Archive for the ‘samstarv’ Tag

Ein annar mai

Tað er løgið í dag at hugsa sær, men 1. mai 1988 helt eg røðu á Vaglinum í Havn. Hetta var um tað mundið, tá ið tað gekk so ómetaliga væl í Føroyum, at tú hevði ilt við at trúgva, at tað kundi vera rætt.
Og svarið fingu vit longu árið eftir, tá alt skramblaði saman.

Tá var tað, at fiskurin rýmdi av grunnunum, arbeiðsloysið gjørdist methøgt, og ongin arbeiðsloysistrygging var. Fólkið rýmdi tí í stórum tali av landinum, og 6. oktober 1992 fór Sjóvinnubankin sum kunnugt av knóranum.
mai_m2

Í allari neyðini varð roynt at finna onkrar neyðloysnir, t.d. at fara at fiska markrel, gera úrdráttir úr igulkerum ella tara.
IMF-fólk sóðust ganga úti í Tinganesi, tí tey vistu heilivágin góðan: at skerja. IMF-fólkini vóru tó merkiliga ljódlig, og teirra tilmæli var varisligt. Kanska vistu tey, at føringurin er sum gallarin í Asterix og Obelix, teir skalt tú ikki øsa, tí svarið kemur við brestin, og kanska gott at so er.
Almennu fakfeløgini vórðu tá noydd at góðtaka at fara munandi niður í løn, og eftirlønin varð ofrað. Okkara politikarar vóru í Danmark at fáa teir at bjarga bankunum, sum tað varð rópt, og taka yvir og umleggja ovurstóru skuldina í fremmandum gjaldoyra, sum annaðhvørt menniskja tá hevði, og sum skjótt kundi koyra okkum øll um koll. Rentuspekulatiónin var landsítrótt. Tað almenna átók sær so við og við privatu skuldina.
Søgur gingu um ørvitiskenda stuðulveiting til skipabygging og -keyp, teir sonevndu skipapakkarnir, og hetta óskilið varð seinni sagt at koma av, at umsitingin hjá landinum var ov veik og tískil ikki sína uppgávu vaksin. Ráðgevandi nevndin hjá danska forsætisráðharranum hevði staðfest í frágreiðing eftir frágreiðing, at føroyski búskapurin var á vandakós, men hetta varð alt kveistrað til viks, tí í Føroyum var onki ovboðið, og tað skiltu donsku býttlingarnir ikki. Eitt sindur skammiligt var tað kortini, at danir skuldu noyða okkum at broyta vinnulóggávuna, sum so dyggiliga hevði stuðlað ábyrgdarloysinum.
Tað var hart, men tað vendi tíbetur skjótt, og vit fingu varandi hákonjunktur. Alt fyrigivið, og politikarar sóu sær nú kjansin at játta sær sjálvum hægri løn og gyltar eftirlønir.

Nú er tað ein óskikkur at sitera seg sjálvan, men í røðuni 1. mai 1988 nevndi eg m.a. hetta, at ríkidømi og fátækradømi reikaðu í felag. Eg nevndi, at í Føroyum mundu tað vera fá, sum beinleiðis vóru fátæk. Tað tyktist heldur, sum fólk svumu í pengum, og skuldu vit tala um fátækradømi, so mundi tað helst vera andaligt fátækradømi og andaligt leti.
Men støðan var og er ein onnur, venda vit okkum út í heim.
Vit vita, at vit liva í einum heimi, hvørs høvuðseyðkenni er veldugur materiellur og politiskur ójavni. Vit hava verið noydd til at læra okkum at liva við hesum veruleika.
Í røðuni vísti eg til franska heimsspekingin og utopiska sosialistin Charles Fourier, sum hevði gjørt vart við, at kapitalisman hevði tvey andlit, ríkidømi og armóð, hetta sum Karl Marx og eisini onnur meira borgarlig høvdu gjørt vart við. Karl Marx var ein teirra, sum fannst harðliga at borgaraskapinum, at tey tosaðu um frælsi, javnrættindi og brøðralag, men framdu tað bara partvís.
At eg nevndi Charles Fourier, sum als ikki er serliga kendur í Føroyum, mundi koma av tilvild, at eg júst tá hevði lisið okkurt av tí, sum hann hevði skrivað.
Í røðuni vísti eg á, at vit liva væl, men at vit hava eksporterað tað harða stættarstríðið til aðrar heimspartar. Í mun til tey í triðja heiminum livdu vit sum greivar og áttu kanska ikki at hildið 1. mai, men heldur farið heim at skamma okkum.
Uttan tilvitað at vita um ørskapin í samfelagnum í 1980’unum nevndi eg í røðuni, at fakfeløgini høvdu verið moderat í sínum lønarkrøvum, so moderat, at aðrir partar av samfelagsmaskinuni helst høvdu staðið seg betur, um teir tóku við læru av okkum.

Eg kom eisini inn á royndirnar at fáa gjørt høvuðsavtalur fyri arbeiðsmarknaðin, nakað, sum eg, í hvussu er tá og fyri ein part framvegis, var harðliga ímóti. Eg helt tað vera undarligt, at arbeiðsgevarin ikki kundi samráðast, fyrr enn fakfeløgini fyrst vóru niðurbundin, tí so má hann rokna við klandri.
Eg minnist eisini, at eg móti endanum á røðuni nevndi heimin við tveimum andlitum: annað andlitið roynir at brosa, meðan hitt andlitið er avskeplað av neyð.

