimum (sum teir flestu sjálvir ikki verða ávirkaðir av avgerðini), og bara 2 løgtingslimir atkvøddu ímóti. Millum teirra, ið atkvøddu fyri, var eisini Høgni Hoydal.

Nei, Høgni Hoydal! Spyr ikki danskar myndugleikar, hví teir fylgja vanligum og sømiligum spælireglum í politiskum avgerðum, nei, spyr heldur føroyskar myndugleikar og teg sjálvan, hví føroyskir politikarar als ikki geva sær far um vanligar og sømiligar spælireglur í føroyskum politikki.
Tit tosa um loysing. Hann nái meg, tí tit hava so nógv eftir at læra av dønum, at eg ivist í, um grundarlag nakrantíð verður fyri loysing við tí vánaliga næmi, sum politikarar og serliga loysingapolitikarar hava.

Við vón um betri tíðir

Landið er í fíggjarknípu, ongin ivi um tað. Tað almenna kostar meira, enn fólkið hevur ráð at gjalda, í øllum førum, soleiðis sum gjaldskipanin er sett saman í dag. Fólk gjalda ein lutfalsliga ovurstóran part av teirra lønarinntøku til tað almenna (sum skattir og avgjøld), og hóast vit hava ein ávísan progressivitet í skattaskipanini, so eru skattur og avgjøld ein alt meiri tyngjandi byrða fyrst og fremst hjá teimum lág- og miðalløntu, sum nóg illa fáa endarnar at røkka saman. Og hóast vit gjalda nógv fyri tær, so eru almennu tænasturnar kortini als ikki nøktandi.

Beinleiðis fátækradømi er tað ilt at fáa eyga á, og nógv tykjast liva eina glæstritilveru í stórum sethúsum og hava ráð til fínar bilar, dýrt innbúgv, flatskermar og frítíðarferðir. Vit vita sjálvandi ikki, hvussu nógv tey skylda.
So út frá hesi sannroynd, skuldi tað uttan iva borið til at kroyst sitrónina nakað væl enn, áðrenn samfelagið hoknar undir byrðuni og smokkar saman.

Tosað hevur verið um at breiðka skattagrundarlagið, men tað, vit hava sæð higartil á hesum øki, er nærum láturligt. Fleiri avgjøld merkja ikki breiðari skattagrundarlag, men eru onki annað enn ein beinleiðis skerjing av tøku inntøkuni hjá fólki, og hetta merkir minni keypiorku, sum so aftur ávirkar eitt nú mvg-inntøkurnar hjá tí almenna. Talan er sostatt um at flyta pengar úr einum pungi í annan, ella sum í tekningini hjá Storm P. av hundinum, sum fekk sín egna hala til døgurða.

Vit kundu sjálvandi sagt, at rættast var at vit fingu samfelagið á føtur aftur við íverksetan, vinnuframa og skipanarreformum av tí almenna. Men spurningurin er, um ikki viðurskiftini millum tað almenna og restina av samfelagnum eru farin so av lagi, at tað í stóran mun er brúk fyri sterkum og skjótt virkandi heilivági, skal sjúklingurin –  og her hugsa vit serliga um tað almenna – ikki leggjast heilt fyri ella doyggja.

Ígjøgnum árini er vaksin fram eitt alt meiri umfatandi patron-klient-samband í flestu framkomnu vælferðarsamfeløgum, og ikki bara í Føroyum. Hvat man ikki øll hesi árini vera snikkað saman til tess at veita hesum ella hasum áhugabólkinum eina ella aðra veiting. Ofta er talan um smápengar, men í onkrum føri um stórar upphæddir, sum verða veittar til tess at dyrka eitt samband sum byggir á undirtøku afturfyri eitthvørt.

