Archive for the ‘sosialir miðlar’ Tag

Nú skal tað vera

durita

Føroyar ella Visit Faroe Islands hevur av álvara gjørt vart við seg í hesum døgum við smittandi marknaðarføring, á enskum rópt Viral Marketing.

Eg haldi tað er stuttligt, tað, sum tann fryntliga og káta Durita Dahl Andreassen í reyðu topphúgvuni og stríputu ullintu troyggjuni, hevur funnið uppá. Men samstundis er tað eitt sindur pínligt ella flóvisligt – tað veldst sjálvandi um hvør tú ert – at fólk um allan heim nú fara at hugsa um seyð, tá ið tey heldur áttu at hugsa um okkum tvíbeintu.
Mær dámar onki, at Føroyar nú er staðið, har tú heilt vist kanst rokna við at hoyra mæ.

Men hetta er í øllum førum eitt væleydnað átak hjá Duritu. Eg sá stuttfilmin Sheepview360 in the Faroe Islands á YouTube beint nú, og tá høvdu umleið 200.000 sæð hann. Ætlanin við átakinum er at fáa fólk at leggja trýst á Google ella noyða tey til at koma higar at gera eitt Street View av Føroyum. Onki Street View onki stað. Higartil hava tey á Google ikki hildið tað verið ómakin vert at koma higar, men markið #wewantgooglestreetview er ikki at fara skeivur av. Hetta minnir eitt sindur um tað ferðina, tá ið ungdómurin kom saman á Vaglinum í Havn og kravdi at fáa eitt dansistað. Onnur dømi eru eisini. Kanska er okkurt í hesum, sum minnir um, tá ið The Doors í lagnum When the Music’s Over róptu We want the world and we want it… Now.

Nú fer tíðin at vísa, um Google aktar boðini, men hugskotið at lata seyð gera filmslist hevur í øllum førum vakt ans, og tað er tað sum telur í hesum tíðum, at vekja ans. Tað er við ansi sum við smittu. Tá hon fyrst hevur sett seg í høvdið hjá einum ella fleiri, er møguleiki fyri, at hon breiðir seg. Hvat ið smittar er ikki til at vita frammanundan, og tí eru tey, ella látast tey, at vera ovfarin á Visit Faroe Islands, at hetta átakið hevur fingið so stóra undirtøku. Átakið verður umrøtt dúgliga á netinum og í stóru miðlunum um allan heim; bara her um okkara leiðir í eitt nú Sky News, Frankfurter Allgemeine Zeitung, CNET og Berlingske.

Og so løgið tað ljóðar, so ætla nógvir útlendingar sær nú til Føroyar, og ferðaskrivstovur, sum fyrradagin ikki vistu, at Føroyar vóru til, skulu nú vera farnar at umhugsa at bjóða ferðir til Føroyar. Tá er tað, eg spyrji meg sjálvan, skal virkuliga so lítið til at fáa teg at velja næsta ferðamál?
Eru tað slík upplop, vit vilja hava at koma higar? Men eitt er jú at geva onkrum ans, annað er at taka undir av álvara, sum lýst í tí kenda AIDA-modellinum: Attention-Interest-Desire-Action.

Nú veit eg ikki, um hetta átakið er umhugsað út í æsir. Og hvat tað kostar. Tað hevði verið stuttligt at vita. Helst er marknaðarføringsvirðið í hesum átakinum lutfalsliga stórt, og hattin av fyri tí, tí verður onki gjørt, ja, so hendir onki. Sosialu miðlarnir lata nýggjar dyr upp, men at vera við krevur, at onkur tímir, torir og vil vera við í slíkum.
Og tað kann enntá gerast ein megasuccess, sum t.d. Justin Bieber, sum kom fram við smittandi marknaðarføring, er gott dømi um. Eg skal so ikki meta um, um hann dugir at syngja.

Eitt ivamál í hesum føri er, hvussu originalt hugskotið í grundini er. Tí av tilvild, tá eg skrivaði hesar viðmerkingarnar, kom eg fram á, at Google setti í verk eitt sonevnt Sheep View í 2015, tá altjóða seyðaár var. Kanska ikki akkurát sum hetta.
Meg minnist tó ikki, at vit hildu altjóða seyðaárið. Men lat tað nú fara, tí hjá okkum er hvørt ár seyðaár.

Wikipedia 15 ár í gjár

imageÍ gjár 15. januar vóru 15 ár, síðan netalfrøðin Wikipedia (https://www.wikipedia.org) varð stovnað av teimum báðum Jimmy Wales og Larry Sanger. Neyvan høvdu teir tá hóming av, hvussu stór alfrøðin fór at gerast, og hvønn týdning hon fór at hava sum kunningarmiðil.
Wikipedia er til á flest øllum málum og eisini føroyskum (https://fo.wikipedia.org/), men enska útgávan er tó tann størsta og nógv mest lisnað. Hon er millum mest brúktu heimasíður í heiminum.

Tannáringurin Wikipedia er fødd í talgildu 21. øld, 15. januar 2001, føðingardagin hjá skaldinum William Heinesen. Hugtakið byggir á netvirknið: jú fleiri, tess betri.
Wikipedia er ein pallur, sum loyvir einum og hvørjum at skriva, dagføra ella rætta greinir. Talan er sostatt um sjálvboðið arbeiði. Tú sært ikki lýsingar á Wikipediu, sum umframt sjálvbodnað arbeiðið verður fíggjað við gávum og stuðli.

Talgildingin og nýggi vitanarbúskapurin hava gjørt, at gomlu kendu alfrøðirnar ikki koma út á prenti longur. Seinasta prentaða útgávan av Encyclopedia Britannica (http://www.britannica.com) kom í 2012, og stóra danska alfrøðin ella leksikonnið, sum vit plagdu at siga, verður dagførd og er eisini frítt atkomilig á netinum (http://www.denstoredanske.dk).

Tað eru fleiri fyrimunir at lata fleiri ritstjórna eina netalfrøði. Til ber at fáa fatur á teimum, sum vita um eitt evni og tíma at greiða øðrum frá, tvs. tey, sum bæði eru klók og eldsálir.
Tað er skjótt at dagføra upplýsingar, so at alfrøðin er líka skjót við tí seinasta, sum tíðindamiðlarnir.
Hetta var ein trupulleiki hjá prentaðu útgávunum, sum fyrnast skjótt. Og royndir hava víst, at tað eru ikki fleiri feilir í Wikipediu enn í teimum gomlu viðurkendu alfrøðunum.

Frælsið at skriva, dagføra og rætta á Wikipediu er tó avmarkað nakað fyri at sleppa undan áhaldandi rættingum í greinum, sum viðgera evni, sum stríð er um, ella greinum á høgum fakligum støði, sum eru fyrimyndarliga væl skrivaðar. Tá so er, er bara loyvt skrásettum ritstjórum at rætta ella góðkenna rættingar.
Wikipedia hevur fleiri sjálvirkandi tænastur, t.d. uppseting av greinum og rættlestur. Hetta seinasta ger, at stavivillur næstan ikki koma fyri, sjálvt um hvør Hanus og Janus sleppur framat. Og hetta er undrunarvert!

At Wikipedia er elektronisk, sum allar aðrar netútgávur og heimasíður, ger, at skjótari er at leita eftir upplýsingum og greinum. Tilfarið er eisini skipað í bólkar ella undirbólkar, og har eru evnislistar, nakað sum minnir um flokkingarnar, sum verða gjørdar á bókasøvnum.
Og so eru sjálvandi krossleinki og leinki til tilfar uttanfyri Wikipediu.
Í Wikipediu er tað eitt krav, at onki verður skrivað ella pástaðið í greinunum, uttan at heimild er fyri tí, tvs. onnur heimild enn tín egna. Tilvísingar eru tí avgerandi fyri, um ein grein er góð ella ikki.
Innihaldið í Wikipedia er tøkt undir loyvisskipanini Creative Commons, tvs. at loyvt er við tilvísing at luta og brúka innihaldið, eisini vinnuliga, um ikki annað er ásett.

At júst enska Wikipedia verður so nógv brúkt, er eitt tekin um, at stødd hevur týdning; at fleiri eru, sum bjóða seg fram at skriva og ritstjórna. Hetta kann vera ein trupulleiki í smærri londum sum Føroyum, har nógv hvílir á eldsálunum, sum kunnu troyttast í longdini.

Wikipedia ella Wikimedia er ein pallur, sum eisini kann brúkast í øðrum vitanararbeiði enn til Wikipediu. Í Føroyum verður hesin pallurin tó lítið brúktur, tí tað krevur víðsjón og samstarv millum t.d. vitanarstovnar. Tíverri er ikki vanligt ella siðvenja, at føroyskir stovnar samstarva um slíkar tænastur, og tað er sjálvandi harmiligt og stórur missur.

Eg fari her at ynskja Wikipediu tillukku.

Loypið á bláman ella spillið spælið

polter1

Í fyrstani helt eg, at eldur var í á oljuboripallinum, og at tað einasta, ið var at gera, var at loypa á bláman, skuldi tú koma undan. Men so skilti eg, at talan var um skemt, – eina dillu.