Men hetta var mitt í teimum kátu føroysku 1980’unum, og tað var kanska orsøkin til, at bara eini 70 fólk møttu til 1. mai-haldið henda dagin í 1988.

Seinni fekk nýliberalisman, sum eitt nú IMF-fólkini, sum vitjaðu á sinni, umboðaðu, sum kunnugt rættiliga fótin fyri seg í okkara parti av heiminum. Hetta hevur m.a. gjørt, at tað als ikki er gjørligt longur at brúka neyð sum argument í fakfelagsstríði. Har mugu marknaðarkreftirnar sleppa at ráða. Tað er eitt sindur ræðandi, men tað tykist mær, at eisini fakfeløgini og vinstraflokkarnir við hava ættleitt ófrávíkiliga nýliberalistiska retorikkin, og tí noyðast tey at ganga undir sparingar og karmar, sum líkjast viti og skili, men eru tað reina mjørkatos. Panamaskjølini tosa eisini sítt greiða mál.

Nú er so bara at vóna, at fakfeløgini fáa tendrað tokulyktirnar, áðrenn tað verður til dyggan samanstoyt, sum eitt nú tann, vit upplivdu fyrst í 1990’árunum.

mai_m1

Aftur ein offurgerð

Nú fór so Sjúrður Skaale úr Tjóðveldisflokkinum. Hetta er ikki fyrstu ferð, at teir ella tær, sum royna eina gongda leið í sjálvstýrismálinum, brenna seg, tá ið tey orða aðrar niðurstøður enn tær armeraðu, sum loysingafólk, ið hava 1946 sum stavnhald, standa fyri.
Eg havi ein mistanka um, at tann, sum áhaldandi melur um ein órætt, sum honum hevur verið fyri, men sum viðkomandi ikki kann fáa bøttan aftur, m.a. tí at tað ikki vendist aftur, fær trupulleikar, sum í ringasta føri kunnu fáa dám av sjúku. Soleiðis kemur mær fyri, at Tjóðveldisflokkurin hevur tað í stjórnarskipanarmálinum, og hetta vanlukkulag kenna vit eisini aftur í øðrum steinrunnum stórpolitiskum málum.

Ongin sigurskransur
Men nú hevur Sjúrður Skaale altso stungið í sekkin. Eftir tí hann skrivar í sambandi við útmeldingina, so skilji eg hann væl. Fyri at halda lív í eldinum, hevur formaður Tjóðveldisfloksins fløkt seg inn í eina nót av pástandum og hálvum lygnum, sum tað skal óvanligur trúðskapur til at standa modell til.
Veruleikin er, at formaðurin vil hava loysing frá Danmark, men at tann hendingin, sum kundi givið Tjóðveldisflokkinum sigurskransin, tíverri ella tíbetur – eg veit ikki hvat er verri ella betri – er gloppin honum av hondum, tí at vit jú hava fingið loysing frá Danmark á tann hátt, at tað langt síðan er staðfest, at tað er Føroya fólk, sum ger av, um vit kvetta við Danmark ella ikki. So einfalt er tað!
Spurningurin er so: skal avgerðin um loysing og uppgerðin við Danmark takast við eini lóg um stjórnarskipan, ella skal tann avgerðin takast seinni ella kanska als ikki takast, men í øllum førum við støði í eini samtyktari lóg um eina føroyska stjórnarskipan. Her er stórur munur.

Í uppskotinum til sjórnarskipan verður staðfest, at Føroyar eru land, føroyingar eru tjóð, og alt vald í landinum er hjá Føroya fólki.
Trupulleikin hjá Sjúrða er bara, at tá ið hann er við til at gera eina skipan, sum tekur útgangstøði í veruleikanum og ikki einum søguligum trauma, ja, so verður hann lagdur undir at vera hoknaður fyri donskum trýsti. Tá ið tað nú ikki er so, so hevur Sjúrður púra rætt, tá ið hann sigur, at formaðurin í hansara flokki, sum setur fram hesar pástandir, er frekur.
Stjórnarskipanaruppskotið, sum nú liggur á borðinum, er ein staðfesting av ymsum politiskum viðurskiftum, og uttan at hava neyvlisið uppskotið tori eg at siga, at tað sum er er skilagott orðað, um ætlanin altso ikki er at taka tað endaligu uppgerðina við Danmark her og nú. Men uppskotið og seinni lógin, tá ið hon kanska verður samtykt, forðar ikki fyri, at ”uppgerðin” kann koma fyri aftur seinni.