Nógv av tí, sum hevur verið framt í samfelagnum, nógvar skipanir, sum eru settar í verk á ymsum samfelagsøkjum, hava ofta eina løgna søgu, sum hylur seg í eini fløktari røð av avgerðum og avtalum, sum at sígga til eru rationellar og væl grundaðar, men sum ofta ikki tola eina neyvari gransking.
Eisini eru nógv dømi um reglur, skilagóðar skipanir ella atgerðir, sum áttu at verið settar í verk, men sum verða sleptar, tí at tær kanska raka onkran trúgvan veljara ella onkran andaligan ella tímiligan felaga. Lætt er at grundgeva fyri hesum ella gera onkran rossahandil, sum ber í sær, at tú fært eitt sindur, um eg fái eitt sindur til mínar veljarar.
Úrslitið er ofta, at skipanarligi bygnaðurin í samfelagnum verður ein undarligur hurlivasi.

Og tað ávirkar samfelagsmenningina.

Eitt nú hava vit í Føroyum eitt óvanliga høgt kostnaðar- og prísstøði, sum uttan iva stavar frá onkrum bygnaðar- ella marknaðarligum skeivleikum. Sagt verður eisini, at t.d. fiskivinnan, okkara høvuðsvinna, er dundrandi ineffektiv. Kanska eru okkara sjúkrahústænastur munandi dýrari, nú vit hava trý sjúkrahús, enn um vit høvdu eitt sjúkrahús við trimum deildum, sum vórðu tvingaðar at samstarva.

Nú stendur á hjá tí almenna, ikki bara i Føroyum. Allastaðnis verður nú tosað um skerjingar. Tey ríku kunnu ikki longur rokna við at fáa barnapengar, sum ger tey uppaftur ríkari. Og tey minni mentu mugu eisini finna seg í at lata eitt sindur aftur av sínum veitingum (tey eru jú fjølmentari). Aðrar smáveitingar kunnu eisini rokna við at verða stubbaðar. Eykaskattir verða nú róptir umhvørvis- ella heilsugjøld. Ringt er eisini at argumentera fyri 50 m svimjihyli til ein svimjara (sjálvt um medaljur kunnu stuðla skinklandi sjálvsvirðingini). Og soleiðis kundi verið hildið fram.

Tað er sum nevnt ikki bara í Føroyum, at støðan er ring.
Enski forsætisráðharrin David Cameron rópar í kvøld ‘Your country needs you’, og hann heitir á bretar um at standa saman og tola stórar skerjingar, nú kreppan leikar í. Í Danmark noyðast teir uttan iva fyrr ella seinni at ‘røre ved efterlønnen’. Vælferðarsamfelagið klárar ikki longur at geva gávur í eyst og vest afturfyri atkvøður. Spurningurin er, um vit ikki skjótt noyðast at finna nýggj virði at byggja okkara tilveru á. Ella finna útav, hvussu vælferðartænastur skulu veitast í framtíðini.

Sjálvandi kunnu vit bera ótta fyri, at tá ið tað einaferð eydnast at fáa javnvág aftur í almenna búskapin, við ella uttan uppaftur fleiri skerjingum og avgjøldum, ja, so gloyma politikararnir pínuna og gloyma eisini at fara undir annan táttin: at fáa samfelagið á beint aftur. Nei, tá er tíverri væntandi, at tað aftur verður ‘jul igen’.

Men fyri ikki heilt at fara í svart, so er hetta kanska hóast alt rætta løtan at hava vón um betri tíðir.

Havi spýggjubakkan kláran

Ongin skal sleppa snikkaleysur at venda okkum bakið. Nakað soleiðis fert tú at hugsa, nú tað frættist, at tey ungu, sum fara at lesa uttanfyri norðurlond ikki skulu fáa somu sømdir, sum tey, ið lesa í hinum norðurlondunum. (Søgur ganga um, at ein bólkur nú verður settur í Mentamálaráðnum at kanna møguleikarnar at umskipa útbúgvingarstuðulin uttanfyri Norðurlond til lán, sum verður avskrivað, um tey lesandi arbeiða í Føroyum í 10 ár eftir loknan lestur)
Nú skal flóttafólkastreymurin úr Føroyum so beinast aftur í ein landsynning, og vit skulu flest øll aftur lesa í Danmark.