Men eg dugi nú øgiliga illa at samanbera hetta at loypa á bláman við eina biografbillett, og eg stúri eisini fyri at fáa boðini, sum fleiri longu hava fingið: “Um tit ikki leypa á sjógv innan 24 tímar, so skylda tit mær eina biografbillett.” Tí eingin veit betri enn vit føroyingar, at havið er ikki at spæla við.

Men vit hava so eitt val. Og ein biografbillett kostar ikki alla verðina.
Men neyvan eru tað pengar, talan er um her. Tað er hugurin at gera okkurt ørt, at verða sæddur, at gera okkurt, sum ger skilnað millum áðrenn og aftaná. Og tí lata vit okkum so fegin úr, bíta saman tenn og tveita okkum út í hetta ófýsiliga.
Vi gjorde det, segði Helle Thorning-Schmidt, tá hon á sínni vann á Lars Løkke Rasmussen. Summi siga, at hon lat seg úr sosialdemokratiska haminum og fór í borgarligu svimjiklæðini og leyp.

Og her er tað eisini skorið út í papp: tú gert sum tær er álagt, ella verður tú revsaður. Revsingin er ímyndalig, men eftir stendur, at tú ert ein ræðuskítur, tekur tú ikki av, og tá ert tú eisini ein teirra, sum hevur spilt spælið.
Og hvør vil hava sitandi á sær, at hann ella hon er kuldakráka?

Hetta minnir nú ikki sørt um tað, sum okkum er fyri, tá ið t.d. Spotify vil hava okkum at gjalda, annars sleppa vit ikki undan órógvandi lýsingum aftur við tónleikinum, sum okkum dámar so væl at lurta eftir – ókeypis.

Sjálvandi er hetta bólkatrýst, tí tað skal til, um tú skalt tora ella tíma. Og so er tað eisini ein heiður at verða útvaldur, tí mong eru sum kunnugt kallað, men fá útvald.
Men helst man henda seinasta tíðin, váti veturin og várið og stirnaða politiska lívið hava verði nakað hart at koma ígjøgnum, nú vit øll tykjast hava tørv á at vera við í eini tjóðskaparligari polterabend.

Ógvuliga fjákut er hetta hopparíið, men stuttligt hvørja ferð, soleingi tað varar.
So stuttligt, at teir politikarar og borgarstjórar, sum halda seg vera kekkaðar, sjálvandi mugu vera við og kasta seg á bláman. Bara spell um hetta fer at fáa børnini og okkara ungu at bera seg at sum politikararnir og borgarstjórarnir, tí tað kann um illa vil til elva til óhóvstevnu.

Í grundini er hetta eitt slag av viralari ekshibitionismu, okkara trongd av vísa okkum og gera okkum upp. Hetta er jú tíðarandin. Og sosialu miðlarnir hava eisini givið okkum tann fullkomna pallin at bera tíðindi um alt tað, sum vit gera bara til stuttleika.

Og bara so tit vita tað: eg taki ikki av!

 

polter3

Leitaðu eftir dreyminum

tim3Eg minnist enn, hvussu hugtikin eg var av nýggja miðlinum, sum tey róptu internet. Hetta var fyri skjótt 20 árum síðan. Eg hevði hoyrt og lisið eitt sindur um hetta fyribrigdið, men dugdi ikki rættiliga at skilja, hvat hetta var.
Einaferð var eg í Finlandi, tað hevur verið í 1995, haldi eg, og har lærdi eg á fyrsta sinni at seta saman eina html-fílu, sum síðan kundi takast fram á einum kagara. Eg minnist ikki, hvat eg skrivaði í fíluna, men eg meini, at tað var tað, sum so nógv skriva fyrstu ferð, tey forrita: hetta er ein roynd. So hevur tú ikki lovað ov nógv.

Ein av luttakarunum á hesum seminari, sum tey kallaðu tað, vísti okkum síðan, hvussu vit kundu leita eftir og síggja skjøl, sum vóru løgd út á netið. Vit lærdu at leita í Gopher, men fingu eisini vístan nýggja kagaran Netscape, sum kundi vísa html-síður; enntá við myndum. Eitt tað fyrsta skjalið, eg fann á netinum (við Gopher), var røðan hjá Martin Luther King: I have a dream.

Jú, hetta var sum ein dreymur, og aftur var eg ovfarin. Eg var bókavørður og hómaði nakrar veldugar møguleikar her.
Eg hugsaði tá mest um kunningarmøguleikarnar á internetinum, og at nú skuldu vit øll kunnast, bæði høgur og lágur. Men eg fekk tó skjótt annað at síggja.
Nakað um somu tíð, sum hetta seminarið var, kom so Internet Explorer, – á mínum føðingardegi 16. august 1995, sig so tað. Og síðan er alt bara søga.

Skjótt eftir hetta fór man so at lesa meira um hetta fyribrigdið, Castell o.a., og at biksast við html og seinni asp. Sera áhugavert, men eisini mangan til høvuðbrýggj.
Hjá okkum sum vóru eitt sindur shy, og tí best dámdu at samskifta umvegis ein miðil, var internetið og møguleikarnir, ið komu við tí, ein gáva av himni. Men tað endaði ikki her.

So kom vist eitt tey róptu Web 2.0, eitt nýtt ættlarlið av tænastum á netinum, sum góvu brúkarum møguleikar at samskifta v.m. á netinum, uttan at hesir skuldu vera forritarar, og so kom rættiliga lív í.

Eg nevndi hetta við internetinum sum kunningarmiðil, og tað er internetið framvegis. Men hjá teimum flestu er internetið (og serliga fartænasturnar) fyrst og fremst ein samskiftismiðil. Nú eru øll á alla tíðina. At vera kendur í 15 minuttir, sum Warhol helt vera ein mannarættur, er nú veruleiki í ólukku mát. Vit brúka internetið ‘fyri selskapið skyld’, og ikki so nógv fyri at kunna okkum at verða demoktratiskt virknir borgarar.

Eg kom í morgun at hugsa um internetið – minnist ikki hví. Men so helt eg, at eg skuldi royna eitt privat hugarok. Og listin við tænastum v.m. á internetinum, sum eg kom fram til, sær soleiðis út:

Samskiftitim1
Encyclopedia
Bókasavn
Skjalasavn
Myndasavn
Filmssavn
Ljóðfílasavn
Heimasíður
Bloggar o.a.tl.
Kunningar- og tíðindatænastur
Telefon
Handlar, banki
Útbúgvingarstøð
Spøl
Streamingtænastur

Sanniliga ein øðrvísi miðil enn tað vit vóru von við.

Og so er hetta globalt (næstan), ókeypis (næstan), altíð opið, fyri øll (næstan).
Ei undur í at Sir Tim Berners-Lee, sum uppfann WWW, nú verður heiðraður.
Sí: http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21829671

Við hugflogi ella húki

Tú gevur tær kanska ikki far um tað, men at menna, geva út, marknaðarføra og selja telduspøl er ein stór vinnugrein. Í 2011 høvdu telduspøl eitt søluvirði alheims á umleið 400 milliardir kr. Sølan í handlum, sum hevur verið meginparturin, minkar nú so líðandi, meðan sølan á netinum er í munandi øking. At gera telduspøl er ein av eyðkendu kreativu vinnugreinunum í kt-øldini.

Tí var tað so upplagt, at MFS hóskvøldið, 16. august skipaði fyri einum temakvøldi við heitinum Telduspøl í Føroyum? Vit spyrja so ofta, tá okkurt stórt hendir í útlondum, um vit eru við. Hava vit virki, sum kunnu gera seg galdandi, og hvørjir eru vinnumøguleikarnir, her ella uttanlanda, hjá okkara kreativu og vinnufúsu ungu? Tað er gott við tí einsamalla flogvitinum, sum vit onnur kunnu spegla okkum í, tá ið tað gongur væl, og flenna eftir, tá ið tað gongur illa. Men hetta er ikki nóg mikið. Ein spurningur verður tað altíð, um vit í Føroyum hava umstøður, sum gera, at flogið fær rúm, og at fólk kenna seg væl og vird í landinum. Mær kemur til hugs Richard Florida og skriving hansara um kreativu stættina.
Tað er, sum orðstýrarin hetta kvøldið, Petur Zachariassen, tók til, at vit liva ikki av makreli eina.

Mark Craig

Hetta temakvøldið hjá MFS tók nakrar av omanfyri nevndu spurningum upp til umrøðu.
Felagið hevði fingið Mark Craig, sum býr í Liverpool og starvast í teldufyritøkuni Lucid Games, og sum heldur summarfrí í Føroyum, at greiða frá sínum royndum at menna telduspøl. Mark hevur í nógv ár starvast sum leiðari av forritaarbeiðnum í kendu fyritøkuni Bizarre Creations, sum lat aftur í fjør. Henda fyritøkan hevur gjørt fleiri altjóða kend telduspøl.

Mark og nøkur av teimum, sum vóru í starvi hjá Bizarre Creations, høvdu hug at halda fram og fóru tí saman undir at stovna eina nýggja teldufyritøku, Lucid Games, sum, hóast hon ikki enn telist millum tey stóru, kortini hevur fingið áhugaverdar ordrar og er í ferð við at menna nýggj telduspøl.