Felagsnevnarin
Sjúrður sigur m.a. í síni skriving (eg meini her við greinina Revolutiónin og felagsnevnarin, sum eg júst havi lisið í Vágaportalinum), at endamálið við nevndararbeiðnum um stjórnarskipanina var at finna ein felagsnevnara, sum kann vera okkara politiska grundarlag.
Hann nevnir í hesum sambandi ymist, sum er broytt í upprunaliga uppskotinum til stjórnarskipan, og skrivar m.a.: ”Hetta er eisini farið út: ’Allar lógir og siðvenjur skulu virða hesa stjórnarskipan. Eingin lóg ella siðvenja má tí vera hildin at hava gildi, bara tí hon er eldri enn henda skipan ella hevur virkað í langa tíð.’ Lesarin kann sjálvur meta um, hvussu hetta skal skiljast, og hvør avleiðingin hevði verið, um tað varð sett í verk. Meirilutin í nevndini staðfesti ið hvussu er, at hesir setningar ikki lýstu okkara politiska felagsnevnara. Og okkara uppgáva var at finna eina breiða semju, sum kann skapa stabilitet. Uppgávan var ikki at fremja eina revolutión.”

Og í formælinum til uppskotið um stjórnarskipan er so komin henda orðingin: ”Stjórnarskipanin virðir teir stjórnarrættarligu sáttmálar og avtalur, sum eru í gildi, tá hon verður sett í verk, men staðfestir, at føroyskir myndugleikar hava fullan rætt til at siga hesar upp og taka við málsræðinum. Eingin lóg ella sáttmáli kann setast í gildi fyri Føroyar uttan Løgtingsins samtykki.”  Aftur ein skilagóð staðfesting eftir mínum tykki.

Ongin politisk búrmáltíð
Tað er greitt, at uppskotið um sjórnarskipan undir nevndararbeiðnum hevur broytt skap frá at vera eitt paradunummar hjá ávísum flokkum ella persónum, til at verða pragmatiskur politikkur, sum ger, at vit framvegis kunnu koma hagar, sum tey, sum halda seg vera víðgongd, vilja sleppa, men at vit enn ikki eru har, um vit altso nakrantíð ætla okkum hagar. Og kanska ætla vit okkum onkra heilt aðrastaðnis.
Uppskotið til lóg um stjórnarskipan Føroya er kanska heldur ikki so avgerandi hending, sum tað tykist, og tað er so ongin politisk búrmáltíð. Onki fyri tann, sum er slúkin. Bara eitt neyðugt uppskot, onki annað.

Men eg vil geva Sjúrða rætt, at dettur hetta uppskotið burtur, so standa vit aftur í sama politiska óføri, sum vit hava staðið í tey seinastu 50 árini ella meira, tí vit hava brúk fyri at koma víðari í føroyskum politikki, og sjórnarskipanin, soleiðis sum hon nú er orðað, er eitt stig fram á leiðini. Hon kann enntá vera við til at koma okkum burtur úr einum  trauma, sum vit hava verið plágað av alt ov longi.

Stig fyri stig
Viðhvørt er helst neyðugt við eini offurgerð, skal endi fáast á eini naggatódn. Vit hava sæð tað so mangan áður. Eitt hitt seinasta dømið var tá Mohamed Bouazizi í Tunis setti eld á seg sjálvan og doyði, tí hann vildi ikki longur góðtaka eyðmýkingina, ið komst av politiskari tilvild og framíhjárættinum hjá summum. Hetta førdi so til politisku kollveltingina har. Og nú ofrar Sjúrður Skaale seg, men um tað førir til nakra revolutión, orðið, sum hann sjálvur brúkar, ja, so var tað í hvussu er ikki ætlanin.
Tey, sum vilja hava alt avgjørt her og nú og til egnan heiður, kunnu sjálvandi síggja hesa semjuna, sum meirilutin í stjórnarskipanarnevndini hevur gjørt, sum eitt tekin um drál og manglandi vilja at gera avreksverk, men soleiðis er ofta í tí veruliga lívinum, at stig fyri stig rætta vegin eru eisini stig rætta vegin.

Fakfelagssamstarv

Tað er ikki ofta, vit gera okkum stórvegis tankar um, hvørjar uppgávurnar hjá fakfeløgunum eru. Fakfeløgini eru bara har, og teirra uppgáva er at tryggja limunum hampuliga løn og arbeiðskor. Sum oftast verða mál avgreidd við samráðingum við arbeiðsgevarar, men onkuntíð er sum kunnugt brúk fyri at fara meira harðliga til verka. Søguliga sæð hava tað altíð verið bond millum fakfelagsrørsluna og politiskar flokkar og politisku skipanina, í hvussu er í okkara parti av heiminum. Fakfeløgini hava havt eitt orð at skula hava sagt, og vit vita, at teirra lutur í menningini av vælferðarsamfelagnum liggur ikki eftir.

Men tað eru eisini tey, sum hava at fakfeløgunum, og enntá tey, sum hata fakfeløgini sum sjálvan hin versta.
Tað verður eitt nú sagt, at fakfeløgini eru við til at skerja effektivitetin, sum verður tryggjaður við einum fríum marknaðarbúskapi. Ella at einstaklingagerðin ger fakfeløg óneyðug. Summi fýlast á, at sáttmálarnir hjá fakfeløgunum í roynd og veru eru úrvalssáttmálar, og at limaskapur í fakfeløgum tískil er tvungin. Nøkur halda, at flestu arbeiðsfólk eru ikki verd lønina, tey fáa, meðan onnur forhánisliga leggja eftir fakfelagsbossunum, sum mest av øllum ræðast at skula noyðast at fara aftur í sítt gamla arbeiði. Flest øll vita, at hetta eru pástandir, sum antin eru óviðkomandi ella als ikki halda.