Vit minnast enn, tá ið tað var upp á móta at eggja teimum ungu at lesa aðrastaðnis enn í Danmark. Ja, tað var næstan sum um útbúgving, sum ikki var nomin í Íslandi ella øðrum landi enn Danmark, ikki gekk fyri at vera røtt útbúgving. Tað var tá altjóða- og alheimsgerð stóðu sum einastu rættir á matskránni. Ja, tú føldi teg sum andloysing, um tú ikki klappaði dúgliga, tá ið tú sást okkara politikarar tyrpast, so skjótt teir sóu ein pall, at profilera seg sum rættar up-to-date-kosmopolittar.
Ja, tað var næstan sum at stjala gás, hevði tú danskt lestrarprógv, og tú skammaðist ikki sørt at søkja starv, um tú bara hevði eitt danskt prógv at leggja við umsóknini.

Nú er so vent í holuni. Útbúgving er ikki longur lopfjøl út í heim, nú Granskingardepilin hevur víst á í eini kanning, at nærri tú ert heimlandinum, tá ið tú fert undir útbúgving, ella helst at tú lesur heima, tess størri eru sannlíkindini fyri, at tú støðast og verður verandi í heimlandinum. Ja, tað er ein grov misskiljing, at tað skal vera nakar íblástur at lesa í fremmandum umhvørvi. Og kanska er tað hetta, sum ger, at retorikkurin nú er sleptur til frama fyri kontantum handilsligum hugsunarhátti.
Føroyar fara nú at tjóðra sínar ungu alvar: Antin kemur tú ella pengarnir aftur, stutt og greitt. Hetta liggur eftir øllum at døma undir yvirskiftini í bløðunum í dag: Helena vil gera lestrarstudning til lán.

Mær kemur tað meir og meir fyri sum í Fuglakvæðnum:

Eg vildi eftir nógvum gapa,
upp á tjólegg fór,
øvigur aftur á langlegg fell,
sum kálvur dettur í flór
.

Tað nýggja er, at nú er tað ikki heimlongsul, ella mentanartilboð, ansingarpláss, møguleikin at sleppa á fjall, at dansa í Tórshøll, hittast í Atlantis ella at eta sushi í føroyskari matstovu, sum fær teg heimaftur. Nei, nú er eitt økonomiskt incitament komið afturat, tá ið avgerðin um at venda heimaftur skal takast. Teir drumbar, sum ikki hava fatað, at vit meina tað í álvara, at vit vilja hava teir heimaftur, skulu ikki sleppa at sova kjansin av sær. Nei, kemur tú ikki heimaftur eftir loknan lestur, fara uppkrøvini at koma dettandi í postkassan.
 
Eg síggi fyri mær komandi dramatiskar hendingar. Man ikki onkur yvirskiftin í Sosialinum komandi árini fara at ljóða: Ungur føroyingur noyddist vónbrotin heim. Og vit lesa um ungan væl útbúnan føroying, sum fann sær vakra brasilska unnustu, men sum ikki hevði ráð at arbeiða í Brasilia, tí hann hevði fingið stuðulslán frá Helenu (unnustan vildi ikki hoyra um Føroyar!). Farvæl-scenan í Casablanka missir allan stórleikan, samanborið við tær farvæl-scenur, ið fara at útspæla seg, tá ið ungir væl lærdir føroyingar noyðast heimaftur at gera verndarskyldu.
Og nú fer eisini at bera til at gera filmar um Interpol, sum jagstrar føroying, sum skyldar landinum lestrarstuðul, men fjalir seg onkustaðnis í útlondum.

Í Eysturtýskalandi, sum einaferð var, manglaðu teir valuta. Tá sluppu fólk við høgari útbúgving ikki av landinum, um móttakaralandið ikki vildi gjalda endurgjald fyri útbúgvingina. Verður støðan nú tann sama her hjá okkum?

Sjálvandi ger Helena rætt, at tátta í, um tað er so, at játtanin til stuðul ikki røkkur. So heldur enn at leggja kongin, so seta vit treytir við. Ætlar tú tær at royna tann luksus at lesa í øðrum londum enn serliga Danmark, so skalt tú sanniliga geva nakað aftur til heimlandið.