Í framløguni greiddi Mark frá, hvussu arbeiðið at menna telduspøl í eini sonevndari AAA-menningarstovu er skipað. Hann greiddi frá øllum liðunum í menningararbeiðnum, tað verið seg at gera menningaramboð, at sniðgeva, animera, forrita og optimera, alt hugtøk, sum skjótt kunnu gerast ógvuliga teknisk og fløkt fyri einum óroyndum. Men tú varnaðist, at samstarv og samskipan hevur kanska minst líka stóran týdning í menningararbeiðnum, sum tað kreativa frælsið.
Mark nevndi, at tá hann var við at gera telduspælið James Bond 007: Blood Stone (http://en.wikipedia.org/wiki/James_Bond_007:_Blood_Stone), var arbeiðið skipað í eini seks toymi, og tey vóru eini 100 fólk við í menningini, tá ið tey vóru flest. Arbeiðið at gera spælið klárt til útgávu tók útivið 2 ár.

Áhugavert var at hoyra, hvørjar tankar menningartoymið gjørdi sær um, hvussu spælið skuldi skipast, so at tað gjørdist ein heildaruppliving og ikki bara ein spurningur um at vinna ella tapa. Tað hevði týdning at fáa eina skilagóða javnvág millum tilgjørdan vitleika (AI), sum er fjaldur í sjálvum spælinum, og so valmøguleikarnar hjá spælaranum. Og hetjan (spælarin) skal jú vinna, so teir óndu, the bad guys, mugu sjálvandi helst ikki gerast alt ov óndir og ov hegnisligir í sínum óndskapi. Nei, helst skulu teir vera eitt sindur býttir og klombrutir, sum so kann vera ein umbering fyri at gera av við teir; teir hava næstan biðið um tað sjálvir. Og hvør vil ikki vera the smart guy?

Mark nevndi eisini dømi um, hvussu forritatoymið viðhvørt kom við meira heimagjørdum loysnum, tá sniðgevararnir funnu upp á serliga krevjandi spælibrot, sum kravdu meira, enn tøka tøknin og hugflogið kláraðu. Avbjóðingin var ikki at geva skarvin yvir, men at finna loysnir, sum kundu fremjast innanfyri verandi fíggjarkarmar. Hann nevndi dømi um, hvussu tey høvdu loyst slíkar krevjandi uppgávur.

Ein onnur avbjóðing er at gera spøl til nýggjar spælipallar, sum Apple iOS og Android, tvs. spøl til flytiførar eindir (mobile units) og nertiskýggjar (touchscreen). Jú, avbjóðingarnar eru nógvar.

Tað var greitt, at hetta sum Mark umrøddi var dømi um kreativan ídnað, fyri ikki at siga stórídnað. Og tað má tað vera, arbeiðir tú fyri Disney, Lego ella Microsoft. Tí tá snýr tað seg næstan bara um pengar í kassan.

Mark Craig og nakrir, sum hava áhuga fyri øllum, sum hevur við telduspøl at gera

Men tað eru eisini aðrir hættir at skipa menning og sølu av telduspølum.
Nú eru vit inni á tí, sum vit kunnu rópa nýggir virkishættir í eini tíð, tá vit hava altjóða internetkervið; ein búskapur, har kappingin er broytt og byggir á “principles such as openness, peering, sharing, and acting globally.” (1)
Nýggir útbreiðsluhættir so sum eitt nú YouTube, Itunes og App Store saman við sosialu miðlunum gera tað nú lætt hjá hvørjum einstøkum at standa við evstu ábyrgdini av øllum liðunum í menning, framleiðslu og sølu av t.d. telduspølum. Og nýggj bílig, men professionell menningaramboð gera tað rættiliga einfalt at gera t.d. telduspøl, bara hugskotið er tað rætta. Tað er ikki longur bara brúk fyri hesum stóru menningartoymunum, sum Mark umrøddi í sínum fyrilestri, fyri at kunna gera t.d. telduspøl. Tað finnast aðrir hættir, so at tú kanst geva teg til kennar við tínum spæli í hvørjum króki runt allan knøttin.

Julius Biskopstø

Hetta var eisini nakað av tí, sum Julius Biskopstø, menningarleiðari í fyritøkuni Simprentis, var inni á.

Hann hevur verið við at menna frálæruspælið OilSim, sum hevur fingið góða altjóða undirtøku.

Hetta er eitt spæl, sum samsvarar við tíðarandan, at børn eisini læra og kanska læra best, tá ið tey spæla tað, tey skulu læra (Edutainment).

Julius greiddi frá nýggjum menningarhættum, sum gera tað bæði lætt og bíligt at gera seg galdandi í telduspælvinnuni, ja, tað ber væl til at sita á onkrari útoyggj, um tað skal vera, og við internetinum hava samband við allan heimin og røkka einum kundaskara, sum kann gerast upp í milliónum.

Tey yvir hálvthundrað fólkini, mest ungir og helst evnaligir dreingir, men eisini nakrar gentur, sum helst eisini vóru evnaligar, lurtaðu hugtikin eftir fyrilestrunum. Spurningarnir vóru nógvir, og teir vóru teir flestu so serligir, at vit, sum eru komin nakað til árs, hildu okkum vera komnan í rættiligt nørdasamlag.

Onkur var inni á týdninginum, sum hepni tykist hava í hesi vinnuni. Tað eru sum kunnugt nøkur fá spøl, sum vinna frama í nýggja e-búskapinum, og hini sita so eftir við ongum. Men møguleikin er so altíð har, tí hvør veit, hvør tann næsta verður?

Ein annar áhugaverdur spurningur, sum varð settur, var, hvussu tað ber til, tá ið tað nú er so lætt at menna og selja telduspøl, at vit ongi føroysk telduspøl hava, sum hava gjørt seg galdandi her og úti í heimi. Tann spurningurin slapp nokk at standa ósvaraður.

Hjá nógvum av teimum, sum fáast við ella droyma um at gera telduspøl, eru nakrir áhugaverdir spurningar at fáa svarað.

Hvar fært tú útbúgving og royndir, hvar fært tú eggjan og íblástur, og hvar fært tú fígging til menningina?
Eg rokni við, at hetta vóru spurningar, sum Rani Nolsøe frá Íverksetarahúsinum visti okkurt at siga um. Men tá hann fekk orðið, sum tann seinasti hetta temakvøldið, var eg tíverri farin.

Aftaná hesar framløgurnar, tá ið eg var á veg heim, hugsaði eg um, hvussu hesi telduspølini, ella vitanin um, at tey eru til, spjaðist millum eitt nú børnini. Ongin ivi er um, at telduspøl í dag viga nógv í uppalingini. Tað má hava okkurt við samleika at gera, og børnini tíma tey flestu heldur ikki at brúka ov nógva leitiorku, men velja tað sum er populert. Eg sat og hugsaði um, hví næstan øll smábørnini, sum eg kenni, spæla Angry Birds (http://en.wikipedia.org/wiki/Angry_Birds)?

Hvat er tað, sum hugtekur tey, og hvussu berast boðini um hesi spølini frá einum barni til tað næsta? Sjálvandi ávirkar tað børn, at stórfyritøkur brúka stórar upphæddir til promotion, nakað sum viðhvørt minnir um eitt slag av kolonialismu.

Men børnini eru neyvan óvirkin offur, tey vilja sjálvi. Tey vilja hava sína egnu barnamentan og vilja hava ferð, kapping, (tilgjørdan) harðskap og spenning.

Nøkur børn og vaksin gerast sum kunnugt so bitin av spølum, at tað ávirkar tað sosiala. Men hetta eru undantøkini, og neyvan kanst tú lasta spølini fyri tað.

Søgur vilja vera við, at norski yvirgangsmaðurin Breivik skuldi spæla vaksnamannaspælið World of Warcraft (http://en.wikipedia.org/wiki/World_of_Warcraft) nógv, og onkur hevur hildið fyri, at hetta er prógv um, hvussu vandamikil telduspøl eru. Kanska hevur Breivik eisini etið havragreyt, men hetta veit eg nú onki um. Og tað skuldi helst ikki aftur endað við, at tú verður hóttur við glatan, um tú spælir ein erligan sjavs.

Men aftur til spurningin, um hví vit ikki eisini gera okkum galdandi í vinnuni, sum ger telduspøl. Vit eru smá, so kanska hava vit ikki nóg stóra nøgd av fólki við góðum gávum. Og so kann tað taka tíð at gera seg galdandi, men hepnið, sum er við í spælinum, kann gera, at tað kann líka væl henda í morgin sum um 20 ár.
So tað er bara at dríva á.

Annað er, um skúlin er lagaður til nýggj frálærukrøv? Og stuðla vit okkara kreativa fólki? Eg ivist. Vit lata skattalætta til sjófólk, men ikki til showfólk. Tosað verður alla tíðina um høvuðsvinnuna, sum ber landinum uppi, og tí framvegis hevur ókeypis rætt til sítt tilfeingi, og so skulu hini, sum ikki eru í hesi vinnuni, ansa sær ikki at gerast ov framlig. Í einum av okkara størru býum hava tey sett sær ein húk sum staðarmerki, og tað boðar nú ikki frá góðum hjá kreativu vinnunum.
Men heilt onki er nú ikki. Vit hava bæði íverksetarahús og ráðstevnur um íverksetan, so tað er vilji kortini.