Uppgávurnar hjá fakfeløgunum røkka víðari enn bara til samráðingar um prís á arbeiðsmegi. Tá tað verður sagt, at tað hevur týdning at verja sáttmálavunnin rættindi, so er tað eitt stríð, sum fevnir um alt líka frá tí einstaka liminum, sum er fyri órætti, og til limarættindi sum heild. Hetta eru tey formligu viðurskiftini.
Hinvegin, tá spurningurin snýr seg um lívskorini hjá okkum øllum, her eisini íroknað menningina av okkara yrki, tænastum og arbeiðsplássum, kanska serliga teimum almennu, tá koma vit inn á tað meiri óformliga ella politiska.
Ein afturvendandi spurningur er, hvar gongur markið millum fakfelagsvirksemi og politikk? Fakfelagslimir fáa sum øll onnur politiska ávirkan við síni atkvøðu til løgtings- og kommunuval, so hví skulu teir at kalla hava eina eyka atkvøðu við teirri ávirkan á politiskar avgerðir, sum fakfeløgini halda seg hava rætt til at hava?

Vit kenna hetta aftur allastaðnis frá, at politikarar helst vilja ráða sjálvir. Hvør skal siga, fakfeløg og onnur óviðkomandi eiga at hava so lítla ávirkan sum tilber. Hetta er vandamikil hugsan, og úrslitið kenna vit.

Tí er tað als ongin ivi um, at fakfeløg sum týðandi samfelagsstovnur eiga at hava politiska ávirkan, sum sjálvandi ikki nýtist at verða partapolitisk. Mátin, fakfeløgini fáa ávirkan, er í stóran mun treytaður av siðvenju og teirri aktuellu politisku støðuni. Nú fíggjarkreppa er, ger almenni arbeiðsgevarin seg út til stríð við argumentum frá serfrøðingum og brúkar sjálvandi sín autoritet. Hjá honum ræður tað um at fáa fakfeløgini at líkjast teimum, sum bara krevja, men ikki skilja álvaran í samfelagsstøðuni.

At fara at skipa sín egna flokk, sum tankar hava verið um, ein fakfelagsflokk, er neyvan rætti hátturin at svara slíkum aftur, men er heldur eitt tekin um ólag í politisku skipanini, ja um eina politiska skipan, sum antin er óbúgvin ella hástór. At fáa hetta aftur á beint kann onkuntíð verða ein neyðug bráðfeingis uppgáva.

Við ella uttan flokk, so eiga fakfeløgini at hava politiska ávirkan, men tað er tó av alstórum týdningi, at fakfeløgini duga at skyna á, at tá tey fáast við politikk, so er tað sum trýstbólkur og ikki sum partnari. At gerast partur av politisku umsitingini eigur ongantíð at verða eitt mál. Vit hava sæð dømi um korporatismu í Føroyum, ofta undir heitinum, at vinnan eigur at verða hoyrd. Men hetta hevur í mongum føri bara verið brúkt sum skálkaskjól fyri at sleppa undan at taka neyðugar politiskar avgerðir fyri á tann hátt at kunna tæna ávísum seráhugamálum, og tað hevur sum kunnugt kostað samfelagnum dýrt.

Politisk ávirkan hjá fakfeløgunum eigur at byggja á vitan og førleikar, samstarv og virkisvilja, greið mál og mørk, ábyrgd og ikki minst professionalismu. Tað er treytin fyri, at fakfeløgini fara at taka bóltin aftur frá mótstøðuliðinum, og at tey kanska enntá fara at skora mál. Og tá kunnu vit eisini tosa um eina fakfelagsrørslu.

Klumma í Starvsblaðnum nr. 4, desember 2010.

Nýskapan í almenna sektorinum

Í politiska kjakinum seinastu tíðina er komið fram, at tað er vorðið meira trupult at reka partar av almenna sektorinum. Orsøkirnar eru fleiri, og neyvan bara fíggjarligar.

Eitt, sum ofta verður nevnt, tá hesir trupulleikar hava verið umrøddir, er, at tað er neyðugt at fara undir at fremja bygnaðarbroytingar. Í samrøðum við politikarar verður hetta sum oftast nevnt í einum eykasetningi, og har endar so prátið, í hvussu er í miðlunum. Tær fáu ferðirnar, spurt hevur verið, hvørjar bygnaðarbroytingar talan kann verða um, er vanliga svarið, at tað er ov tíðliga at siga nakað um tað. Ætlanin er heilt vist at fara undir hetta, og kanska situr eisini ein arbeiðsbólkur (ella politiskur fylgibólkur) og arbeiðir við málinum o.s.fr.

Almenningurin ella borgarin veit sum oftast onki um, hvat er í umbúna. Ja, ávís stórmál og avgerandi bygnaðarligar broytingar verða framdar í almenna bygnaðinum, eitt nú á pensjónsøkinum, uttan at almenningurin hevur nakra sum helst hóming av, hvat veruliga fer fram. Tað gongur alt fyri seg aftan stongdar dyr (í Føroyum ber sum kunnugt ikki til at kjakast opið um slík mál, tí so fara politikarar vanliga upp at galdra, og so er spælið spilt).