Men hvussu so við SU, sum eisini verður veitt teimum føroyingum, sum lesa uttanfyri norðurlond. Fer Helena at biðja teir eisini leggja ungum føroyingum somu treytir við, sum vit í Føroyum?
Tá fer hetta kanska at standa á stuðulsjáttanini frá SU: Vi gør opmærksom på, at støtten bevilges som lån, som skal tilbagebetales til den færøske landskasse, i så fald De ikke eftir afsluttet uddannelse omgående rejser hjem til Færøerne og forblir der i mindst 10 år.

Jú, eitt er retorikkur, annað er veruleiki. Tað keðiliga er bara, at veruleikin viðhvørt hevur lyndi til at gera vart við seg.

Eg sigi fyri meg. Næstu ferð okkara politikarar fara at tosa stórt, fari eg at mæla teimum til at býta út spýggjubakkar til okkum neyðars áhoyrarar. Tí nú hava vit eisini fingið vaml.

Eitt undarligt land

Tað er eitt undarligt land vit búgva í. Politikarar skulu sjálvandi hava visiónir og villar tankar og hugsa um sínar veljarar í bygdini, samkomuni ella hvar teir nú einaferð halda til. Men politikkur og at stýra er ikki bara at brúka tað vald, tær er litið upp í hendur, men í líka stóran mun at halda avtalur. Vit hava í minsta lagi vanligar sáttmálar, sum skulu haldast, og vit hava sosialar sáttmálar, sum eru tey virðini, álitið og trygdin borgaranir hava fyri at liva trygt í einum framkomnum landi.

Tað er ikki av tilvild, at Føroyar klára seg so einastandandi væl. Ein av forkláringunum er, at vit eru partur av norðurlendska sáttmálanum, sum sigur, at øll øki so vítt gjørligt skulu hava sama vælferðarstig. Feilir eru sjálvandi gjørdir í hesum sambandi, sum byggja á eina skeiva fatan av tí, sum veruliga fer fram ella býr undir. Men stór framstig henda eisini. Vælferð og skipaði viðurskifti eru tvær síður av somu søk. 

Trupulleikin í føroyskum politikki, og tí gongur tað so upp og niður, er, at politikarar ella teir, sum stýra gloyma at fyrihalda seg til vanligar og sosialar sáttmálar. Tí verður gongdin sum hon er. Vánalig stýring, ógrundaðir skattalættar í bestu tíðum, hovsa-loysnir og avgerðir, sum vit ikki megna ella ætla at halda o.s.fr.

Vánalig stýring og vánalig kós gera, at boð eru eftir almennu fakfeløgunum við jøvnum millumbili.
Nei, tað eru ikki fakfeløgini sum eiga apuna, hana eigur politiska skipanin fult og heilt.

Fyrsta stig á leiðini at koma burtur úr hurlivasanum er at staðfesta, at okkara stýri vil halda sáttmálar (og bara gera tær avtalur, sum vit ætla at halda). Annað stig er at orða, staðfesta og fremja sosialar sáttmálar. Triðja stig er at rudda út í bygnaðarligum skeivleikum (t.d. at tilfeingi verður givið burtur fyri onki), at rationalisera, effektivisera, læra og at virka fyri innovatiónum bæði alment og privat.

Kanska vit so høvdu sloppið undan eitt sindur av politiska glantrileikinum, sum ger, at virðingin fyri politisku skipanini kann liggja á einum lítlum stað. Og eisini tað er ein stórur vandi.

Eg ivist í, um tað er nøkur loysn, at mæla til nýval, sum nú verður gjørt!

‘Competition through free enterprise and open markets are at the heart of a dynamic economy, but if there is one additional lesson […], it’s that we can’t rely on competition and short-term self-interest alone to promote innovation and economic well-being. Vibrant markets rest on robust common foundations: a shared infrastructure of rules, institutions, knowledge, standards, and technologies provided by a mix of public and private sector iniative. (Don Tapscott & Anthony D. Williams í bókini Wikinomics (2006))