Nógva staðnis leggja tey dent á at hjúkla fyri kreativu stættini. Lat tað tó ikki sigast um okkum, at vit stremba eftir at menna eina kreativa undirstætt.

(1) Don Tapscott & Anthony D. Williams: Wikinomics. How Mass Collaboration Changes Everything.London, 2007 (s. 3).

Eitt Ólavsøkuteiti (at koyra beint í ruskovnin)

Tað hendir seg ofta, at vit, sum fáast við at handfara og herberga skjølum, koma fram á ymist áhugavert. Sjáldan eru stundir at granska nærri í øllum tí, sum kanska kundi sagt okkum okkurt um bæði sam- og fortíð.

Ein dagin herfyri, eg var við at rudda upp eftir einum vinmanni, sum var fluttur av landinum fyri well, fann eg henda stubban millum pappírini á skriviborðinum hjá honum – helst skrivaður til stuttleika. Nú hevði rithøvundurin sagt greitt, at hetta prosapettið ikki var vert at goyma, men at tað skuldi beinast burtur. Men hesaferð fekk eg meg ikki til at gera eftir boðum, tí eg helt hesa lýsingina av Malenu vera so sympatiska, at tað ger onki, um onnur eisini sleppa at lesa. Málsligur dýrgripur er hetta ikki, og eg umhugsaði eina løtu at lata hetta prosapettið í ein virðiligari málbúnað, men lat so vera. Tað er ikki rætt, at vit frøðingar skulu blanda okkum uppí alt, og eg velji tilvitað at lata almenninginum henda bókmentaliga skemtistubban upp í hendi í óbroyttum líki, ja, í øllum sínum autentisiteti. Eg fari ikki at gera nakra roynd at meta um, um skriving sum henda stuðlar uppundir ella ger upp við nakra ávísa bókmentaliga hevd. Tað fari eg at lata onnur døma um.
Eg vóni bara ikki, at vinmaðurin, sum skrivað hevur, kemur fram á hetta, nú tað er almannakunngjørt, og fer at krevja meg eftir umbering. Men umbering skal hann fáa, hóast eg ikki kenni meg sekan í nøkrum í hesum føri. Lat meg kortini gera greitt, so ongin misskiljing skal verða, at hetta er ikki evni og málburður, sum eg kann standa inni fyri ella ábyrgdast fyri. Men tann sum livað hevur veit tó, at tá um menniskju ræður, kanst tú vænta tær alt.

Yvirskriftin, ið er brúkt her, er tann, sum stóð ovast á prosapettinum, og orðini vóru hesi:

Malena var ikki ein og hvør. Var hon ikki kona, hevði tú ikki ivast í, at hon hevði nossir.

Hon hevði í hvussu er frisørsalong, so hon var í standi til at svara hvørjum sítt.
Og søgurnar um hana og gemalin vóru mangar.

Eitt nú segði hon, at tað var ein moðin maður, hon hevði fingið. Ja, hon var rasandi, tí hann einaferð hevði sagt, at ein genta í grannahúsunum sá so skidegott út. Hann burdi annars vitað, at tað var brandólógligt at lúra eftir smágentum, tí handan dullan yvirav var underage.

So gekk hann eisini og mølmaði um, at tað var so cool at fara á Summarfestival. Ja, gleddi seg til at hoyra gomul orkestur spæla tónleik, sum langt síðan var passé. Tað var eisini so drønhamrandi troyttandi at hoyra hansara møsn um, hvussu upplyftandi tað var at syngja við, tá teir spældu gamlar slagarar.
Kitsch. Hallo, kom víðari, segði Malena ofta við hann. Men hann, hvat var hann annað enn ein lortur.

Eitt árið var hann so drønandi fullur og var dottin í eina veit og kom dýggjvátur válandi heim við einum hálvum hotdog í hondini. Hann slóðaði um allan kampingvognin og tveitti seg so á songina í fullari mundering, gjøgnumbloyttur allur sum hann var. Og morgunin eftir vrøvlaði hann um, at tað hevði verið ein kempufest. Ja, bevares. Hví spurdi hann ikki, hvør tað var, sum sat og reyvkeddi seg í kampingvogninum, meðan hann fisaði runt eftir sprutti og gjørdi bæði sær og henni fyri skommum. Ein sovorðin kraftidiot, sum gekk og bilti sær inn, at lívið var eitt Reality Show.

Tað var hetta og alt hitt, sum gjørdi, at Malena vildi hava skilsmissu, tí nú skreið hon. Hon mundi fingið kvalma, tá hann græt og bjóðaði time out og vildi hava fairplay.

Frisørsalongin var annars ultramodernað. Malena hevði installerað útstýr, so staðið var eitt hotspot, og hevði keypt sær ein risastóran flatskerm. Og kundarnir søgdu, at tær hildu tað vera megafeitt at kunna kjekka Facebook og Twitta, meðan tær fingu gjørt hárið.

Alt kundi verið so lekkurt, men akk. Sonur Malenu var hyperaktivur, tað var ongin ivi um tað. Hann legði planir um alt møguligt, og altíð skuldi alt, sum hann fann uppá, vera so kanónfeitt. Bara deprimerandi, at hann altíð koyrdi alt í sænk. Eg veit ikki, hvussu ofta eg havi sagt pliiiis, tá hann kom við nýggjum ideum, segði Malena. Veruleikin var bara, at hann var ein snottungi, sum var skidebangin fyri at gera eitt ordiligt dagsverk. Hann helt seg duga, og hann var íverksetari, segði hann. Fólk skiltu hann ikki, hildu hann vera snottdovnan, men tey vistu sjálvandi ikki, at man mátti halda seg í róð, tá man var mitt í inkubatiónsfasuni.
Fyri meg, segði Malena, var tað totalt líkamikið, um ongin skilti hann, soleiðis sum hann altíð pástóð. Og hvør skuldi skilt ein, sum tosaði, sum hevði hann pissað í saltsjógv, tá fakta er, at hann alt sítt lív hevur ferðast runt á bildekkum, og ongantíð sett sín fót á nakað bátadekk.
Tí var tad super, tá hann ein dagin segði, at hann hevði funnið sær damu og ætlaði at flyta. Og frekt var beistið eisini og segði, at ongin tímdi at búgva, har eg loseraði, og kallaði meg enntá eina vampýrellu, segði Malena og hevði tár í eygunum, so upprørd var hon.

Men nú stóð Ólavsøkan fyri durum, og Malena gleddi seg so at fara einsamøll, og hon hevði eisini eini tvey dates, sum skuldu testast. Bara shit, at hon beint nú var so snottforkølað, at hon risikeraði, at alt kundi fara í vaskið.

Men Malena kom á Ólavsøku og hevði tað skideskæg, og alt klappaði sum tað skuldi. Hon fekk eyga á bæði Heðin Mortensen og Jógvan Fríðriksson og møtti fleiri, sum høvdu hug at flirta. Ikki fyrr enn nú uppdagaði hon, hvussu lekkurt tað var at vera singul, og hon kundi bara konkludera, at hon skoraði á Ólavsøku. Ja, tað var enntá um reppið, at hon fekk sær ein útlending, sum var komin til Havnar at uppliva Ólavsøkuna, og harvið hevði hon kanska kunna fingið sett Føroyar á heimskortið.
Men tað kiksaði, og hon fann sær ein annan, og tey hyggaðu sær gevaldugt. Og tað var mega.

(kanska framhald)

Omma dansar á studentagarðinum

Eg haldi at tað var rættiliga áhugavert og avdúkandi at síggja seinastu kjaksendingina í vetrarskránni hjá SVF í kvøld. Nú er vetur framvegis, men vit stevna móti summarinum í góðum treysti og gleða okkum til aftur í ár at njóta ein ella tveir summardagar úti í tún í yvirlivilsisdrakt, sveittandi við einum glasi av kaldari Ribenasaft á urtagarðsborðinum, sum vit hava tjórað fast, skuldi tað versta hent.

Men aftur til kjakið.

Tað kom mær fyri, at kjakið í kvøld mest var at samanbera við leyst prát. Ein má bara siga, at okkara politikarar vóru illa upplagdir, nú teir tosaðu um at hækka pensjónsaldurin hjá vanligum borgarum í fyrstu atløgu frá 67 til 68 ár. Og kanska fór tað eisini at koma upp á tal, at politikarar drukku somu beisku skál, sum fólkið, og hækkaðu teirra egna pensjónsaldur frá 60 til 61. Tað sást so ikki á teimum, at fleiri teirra skjótt kundu síggja fram til eina prúða tænastumannapensjón umframt fólkapensjón. Men royndir vísa eisini, at tað er ikki peningur, sum ger teg lukkuligan. Fólk, sum ikki áttu sýru í vegg, hava vunnið milliónaupphæddir. Tey eru glað ein mánaða ella tveir, men so eru tey skjótt aftur akkurát líka illa hýrd og grenjut, sum vit onnur, sum ikki hava vunnið.