Í øðrum førum taka bygnaðarbroytingar og nýskapan so langa tíð, at tað er ivasamt, um tað eydnast at heysta nakran fyrimun av broytingunum. Her er kommunubygnaðurin helst besta dømið.

Tað ger ikki støðuna betur, at tey, sum skulu fremja broytingarnar, ofta mana fram fíggindamyndir, misnýta sítt vald ella seta føtur í spenni at verja síni seráhugamál, og fegnast so, tá ið broytingin verður av ongum. Eg skal ikki siga, at tey ikki viðhvørt kunnu hava grein í sínum máli.

Onkuntíð hevur tú tó varhugan av, at ábendingar um bygnaðarbroytingar bara hava til endamál at sissa tey, sum verða rakt av skerjingum. Í løtuni sløkkja vit eld, royna at fáa kassan at stemma, og so hava vit hetta við bygnaðarbroytingum sum nakað framíhjá, sum vit fremja ella ikki fremja, alt eftir um vit fáa tað í lag, ella eftir hvussu politiska rákið nú einaferð fer.

Týðandi menningarátøk í almenna sektorinum liggja tí fyri íla, ella drukna í leiðiliga politiska glantrileikinum.

Tá tíðirnar eru góðar verður tosað um bygnaðarbroytingar upp á kvamsvís, og tá kreppan kemur, mugu bygnaðarbroytingar antin fremjast í óðum verkum (t.v.s. skerjingar) ella bíða, til eldsløkkingin er av.

Støðug og skipað menning

Og kortini munnu tey flestu hava eina greiða hóming av, at bygnaðarbroytingar í almenna sektorinum eru bráðneyðugar, m.a. tí at almennar tænastur mangan eru ov dýrar, hava ov vánaliga góðsku, ikki eru nøktandi í mun til tørvin, ella verða ofta als ikki veittar teimum, sum hava brúk fyri teimum.

Áttu bygnaðarbroytingar her hjá okkum, t.d. menning av almenna sektorinum, ikki, eins og í øðrum londum, at verið ein skipað tilgongd, heldur enn nakað, sum vit taka fram sunnudagar?

Bygnaðarbroytingar er ikki nakað, sum verður lagt til rættis á onkrum loynifundi. Nei, vanligt er aðrastaðnis at fáa øll tey, sum varða av almenna sektorinum, t.d. leiðslu, starvsfólk, arbeiðsgevarafeløg, fakfeløg, vitanarstovnar og brúkarar at ganga saman um at gera ein leist og lýsa, hvat krevst til tess at fremja nýskipanir í almenna sektorinum. Meiningin er so, at politikarar taka støðu til uppskotini og syrgja fyri, at tey verða framd, um politisk undirtøka fæst fyri teimum. (Sí eitt nú ritið Strategi for styrket innovation i den offentlige sektor, sum danska Rådet for Teknologi og Innovation hevur ritstjórnað. Útgevari er Forsknings- og Innovationsstyrelsen, 2008).

Eyðkent fyri átøk sum hesi er, at tey leggja dent á at 1) fáa skapt nýskapanarbólkar (innovationsalliancer), sum savna inn vitan og m.a. peika á trupulleikar í vanliga rakstrinum, sum treingja til ábøtur, ella øki, sum mugu rekast á heilt annan hátt, 2) stuðla nýskapanarleiðslu og 3) ikki minst duga at skyna á liðunum í nýskapanartilgongdini.

Tað er eyðsæð, at hesi átøk eru tekin um ein tørv á nýskapan, men eisini um álit á, at tað við skipaðari tilgongd ber til at skapa okkurt avgerandi nýtt.

Nýskapan er onki nýtt

Nýhugsan, nýskapan ella innovatión er nú onki nýtt. Tað hevði verið púrasta óhugsandi, at vit vóru komin á tað mennigarstig, vit eru á í dag, var ikki talan um nýskapan. Vit hava havt alt frá landbúnaðar- og ídnaðarkollvelting til politiskar nýskipanir, hópframleiðslu, útbúgving fyri øll, tøknilig frambrot, tryggingar, fólkapensjón, bókasøvn, minstuløn, internet og Wikipedia. Hetta eru frambrot, sum broyta samfelagið, broyta mátan vit liva, arbeiða og samskifta. Í mongum førum eru hesi frambrot til frama bæði fyri einstaklingin, t.v.s. gera hansara tilveru betri og tryggari, samstundis sum tey fáa betri javnvág í ta størru skipanina; stovnin, bygdina ella samfelagið alt.

Hinvegin kann nýskapan eisini gerast ein vanlagna. Dømi um slíka nýskapan eru eitt nú nýskipanir í fíggjarheiminum, sum hava víst seg at vera bløðrur, ella meira framkomnir hættir at drepa fólk.

Tað slagið av nýskapan, sum vit vanliga geva okkum mest far um, eru tøknilig frambrot. Tað er framvegis brúk fyri tøkniligari ella verk- og handilsligari nýmenning, har fremsta málið er at fáa vinning burturúr. Men í okkara framkomna samfelag er sanniliga eisini brúk fyri sosialari nýmenning, har tað ikki er vinningur, men heldur økt vælferð ella munabetri nýtsla av tilfeingi, sum drívir verkið.