Svante hevði sum kunnugt ein lukkuligan dag, og kundi syngja: Lykken er ikke det værste man har, og om lidt er kaffen klar. Og kaffi, jú, eg sigi fyri meg, ein góðan kopp av kaffi í einum góðum liggistóli aftur við eini góðari bók ella eini av hesum góðu donsku raðsendingunum í sjónvarpinum, ella eini snookerkapping í Eurosport, tá kann man næstan ikki krevja meira. Og her rokni eg als ikki teldur, flatskýggjar, smartphones, Íslandsross, bóndasúkklur og uttanlandsferðir uppí. Hetta kemur alt undir standardútgerð, sum ein maður má eiga, skal hann hætta sær út millum fólk.
Sjálvandi gerst tú lukkuligur, tá ið vinirnir á Facebook senda tær eina viðmerking ella eitt dámar til eina av tínum støðudagføringum ella til eina myndarøð. Men tað er stokkut gleði, og tú kanst skjótt gerast bundin og føla teg gloymdan, tá ið tað verður ov langt ímillum, at tað lítla reyða frámerkið trínur fram ovast til vinstru á tíni Facebook-síðu.
Andy Warhol segði, at hann vildi verja tað, sum var tað ein mannarættur, at øll skuldu hava rætt til at vera berømt í 15 minuttir. Og vit kunnu nú vátta, hóast Andy ikki er her meira, at har eru vit við at koma á mál.

Nú veit eg ikki, um føroyskir politikarar fáa ov fá dámar á síni Facebook-síðu, men teir sýnast í hvussu er allir at vera eitt sindur millumfornoyaðir. Og satt at siga, tann sum skal leggja navn til føroyskan politikk í løtuni, hann ella hon kunnu ikki vera annað enn múlatrútin. Tað einasta tey kunnu semjast um er, at hallið skal burtur. Eg veit forrestin eisini um fleiri, sum stríðast við at fáa vektina niður, og hetta er sjálvandi eitt prísverdugt mál at seta sær.
Nú kom tað mær annars fyri, at formaður javnaðarfloksins Axel V. Johannesen hevði lisið búskaparfrøðingin Krugman og funnið útav, eins og fraklendingar herfyri, at skerjingar gera ongan mann ríkan, og heldur onki land, kanska uttan nøkur heilt fá, sum liva í eina aðrari sosialari himmallind enn hini vanligu. So kanska javnaðurin hevur okkurt annað og sterkari at borðreiða við til komandi val enn hetta spariprátið, sum nú er farið at minna meira og meira um dovið hoyggj.

Tað sum undraði meg mest í hesum kjakinum var tó, tá ið Jørgen fíggjarmálaráðharri segði, at tað var neyðugt at seta pensjónsaldurin upp, so at fólk kundu sleppa at arbeiða longur, um tey høvdu hug til tað. Hetta ljóðar sum ullint marketingprát, tí hvør er forðaður í at arbeiða vegna aldur ella fólkapensjón, um nakað arbeiði væl at merkja er at fáa. Eg veit um fólk, sum við fólkapensjón arbeiða langt upp í 80’ára aldur og støðugt leggja aftrat okkara BNP. At alment sett ikki sleppa at vera sitandi í almennum starvi longri enn til tey eru 70, tað kann Jørgin broyta við einum pennastroki, einum rundskrivi til almennu stovnarnar, so er tað problemið loyst.
Mærsk Mc-Kinney Møller, sum fekk fólkapensjón, arbeiddi til tað seinasta, nú hann doyði 16. apríl 98 ára gamal. So kom ikki og sig, at tað ikki ber til. Mærsk Mc-Kinney Møller mundi kenna á sær, at fólkapensjónin var tað, sum gjørdi Danmark danskt. Varð hon strikað, hvat var so eftir at stríðast fyri?

Fólkapensjón er ikki ein spurningur um hvør orkar ella hvør ikki orkar at arbeiða. Fólk, sum ikki orka at arbeiða, skulu sjálvandi hava pensjón, tað er ein partur av sosialu kontraktini, men nú at skula hava eina komité til at avgera, um tú orkar at arbeiða ella ikki, og sum kanska skal brúka eini tvey ár at taka eina avgerð, tað verður í hvussu er onki alternativ til fólkapensjónina.
Og jú rætt er, í Svøríki verður tosað um at hækka pensjónsaldurin við 10 árum frá 65 til 75. Men tað skal gerast soleiðis, siga teir, at fólk skulu kunna skifta starv og fáa almennan stuðul til umskúling ella framhaldslestur. Eg kann bara ímynda mær, hvussu stuttlig studentaballini fara at verða í Svøríki, tá ið studentarnir allir eru farnir um tey sjeyti. Eg síggi fyri mær hesar eiggiligu studinurnar væl við aldur, sum í allari garteringini í drekkistovuni ella í veitsluhøllini á studentagarðinum dansa til eitt nú kenda lagið hjá Birthe Kjær: Jeg skal aldrig til bal uden trusser.

Nú er kanska ikki rætt at skemta ov mikið, tí tað eru avgjørt álvarsmál okkara politikarar hava at taka støðu til. Men viðhvørt kemur mær fyri, at politikarar kunnu ikki liva í hesi verð, tí nógvir av trupulleikunum, teir stríðast við, eru sera einfaldir at loysa, væl at merkja um uppskotini at loysa trupulleikan eru skilagóð og væl løgd til rættis. Og er tað ikki tað, vit hava valt okkara politikarar til: at koma við skilagóðum uppskotum til loysnir? Beint í løtuni haldi eg, at teir fyri tað mesta skapa trupulleikar.
Og so skal eg ikki nevna eitt ónt orð um fólkaatkvøðuna um kommunusamanlegging, sum var herfyri. Bara ynskja okkara politikarum eina góða summarfrí, tí teir hava brúk fyri øllum góðum kreftum, tá ið teir koma aftur úr summarfrí einaferð til heystar.

Klára vit ikki so frægt sum eina heimasíðu?

Nú er so ein hópur av unga fólkinum aftur farin av landinum at lesa, og alt gott um tað. Vit vita eisini, at stórur partur av hesum ungu ikki síggja sær nakran møguleika at koma aftur til heimlandið at brúka teirra útbúgving. Eg kenni ikki lutfallið, men onkur hevur nevnt, at nærum helvtin ongantíð kemur aftur.
Tí er tað so satt, sum tað eisini hevur verið sagt, at tað hevur stóran týdning, at so nógvar útbúgvingar sum tilber verða bodnar út í Føroyum.

Nú veit eg ikki, hvat man kann gera, fyri at fáa arbeiðspláss til tey nógvu og væl lærdu, men tað hevur ikki onki at siga, at vit alla tíðina – ikki bara familja og vinir – men eisini tær almennu Føroyar varðveita gott samband við hesi ungu, sum eru uttanlands. Gera teimum greitt, at vit fegin vilja hava tey aftur og ítøkiliga vísa við greiðum atburði, avgerðum og átøkum, at vit eisini meina tað. Tað hjálpir eisini upp á rekrutteringina av góðari arbeiðsmegi, um tað er tað, sum er trupulleikin.

Eg dugi ikki at síggja, at tað sum er verður gjørd nøkur verulig roynd at hava samband við tey ungu uttanlands. Ein einfaldur máti kundi verið at havt eina heimasíðu, sum vendi sær beinleiðis til ung lesandi, eisini og kanska serliga tey uttanlands, sum greiddi frá Føroyum og møguleikunum at gera karrrieru her. Tað hevði verið ógvuliga lítið arbeiðskrevjandi at latið tey ungu sloppið at tekna seg fyri eini fráboðan á telduposti teirra ella á sms’inum, sum segði teimum, at nú var aftur nýtt at frætta. Tað fløvar at vita, at onkur bríggjar seg um teg!

Á eini slíkari heimasíðu eiga vit at siga teimum ungu frá tí, sum hevur teirra áhuga, og sum mennir hugin at koma aftur at geva sítt íkast til samfelagsmenningina. Vísa teimum, at vit hava eitt livandi, virkið og frílynt land, um vit altso eru frílynt. 

Tað fær so ongan at koma aftur til landið, um tað einasta sum veruliga er frammi í almenna kjakinum er, hvussu vit fáa fleiri góðkendar grindavágir, at vit framvegis sleppa av veiða stórhval (sum vit ikki gera), hvussu væl tað eydnast okkum at spara og skerja almennar tænastur, hvussu nógv vit tapa í fótbólti, um ein húkur skal sleppa at vera standandi ella ei, endaleys kjakarí um átrúnaðarligar smálutir, sum verða blástir upp til stórmál, um kinesarar skulu sleppa at fiska í føroyskum sjógvi, um miðstaðarøkið er betri enn útjaðarin, um hví almennu miðlarnir ikki klára sínar skyldur, ella hví fiskivinnan framhaldandi ikki kann verða rikin burðardygt og so at hon lønar seg fyri samfelagið og ikki bara fyri einstakar spekulantar.

Hvar er víðsjónin og viljin?

Megnar tað almenna heldur ikki at reka eina heimasíðutænastu við tíðindabrævatænastu til tey ungu, hvussu skulu vit so fáa tjóðpall, altjóða universitet og flogvøll, eitt blómandi tónleika-, lista-, vinnu- og bygdalív?

Tað er ongin sum helst ivi um, at størsta vandamálið í Føroyum í dag er, at fólkatalið stendur í stað og kanska fer at minka. Og vit stuðla sjálvi hesi gongd við atgerðar- og fantasiloysi.

Eg plagi onkuntíð at hoyra viðmerkingina hjá teimum ungu, um okkurt, sum javnan sjabbað verður um, at hetta ella hatta er so býtt! Og eg má geva teimum rætt, tí býtt er tað.

Tað næsta stóra, ið koma skal

Bókin FREE. The Future of a Radical Price eftir Chris Anderson (London, Random House, 2009, eisini útkomin á donskum) er eftir mínum tykki ikki so vánalig, sum fleiri av ummælarunum siga hana vera.

Langi halin

Chris Anderson er annars kendur við bókini um langa halan, m.a. um tað stóra úrvalið, sum nú er tøkt hjá okkum øllum á netinum og í nethandlum, tí, sum hann tekur til, – á netinum er óavmarkað hillapláss, og har er skjótt at finna tað, tú leitar eftir.
Bókin The Long Tail. Why the Future of Business Is Selling Less of More (New York, Hyperion, eisini útkomin á donskum) kom í 2006 og gjørdi beinanvegin hol í sjógv og varð eitt nú av Financial Times vald ein tann mest týðandi business-bókin, ið kom út í 2006.

Chris Anderson ger í hesi bókini vart við, at við víðfevndu netatgongdini verða múrar rivnir niður og samsint fólk, uttan mun til stað, og eisini handlar og einstaklingar, sum selja servørur ella tænastur til tann vandna brúkaran, kunnu nú lættliga koma í samband hvør við annan. (Smb. herrópið Connecting People)

Okkum nýtist tí ikki longur at keypa mainstreamvørur ella -undirhald. Vit kunnu fara eftir tí, sum veruliga hevur okkara áhuga. Hetta ger, at ein nichu-strategi loysir seg betur enn higartil, og hetta letur eisini upp fyri nichu-mentanum. Tað, sum fyrr var nærum ógjørligt, tí at tað var dýrt ella ikki til at fáa hendur á ella sleppa av við, tað verið seg vitan ella serligar vørur og lutir (gamlir brúktir ella nýggir), t.d. klæðir, tónleikur, bøkur, upplýsingar, fakliga týðandi greinir, uttanlanda telefonsamrøður o.tl., er nú tøkt hjá øllum. Tvs. alt kann seljast og miðlast! Um ikki annað, so fyri onki!

Kendu internetfyritøkurnar Amazon, Skype, eBay o.a., ið hava lagt seg eftir at laga sínar tænastur og sítt virksemi til hesa nichu-strategiina, sum vendir sær til fjøldina, eru ikki handlar ella tænastuveitarar í vanligari merking, men týðandi millumlið (brokarar) og ovurstór innformatiónssøvn, sum tað við sermentum leititólum er lætt at leita í. Ja, hesi tólini koma enntá í summum førum við keypsuppskotum til brúkaran, út frá keypum ella leitingum, hann ella onnur áður hava gjørt.

Hesar fyritøkurnar brúka eisini møguleikarnar, ið liggja í kollektiva vitinum (the wisdom of crowds), har tað ikki snýr seg um, hvat øll hini halda, og so laga sínar meiningar eftir tí, men um hvat ein sjálvur ella tey, ið skulu taka eina avgerð, sjálvi halda ella vilja. Hetta er sera virðismikil vitan í vinnuhøpi, sum vit ofta lata veitarum og virkjum ókeypis, tá ið vit reika á netinum.

Hetta paradísúrvalið hevur gjørt, at okkum nýtist ikki longur øll at ganga í gráum, sum kinesarar á sinni, nei, vit kunnu fara í tað, vit vilja, og lata tað hava tann lit, tað vil. Ja, vit kunnu enntá fara í smáar lit- ella áhugafelagsskapir, um vit eitt nú t.d. bara vilja ganga í svørtum (eins og Ford á sinni, sum segði, at fólk kundu fáa allar litir á bilin, bara tey valdu svart). Um tær dámar ABBA, gospel, Pretty Things, free jazz, óskiljandi modernaðan klassiskan tónleik ella tónleik, sum eru upptøkur av rópum frá andalusiskum monnum á fjalli eftir klatrigeitum, ja, tað verður so upp til tín.

Breiðar ella smalar sjangrur, vanlig ella løgin áhugamál, tað er eitt feitt.

Hetta vísir bara, at tað verður alt truplari ikki at vera mainstream. Ja, vit mugu uppfinna serligar bindingar ella heilt serlig avsíðis skot, skulu vit ikki enda í hópinum, nú nærum alt gerst mainstream ella í hvussu er atkomuligt. Og kortini hevur hetta onki at gera við misskilta individualismu, men er eitt slag av veruligum (brúkara)frælsi.

Tað sum Chris Andrson vildi siga við hesi bókini var, at nýggir virkisfrymlar (business model) hava tikið seg upp saman við internetinum, og hetta eyðkennir digitala búskapin, viðhvørt eisini róptur wikionomics.

Ókeypis – gandur ella jólaveitsla

Í hesi nýggju bókini FREE, sum kom út í 2009, tekur Chris Anderson upp ein annan tátt í digitala búskapinum. Her vísir hann á eitt búskaparligt rák, sum kemur til sjóndar á tann hátt, at alt fleiri vørur og tænastur verða latnar brúkarum fyri onki (FREE) ella ókeypis. Hetta ljóðar sum gandur ella jólaveitsla og ov gott til at vera satt, men nakað er um hetta kortini.

Nakað á sama hátt sum við halanum, so nevndir Chris Anderson aftur hetta við hillaplássinum, men nú leggur hann serliga dent á at lýsa týdningin, at kostnaðurin at viðgera, goyma og flyta talgild (digital) dáta alla tíðina fellur og støðugt nærkast 0. Royndirnar vísa eisini greitt , at kt-tænastur gerast støðugt betri og bíligari! Hetta hevur við sær tað, sum hann rópar yvirflóð (abundance), og hetta hevur serligan týdning fyri digitalar vørur, sum nú kunnu avritast, margfaldast og flytast fyri nærum onki (tvs. markkostnaðurin nærkast ella er so nær við 0, at tað loysir seg ikki at geva sær far um hann). Og hóast menningarkostnaðir vanliga eru høgir, so vil læran á einum marknaði við so harðari kapping, sum vit kenna hana á internetinum, tó verða, at prísirnir á hesum vørunum eisini fara at falla niður í onki. Fleiri dømi eru longu um, at hetta er so. Stóri spurningurin hjá vinnuni er, hvussu hava vit lønandi vinnu, tá ið øll vanlig vøra ella tænasta verður latin fyri onki? Chris Anderson roynir at svara hesum áhugaverda spurningi.

Okkum dámar ókeypis

Chris Anderson byrjar sína argumentatión við at staðfesta, at tað psykologiskt er nakra serstakt við ókeypis. Fólk kunnu næstan ikki lata vera at taka ímóti tí, sum er ókeypis, hevur tað annars nakað sum helst virði. Ja, tey dáma tað, sum sýnist ókeypis, sjálvt um tað mangan eru fjaldir kostnaðir fyri brúkaran knýttir at hesum, sum skal eitast vera ókeypis. (Hvør minnist ikki ‘pakkan’ vit fingu ‘ókeypis’ á jólaveitslum!). Ein orsøkin er, at tá okkurt er ókeypis, sleppa vit undan at hava ekka av, um okkara keyp nú eisini var tað vert, tí vit hava jú ikki goldið nakað!

Tað er jú royndur lutur, at vit einum og hvørjum keypi (vanligar gerandisvørur kanska undantiknar) og ikki minni við íløgum er altíð ein ivi, um vit nú hava gjørt ein góðan handil ella spilt pengarnar burtur – keypt kattin í sekkin.

Anderson nevnir eisini, at tað kunnu vera ivamál við ókeypis: t.d. oyðsl, burturspilt tíð at lesa og beina burtur ókeypis lýsingabløð, at onnur kanska halda teg vera eina kargapisu o.s.fr. Og vit kjakast enn, um tað er rætt ella skeivt, at fiski- og veiðiloyvi verða latin fyri einki, tá ið tey nú eru fólksins ogn og hava stórt virði.

Men mangan er tað so, at ókeypis í nútíðar business ofta ger munin ímillum at hava ein stóran marknað ella als ongan at hava.

Ókeypis er ikki nakað nýtt

Tað er lítil ivi um, at ókeypis er, og altíð hevur verið ein týðandi strategi innan marknaðarføring, serliga ætlað til at skapa áhuga (attention), undirtøku (loyalitet) ella bindingar (lock-in). Vit kunnu bara hugsa um bókaklubban, sum letur fyrstu bókina ókeypis, móti at tú bindur teg at taka ímóti teimum komandi seks, ella tá ið tú fært eina ókeypis fartelefon móti at tekna hald nakrar mánaðir. Hetta er púrasta vanlig marknaðarføring, ið verður rópt freebie marketing. Eisini kent sum virkisfrymilin hjá King C. Gillette frá fyrst í farnu øld: gev øllum (mannfólkum) eina ókeypis rakimaskinu (sum í sjálvum sær er virðisleys), so ber til at selja barberbløðini, sum støðugt skulu skiftast út, dýrt. Stutt sagt, tú rindar fyri eina ókeypis vøru ella tænastu við eini aðrari vøru ella tænastu, tú eisini keypir.