Nú farið verður frá ídnaðarsamfelag til tænastu-, vitanar- og netverkssamfelag, verður neyðugt at endurskoða sosial sambond og sosialar skipanir, eisini í arbeiðs- og vinnuhøpi, so at hesi svara til tíðarinnar krøv. Alt broytist, og tað nyttar ikki longur at brúka loysnir, sum riggaðu í ídnaðarsamfelagnum. Tað vita fleiri almenn verk, sum nú berjast fyri lívinum, alt um.

Sosial nýskapan

Nú er nýskapan ella sosial nýskapan ikki nakað, sum er uppfunnið til høvið, nú tað sansar at allastaðnis. Nýskapan hevur sum nevnt altíð verið, og tað er tí ikki av tilvild, at búskaparfrøðingurin Joseph Schumpeter er vorðin kendur fyri at hava orðað hugtakið skapandi oyðilegging (‘creative destruction’), sum han setti fram í kendu bókini Capitalism, Socialism and Democracy (1942). Schumpeter var so avgjørdur, at hann vildi vera við, at skapandi oyðilegging var ein høvuðskelda til at fáa búskaparligan vøkstur.

Í ritinum Social Innovation. What it is, why it matters and how it can be accelerated (Said Business School, Oxford, 2007) skriva Geoff Mulgan o.fl., at við sosiala nýskapan meinast nýggj hugskot, sum virka ella kunnu brúkast, og sum loysa sosialar trupulleikar ella nøkta sosialan tørv. Vit vita eisini, at sosial nýskapan tekur seg upp í sambandi við tøkniliga, politiska og samfelagsliga menning. Eitt nú hava fólk lært seg at koyra bil, og skipa ferðsluna, so hon gongur væl, hóast ferðsla, tá ið hon vindur upp á seg, í aðrar mátar skapar trupulleikar og ampa, sum seta krøv um nýggja sosiala nýskapan. Sosial nýskapan er tí ikki bara nakað, sum er knýtt at tí almenna sektorinum, men líka so nógv eitt afturvendandi gerandisligt fyribrigdi.

Tað eru fleiri viðurskifti, sum gera, at sosial nýskapan nú er komin meira í miðdepilin. Talan er serliga um viðurskifti, sum stinga seg upp í nýmodernaða samfelagnum: longri livitíð, lívsstílssjúkur, størri og meiri fjølbroyttur eftirspurningur eftir almennum tænastum (serliga innan heilsu, útbúgving og røkt), trupulleikar í skúlunum, stillastandur og afturgongd í lokaløkjum o.s.fr.

Royndirnar vísa, at fleiri av verandi (almennu) skipanum ikki megna at nøkta henda økta og nýggja tørvin. Almennu stovnarnir eru ov tungir og dýrir at reka,  teir eru ikki nóg liðiligir (óflexiblir), og loysa ofta farnar trupulleikar. Stovnarnir broytast heldur ikki frá degi til dags, tí teir eru siðbundnir og hava sum oftast hollar og týðandi stuðlar. Úrslitið er tí, at fólk ofta ikki fáa nøktandi tænastu ella líða óneyðugt, ella at sosialir trupulleikar sleppa at standa við.

Nú er tað ikki vist, at sosial nýskapan er svar upp á alt. Men slík nýskapan er grundað á ta sannroynd, at nógv fólk eru kreativ, duga at finna loysnir og eru broytingarsinnað, og tí er hetta eitt aktiv, sum tað er vert at brúka. Eitt týðandi krav, skulu úrslit fáast úr hesum aktivi, er at eitt hóskandi undirstøðukervið er tøkt. Og nógv bendir á, at júst í Føroyum skuldu umstøðurnar at gagnnýta sosiala nýskapan verið millum tær frægu.

Mulgan o.fl. (Geoff Mulgan var í síni tíð ráðgevi hjá Tony Blair) tosa í hesum sambandi um samanspælið millum býflugurnar, sum koma víða og eru raskar og skjótar í vendingini (’finna uppá’) og trøini, t.d. almennir stovnar og feløg, sum eru meira støðuføst og hava skipanir og orku at seta nýggj hugskot í verk (entreprenørar). Vit kenna hetta mynstrið serliga aftur í vinnuni, har smáfyritøkur koma við hugskotum og nýggjum lutum, sum stórfyritøkur gagnnýta í teirra framleiðslu.

Nýskapan er bæði ein tilgongd og avrik. Úrslit úr nýskapan kunnu vera nýggjar ella betri tænastur, nýggir arbeiðshættir, broytt regluverk, betri umsiting, enntá ein nýggj skattaskipan o.s.fr.

Tað verður sagt, at nýskapan sprettir úr ónøgd við støðuna sum er. Kortini kann tað, hóast ónøgd, ganga long tíð, uttan at nakað verður gjørt við støðuna, serliga í almenna sektorinum.

Skeivleikar verða fjaldir burtur (og koma so fram onkuntíð sum gøla), einstaklingar megna ikki at gera nakað við støðuna, og ongin skipan er, sum miðvíst virkar fyri broytingum.

Hvat forðar broytingum?