Tá talan er um telefeløgini, so selja tey ikki fyrst og fremst fartelefonir (tær verið so litfagrar, tær nú einaferð eru), tey selja gimmick og telefontrafikk (útnyttan av kapasiteti!). Tað snýr seg um skjótt at fáa brúkarar, tí virðið á tænastuni bæði fyri tann einstaka og á tænastuni sjálvari økist sohvørt sum fleiri brúka tænastuna. Hetta er netverks-logikkur.

Fýra virkisfrymlar, ið byggja á ókeypis

Chris Anderson nevnir fýra dømi um virkisfrymlar, har freebie (1) er tann eini.

Hini eru fyrst tann vanligi (the-three-party-market (2)), tá ið tú fært okkurt fyri einki, sum onnur gjalda, t.d. almennar tænastur, ella eitt ókeypis (ella sera bíligt) lýsingafíggjað blað. Tað, tú fært ‘ókeypis’, rindar tú ella onnur kortini aftur seinni, tá ið tú ella tey keypa vørurnar, sum lýst hevur verið við, helst eitt sindur dýrari. Almennar tænastur rindar tú umvegis, um tú ert so óheppin at rinda skatt. Modellið fremur vøru- ella tænastuumfarið.

Tað, sum hendir her, er t.d., at blaðið selur lesarar til lýsararnar og fær gjald aftur fyri tað. Hetta er ein rættiliga vanligur virkisfrymil, t.d. í nærum allari útgávuvinnu, men eisini á netinum. Eitt rættiliga nýtt og áhugavert dømi her er ókeypis netútgávan av alfrøðini Den Store Danske, sum er lýsingafíggjað, men skrivað fyri ein part av sjálvbodnum. Tilfarið verður tó eftirhugt og viðhvørt rættað av serfrøðingum.

Ein annar ikki minni vanligur virkisfrymil er freemium (3), eitt hugtak venturekapitalisturin Fred Wilson kom við í 2006. Í stuttum gongur hesin frymilum út uppá at lata grundútgávuna ókeypis til so nógv sum gjørligt, og so taka pening frá teimum, sum vilja gjalda fyri premium- ella skreytútgávuna. Talan kann eisini verða at gjalda fyri rættin at fáa ‘update’. Grundarlagið fyri hesum frymli er, at t.d. 5% av brúkarunum gjalda fyri øll. Treytin er vanliga, at hesi 5% skulu takast av einum hampuliga stórum tali av brúkarum. Endamálið við ‘Free’ her er at fáa vøruna út so víða sum gjørligt. Í software-vinnuni er freemium eitt higartil væleydnað aftursvar til open-source, ið er fjórða slagið av ókeypis. Tú hevur varhugan av, at Chris Anderson roknar hendan virkisfrymilin, altso freemium, sum at síggja til er rættiliga jaligur, at verða nýtiligan í hesum nýggja FREE, hann er talsmaður fyri.

Fjórði virkisfrymilun er tað, sum kann kallast ‘ordiliga’ ókeypis (4). Dømi eru ókeypis forrit, ymsar ókeypis nettænastur og bloggar, umframt í heila tikið ein stórur partur av tilfarinum á netinum (sum eitt úrslit av sonevnda teldusníkalyndinum (hacker ethic)).  

Besta dømið her er helst Wikipedia, sum er ein verkætlan, sum er heilt uttanfyri peningabúskapin, bæði tá ið talan er um framleiðslu og nýtslu. Tað, sum tað hóast alt kostar av hava Wikipedia koyrandi, verður fíggjað við gávum.

Frymilin er eisini kendur frá sjálvbodnum arbeiði, herundir arbeiði, gransking, kunning o.s.fr., sum fólk gera í síni frítíð, men lata øðrum fyri onki.

Spurningurin er bara, hvat fær fólk at arbeiða fyri onki? (Nevn tað forrestin ikki fyri okkara arbeiðsgevarum og politikarum!)

Hví tíma fólk at arbeiða fyri onki?

Grundirnar eru fleiri. Summi dáma kanska bara hetta at hjálpa øðrum, at rætta eina hjálpandi hond í góðum selskapi.

Chris Anderson setir annars hetta í samband við yvirnøgdarsamfelagið. (Umrøtt m.a. í bókini The Affluent Society eftir J. K. Galbraith (1958)). Allir grundleggjandi tørvir eru nøktaðir, so fólk sóknast eftir onkrum, sum kann geva innihald í tilveruna. Vit hava yvirskotsorku, kenskuligar og intellektuellar tørvir, sum vit ikki fáa brúkt á arbeiðsplássinum, og sum vit tí royna at nøkta aðrastaðnis. Tað man neyvan vera av tilvild, at sjónvarpið ikki fangar longur (kanska líka burtursæð frá tápuligum talentkappingum). Vit savnast um aðrar skíggjar og onnur støð, har tað hendir eitt sindur meira, og har vit sjálvi fáa gjørt vart við okkum.

Nú er tað ikki longur pengar, sum telja, men at vera høgt í metum (reputation).

At kunna ‘folda seg út’, ikki bara í sosialum, men eisini fakligum høpi, gevur eina kenslu av nøgdsemi. Hitt er so at fáa fólk í talu, ella at fólk geva tær gætur (attention). Tað er ikki heilt sørt av anarkismu a la Kropotkin í hesum: gávubúskapur og sínamillum hjálp. Vit vilja heldur økja sosiala og mentanarliga kapitalin (sum so aftur sambært Bourdieu kann umsetast til pening!).

Free er ikki nóg mikið

Hóast hugin at arbeiða og samskifta ókeypis, so ger Chris Anderson vart við, at Free er ikki nóg mikið í einum vinnuligum høpi, tað skal sameinast við gjald (‘Free has to be matched with Paid’).

Hann nevnir í hesum sambandi, at tá ið okkurt verður til í yvirflóð, so verður trot á øðrum, og í okkara tíð fyrst og fremst trot á tíð. Og tað er júst her, møguleikarnir fyri gjaldi liggja. Tá ið vit eitt nú fara inn á Netdoktor, so fáa vit hópin av generiskari/almennari vitan ókeypis. Hetta er ikki nyttuleys vitan (t.d. at vit kunnu kanska fáa eitt tips um at taka onkra hostasaft, ella vit kunnu staðfesta, at tað í hvussu ikki er tann ella tann álvarsama sjúkan vit hava). Hetta er gott, tí so sleppur læknin undan at brúka dýra tíð at greiða okkum frá hesum, men kann arbeiða sum serfrøðingur, tvs. við vitan, sum er sett í ein heilt ávísan kontekst og sum kann brúkast í viðgerð.

Tað, fólk fara at spyrja eftir og gjalda fyri framyvir, verður tað sermerkta ella tað einastandandi, unikka. Tíð kunnu vit ikki oyðsla við. Vit vilja hava góðsku, skreytvørur, góða tænastu, upplivingar, konsertir, framførslur, tað stuttliga, fiksa o.s.fr. Nakað av hesum fáa vit fyri onki, men tað mesta gjalda vit fegin fyri. Vit hava fingið valfrælsi, sum vit antin kunnu brúka skilagott, ella hinvegin sum  Kári P syngur: “frælsið at velja hvønn ein skal selja seg sjálvan og frælsið sítt til”.

Vandar við ókeypis

Sjálvandi eru vandar við free. T.d. at fólk savnast (flokkast/smb. hugtakið herding) um tað sama: øll ella næstan øll brúka portal.fo, ella tá ið Google hevur allan leitimarknaðin (andaligt monopol!?). Tá ið tað ikki er pláss fyri nr. 2, hvat verður so av innovatiónini, hevur hon nakran sum helst kjans? Ella hví ger Chris Anderson ikki meira burtur úr trupulleikunum at brúka t.d. Open Office í almennari fyrisiting, stovnum og virkjum? Tað verður lítið gjørt, hóast tað hevði verið sparing! 

Tað slepst ikki undan ókeypis

Nú hoyrir Chris Anderson til teirra, sum eru fyrstir at rópa hart um tað næsta stóra, sum skal koma.
Men hóast tað eru nógvir leysir endar og ‘gitingar’ í hesi bókini hjá Chris Anderson um tað, sum er ókeypis, so hevur hann tó fingið fatur á rætta endanum. Í bókini hevur hann fleiri dømi um free-virkismøguleikar innan teir fýra omanfyri nevndu virkisfrymlarnar, og fleiri av hesum tykjast skilagóðir.
Og tí er tað bara at loypa í dansin, tí, sum Chris Anderson sigur: You can’t stop free.

Túnatos, ið førir til nakað stórt

Stóra undirtøkan, nýggju sosialu miðlarnir hava fingið, eitt nú MySpace, Facebook, myndasavnið Flickr ella yrkisnetverkið LinkedIn, sum flest kenna her um okkara leiðir, hevur vakt ans. Miðlagranskarar og onnur eru farin at spyrja, hví hesin økti áhugin fyri sosialu miðlunum er íkomin. Eyðsæð er sjálvandi, at kunningartøknin slóðar fyri nýggjum, men onkur skal so taka stig til at brúka tøknina til okkurt ávíst, sum í hesum førinum at stovnseta sosialar miðlar.

Ein teirra, ið hevur skrivað um hesar nýggju miðlarnar, og sum ikki púrasta er fallin fyri óvananum at generalisera og hálova, er Erik Qualman. Í bókini Socialnomics. How social media transforms the way we live and do business (Wiley, 2009) roynir hann fyrst at greiða frá, hví sosialu miðlarnir hava fingið so stóra undirtøku.

Qualman sigur, at sosialu miðlarnir hjálpa fólki undan at fáa bindilsi av allari kunningini, sum nú er tøk. Teir eru við til at skapa og varðveita meiningina í øllum kunningarmeldrinum uttan um okkum.

Hetta kann sjálvandi virka eitt sindur løgið, tí hvør meining er í øllum tí innantóma, sum ofta verður almannakunngjørt í sosialu miðlunum?

Verulesocialnikin er kortini, at ein týðandi háttur at skapa meining er við samrøðum. Og nú vit ikki longur hava stundir at tosa saman face-to-face, koma sosialu miðlarnir sum ein kærkomin gáva. Tað er líka stuttligt nú, sum tað altíð hevur verið, at frætta frá fólki, sum tú kennir ella onkuntíð hevur kent. Qualman vil enntá vera við, at fólk sum eru virkin í sosialu miðlunum, fáa meira av skafti – eru meira produktiv – enn onnur, sum ikki eru virkin. Túnatos er ikki burturspilt, tað man eitt nú Kringvarpið hava sannað, nú tey brúka meginpartin av senditíðini til small-talk.

Tað er hetta við meiningini sum ger, at tað er so áhugavert at vita, at ein av mínum netvinum hevur etið ræstan fisk til døgurða, at ein annar havur staðið royndina, at hann ella hon hava verið burtur og ferðast onkustaðnis, at Janus hevur lisið ta og ta bókina, at Hanus dámar serliga væl blues, men eisini noyðist at turka barnareyvar viðhvørt o.s.fr.

Eitt, sum vit kortini ikki hugsa so nógv um, er, at tá ið vit leggja upplýsingar út á sosialu miðlarnar, tað kann vera bæði persónligir upplýsingar (profilurin), myndir, meiningar og viðmerkingar, so kunna vit eisini umheimin um okkum sjálvi, okkara áhugamál, hvat okkum dámar og ikki dámar. Í yrkismáli verður tosað um, at við okkara virksemi í sosialu miðlunum skapa vit okkum ein on-line-samleika (brand), men vit avdúka samstundis eisini okkara sambond við onnur (the social graph).

Í bókini Wikinomics (2006) vístu Don Tapscott & Anthony D. Williams á, at netverkanin á netinum fór ikki bara at broyta okkara framleiðsluhættir og okkara arbeiðshættir (tá t.d. tøka talentnøgdin øktist munandi), men eisini okkara mátar at halda saman. Hetta fór at føra til heilt nýggjar hættir at samstarva (peer-to-peer).
Tað er jú  royndur lutur, at gransking, vørumenning, mentaavrik, kunning og útbúgving við hesum nýggja samstarvshátti longu eru farin inn í eitt nýtt skeið. Rákið fer eisini meira og meira tann vegin, at vit vilja skapa meira sjálvi, t.d. kunning og tíðindi, heldur enn at keypa tey frá onkrum miðlastovni.

Internetið hevur gjørt, at vit fáa atgongd til eitt ótal av vørum og upplivingum, sum júst passa til okkara ‘smag’, (fragmenteringin sum Chris Anderson tosar um í bókini The Long Tail. Why the Future of Business Is Selling Less of More. (2006)). Á netinum hitta vit samsint, hvar tað skal vera, og vit eru ikki so staðbundin sum áður. Sosialu miðlarnir gera tað lætt at samskifta um alt hetta og varðveita samband við onnur. Internetið og sosialu miðlarnir stuðla eisini búskaparligum og mentanarligum effektiviteti, tí ongum nýtist longur at gera arbeiði ella granska í tí, sum onnur longu hava gjørt.

Bókin Socialnomics hjá Erik Qualman byggir á hesa sannroynd, men leggur meira dent á at lýsa krøvini til teirra, sum vilja gera vart við seg í sosialu miðlunum, sum er eitt av heitu evnunum í bókmentunum um marketing júst í hesum tíðum.
Her er tað sum handilsamboð, at sosialu miðlarnir eru áhugaverdir. Og tað kemur av tveimum.

Fyri tað fyrsta, at tað nú er samrøða (conversation) heldur enn einvegis samskifti, sum skapar álit og undirtøku. Tað er neyvan av tilvild, at stóru leititólini, sum t.d. Google, ikki eru nóg mikið longur at halda skil á allari kunningini. Vit hava eisini brúk fyri at venda okkum til verulig fólk og ikki bara brúka smartar algoritmur; til fólk, sum vit hava álit á, sum ikki hava handilslig áhugamál við tí tey siga, sum kenna viðurskiftini av egnum royndum, og sum eru skjót og meira nágrein í teirra samskifti enn eitt nú leititólini ella gomlu miðlarnir.

Í øðrum lagi er tað so, at samrøðan verður ein nýggjur og effektivur pallur at reka handil, leggja fram sjónarmið og at lýsa á. Tí úr øllum upplýsingum, sambondum og viðmerkingum í sosialu miðlunum sprettir kollektiva vitið, sum tað ber til at gangnýta í handli (at gera lýsingar meira beinraknar), til at hava eftirlit við ymsum rákum og hendingum, og til kunningar og undirhald. Og her eru vit bara við byrjanina.

Royndir í seinastuni vísa, at tað er ikki bara fíggjarkreppan, sum ger, at lýsingainntøkurar í gomlu miðlunum minka, nei, álitið á gomlu miðlarnar viknar eisini. Tað er ikki longur nóg mikið at halda seg vera best og tveita lýsingar í andlitið á fólki, tú mást lurta eftir tí, ið verður sagt í sosialu miðlunum, og sjálvur (persónar, stovnar og sum nevnt (smá)lond) hava ein profil á hesum miðlunum. Og so minnast til, at tað snýr seg ikki um, hvat eg haldi um meg sjálvan, men hvat onnur halda um meg.

Ella sum Qualman sigur: “As people increasing look to their social networks for advice and recommandations, marketers need to make certain they are part of the consideration set. To accomplish this, companies need to create great products and services rather than rely on a fancy advertising campaign to bail them out.” (s. 97)

Tað mest áhugaverda er, at tað munar og kostar lítið og onki at branda seg á sosialu miðlunum. Í sosialu miðlunum ber eisini til at fylgja við og vita, hvat onnur halda um teg ella tína vøru. Tað ber stutt sagt til at brúka sosialu miðlarnar í marknaðarføringini.

Qualman leggur tó dent á, at tað kortini ikki er so líkatil hjá virkjum at gera vart við seg í sosialu miðlunum. Tað krevur eina strategiska støðutakan. Tað er ikki bara at fara í sosialu miðlarnar, tað skulu eisini gerast tillagingar innanhýsis í virkinum. Tað verður brúk fyri innanhýsis orðaskifti, eins væl og uttanhýsis samrøðuna í sosialu miðlunum. (sí myndina).

Í hesum nýggja veruleika eiga virkini ikki at verja ella umbera seg, men syrgja fyri at fáa tingini rættað, um skeivleikar eru. Tað gevur gott umdømi. Tú mást eisini vera áhaldandi og greiður, tí livitíðin hjá kunning sigst vera minkað úr árum og døgum niður í tímar ella minuttir.

 sosmil

Spurningurin er so, um sosialu miðlarnir eru nakað, sum føroysk virki kunnu fáa nyttu burturúr. Hesin spurningur er ikki lættur at svara, tí tað veldst um, hvat vit ætla okkum. Føroyar hava ivaleyst ilt við at fáa nyttu av tí sonevnda ‘microrevenue’, sum tey, sum hava allan heimin sum kunda, kunnu gera sær dælt av. Men í prinsippinum hava vit júst somu møguleikar, sum øll onnur.

Helst noyðast vit tó at branda okkum á enskum, skulu fólk leggja merki til okkum. Men ongin ivi er, at vit kortini hava møguleikar, sum mugu dyrkast, t.d. tá talan er um okkara fiskavørur og ferðavinnuna.
Har nýtist okkum ikki at brúka milliónir til at keypa útlendska vegleiðing um branding, sum fyri tað mesta er sveim. Vit kundu fingið tað nógv bíligari og betri á sosialu miðlunum.
Eisini eru góðir møguleikar at hava samband úr Føroyum og við útisetar, og á tann hátt kanska at fáa fleiri at geva Føroyum gætur og venda heimaftur.

Alt hetta og meira aftrat kanst tú lesa í hesi áhugaverdu bókini hjá Qualman, sum annars vil vera við, at Obama er fyrsti amerkanski internetforsetin. Tey meira tilkomnu minnast ivaleyst, at Kennedy var fyrsti sjónvarpsforsetin.