Tað er kortini ikki bara býttleiki og illvilji, sum forða broytingum til tað betra. Nevnast kann m.a. at mótstøða móti broytingum kann koma av, at nýskipanir í einum virkandi stovni fara at ávirka dagliga raksturin, so at tað kanska kemur minni burturúr, meðan broytingin fer fram. Og ongin vissa er heldur fyri, at nýskipanir virka, tá samanum kemur.

Annað er, at tað eru áhugamál knýtt at verandi skipanum. Fólk hava útbúgvið seg til ein ávísan arbeiðshátt, vandi er fyri at broytingar fara at koppa valdskipanini, og at onnur sleppa framat. Og hvat við øllum øðrum íløgum, sum eru gjørdar? Skulu tær ikki vinnast innaftur fyrst? (Havið her í huga hugtakið falnir kostnaðir/sunken costs).

Nýskipanir bróta við vanahugsanir, sum gera lívið lættari, og hvussu við samanhaldinum, netverkinum, sosiala kapitalinum, sum kanska fer fyri skeytið, um okkurt nýtt verður sett í verk. Tað er væl kent, sum Thomas Kuhn hevur víst á við hugtakinum um paradigmu, at sjálvt í einum væl skipaðum umhvørvi sleppur betri ástøði (ella t.d. nýggj hugskot) ikki framat uttan nakað. Tað er ikki so at sleppa av við gamalt ástøði og vitanarskipanir, og tað verður vanliga ikki farið av palli, fyrr enn annar líka góður ella betri pallur er í eygsjón.

Tað ber tó til at sleppa undan hesum forðingum.

Skipanir megna í longdini ikki at standa ímóti atfinningum, kanska onkur politikari ger bart, ella eisini broyta uttanífrá komandi viðurskifti umstøðurnar avgerandi. Slíkum brestum kann tó í stóran mun sleppast undan, við at farið verður undir miðvísar tilgongdir, sum miðja eftir at skapa umstøður fyri broytingum.

Hvør stendur fyri broytingum?

Mulgan o.fl. nevna fýra virknar partar ella aktørar í broytingartilgongdum: einstaklingar, rørslur ella flokkar, vanligar stovnar ella serliga skipaðir nýskapanarstovnar.

Eyðkent fyri einstaklingar, sum skunda undir broytingar, er, at hesi fyrr enn onnur varnast ein tørv, sum ikki verður nøktaður, samstundis sum tey hava eina hóming av ella uppskot til, hvussu tørvurin kann nøktast (viðhvørt hvørki nøktaður av marknaði ella tí almenna, t.d. skipanin við Náttaravnunum). Hetta eru ofta fólk, sum ikki bara práta, men fara til verka. Tey fara um staðfest mørk í teirra hugsan, og tora at berjast fyri sínum sjónarmiðum. Teirra átøk verða framd viðhvørt av umsorgan fyri øðrum, ella viðhvørt fyri at loysa egnar trupulleikar.

Rørslur ella flokkar standa ofta fyri størri samfelagsligum broytingum. Kvinnurørslan, ið er ein fjøldarrørsla, roynir at broyta hugsunarhátt, siðbundnar fatanir og valdsskipanir, men má virka í tolni. Tey, ið virka fyri rættindum teirra brekaðu, kunnu gera stóran mun, hóast tey noyðast at stríðast og standa við sín rætt. Politikarar ella flokkar kappast um at hava okkurt mál, sum er teirra, bæði størri mál og smámál.

Stovnar, eru teir broytingarsinnaðir, hava møguleikan at skunda undir broytingar, tí teir hava ofta neyðuga servitan og tilfeingið.

Nýskapanarstovnar skulu helst savna allar hesar nevndu eiginleikar, men skulu sum nevnt eisini hava vitan um stigini í eini nýskapanartilgongd.

Nýskapanartilgongdin

Nýskipanir kunnu vera meira ella minni víðfevndar. Tær kunnu henda knappliga ella koma so líðandi. Tilgongdin kann vera tilvildarlig ella skipað.

Hugsað vit okkum nýskipanir, sum hava týdning fyri ein samfelagssektor ella fyri alt samfelagið, so tosa vit um nýskapan í mongum liðum og pørtum. Nevnast kunnu í hesum sambandi luttakarar í nýskapanartilgongdini, m.a. brúkarar, áhugapartar, politikarar, embætisverk og nýskapanarbólkar og nýskapanarleiðsla. Afturat koma so tørvurin á serstakum játtanum til menningarátøk, broytingar í virkisskipanini, menningarstýring og fígging av íverksetan.

Tá talan er um brúkarar, kann sosial nýskapan m.a. hava sum endamál at strykja støðuna hjá annars veikum bólkum.

Nógv bendir á, at bestu úrslitini úr nýskapan fáast við samstarvi millum stovnar/sektorar (tvørtur um stovns-/sektorskipan) og vinnu, og so tað, tey rópa non-profit feløg ella stovnar.

Bara tað, at alt hetta skal spæla saman, sigur okkum, at nýskipanir í almenna sektorinum neyvan henda alt í einum.

Niðanfyri eru sett upp ein hugsað mynd, sum er ein samanumtøka av stigunum í eini nýskapanartilgongd.

Sí líknandi dømi í: Dorthe Junge og Peter Lustrup: Social Innovation – en guide til rejse i ukendt land. Kbh., Books on Demand, 2009.
Robin Murray, Geoff Mulgan & Julie Gaulier-Grice: How to Innovate. The tools for Social Innovation. The Young Foundation, 2008.

 Samanumtikið

 Hugtakið sosial nýskapan er eitt sera víðfevnt evni og eitt øki í menning.

Í stuttum snýr skipað sosial nýskapan seg um at gera samfelagið betri ført fyri at loysa trupulleikar á skilagóðan hátt. Og nakað uppaftur meira áhugavert er, at skipað nýskapan kann verða bæði arbeiðs- og virðisskapandi.

 Tað er royndur lutur, at nýskapan ofta ikki hóskar til galdandi stovns-, áhuga- ella valdsskipan. Men tað kann tíbetur broytast. Fyrsta stigið er sum nevnt at viðurkenna trupulleikar og vísa vilja at loysa teir.

 Kendi frøðingurin á Harvard Business School Rosabeth Moss Kanter hevur – helst til stuttleika – gjørt ein lista við góðum ráðum, sum leiðarar kunnu brúka til at forða nýskapan.

Hon mælir m.a. til, at leiðarar eru sera varnir og afturhaldnir, tá ið vanlig starvsfólk koma við nýggjum hugskotum. Ver ikki seinur at koma við atfinningum, vís á vandar og á alt tað, sum forðar fyri, at hugskotið kann setast í verk. Ver serliga ansin, tá ið fólk ella t.d. fakfeløg, menningarstovur o.tl. biðja um upplýsingar. Ger teimum greitt, at hesir verða ikki latnir, uttan so at tað fyrst er góðtikið á hægsta stað. Tosa nógv um sparingar og uppsagnir, sum serliga kunnu raka tey, sum hugsa og royna at finna uppá heldur enn at gera sítt dagsverk. Tak tær sjálvur av broytingarætlanum, arbeið í tí dulda og lat øll ganga í óvissu. Øll týðandi kunning skal koma sum ein bumba. Tað tryggjar, at starvsfólk eru vakin og virkin.

So er tað borið víðari.

Nýggjársrøða í Sørvági nýggjársnátt 2010

Gott nýggjár!

Stutt fyri nýggjár sendi Sørvágs Kommuna kunningarskriv í hvørt hús í kommununi. Vágaportalurin endurgav alt kunningarskrivið og kunngjørdi, at Sørvágs kommuna blómar.

Eg og helst fleiri við mær fegnast um, at kommunan kunnar borgararnar væl, tí hetta er í hvussu er ein av treytunum fyri, at fólkaræðið virkar.

Tá eg las hetta kunningarskrivið kom mær fyri, at tað stendur hampuliga væl til í hesi kommununi, har Sørvágur jú er størsta bygdin, og at Ólavur í Beiti, sum vit vita hevur journalistiskt tev, helst hevði valt røttu yvirskriftina.

Tí tú hevur varhugan av, uttan at eg annars kenni viðurskiftini heilt neyvt, at kommunan hugsar um tey flestu viðurskiftini, sum hava týdning fyri bygdina ella kommununa, hon ger raðfestingar (sum vit sjálvandi kunnu hava ymiskar meiningar um) og roynir at skipa so fyri, at liviligt verður í bygdini, og at fólk dáma at búgva og fáa hug at seta búgv her í bygdini.

Nú hevur kommunan sjálv orðað kunningarskrivið, so tað hevði verið løgið, um nakað atfinningarsamt var at finna í skrivinum. Men sum sagt, tað sær út til at støðan í kommununi er góð.

Vit hoyra, at Sørvágs kommuna, sum ein av fáum kommunum í hesum tíðum, enntá hevur inntøkuvøkstur, sum – um hann enn er lítil – so kortini er ein vøkstur.  Fjølbroytt vinnuvirksemi er í bygdini og kommununi. Flogvøllurin, skip, ið klára seg hampuliga væl (eg veit ikki, hvussu tað er við útróðrinum), kryvjivirki og landingarmiðstøð kasta øll av sær og geva arbeiðspláss og hava harumframt við sær avleitt virksemi.

Spurningurin er sjálvandi, um ikki møguleikar eisini eru ella áttu at verið fyri øðrum vinnuvirksemi í bygdini, t.d. góðsking av fiskavørum, og kanska fyri onkrum heilt nýggjum virksemi, nýggjum sløgum av ferðavinnuvirksemi o.s.fr.. Men tað verða so tey, sum duga at seta slíkt íverk, sum mugu taka sær av hesum, um so skal verða.

Tað er ein treyt fyri fólkavøkstri í bygdini, hóast tað ikki er einasta treytin, at arbeiðspláss eru lokalt eisini. Arbeiðspláss, handilsmøguleikar, góðar almennar tænastur, útbúgving, ítrótt og mentan gera, at fólk setir búgv í økinum. Eg haldi, at kommunan (nú skal hetta ikki verða nøkur verjurøða fyri sitandi kommunustýri) er væl við her, hóast okkurt sjálvandi kundi verið enn betri og eigur at verða enn betri enn nú.

Kommunan hevur eisini ans fyri økta arbeiðsloysinum og sigur seg hava sett ferð á íløguvirksemið í hesum sambandi. Hetta hevur tó við sær, at kommunuskuldin økist í komandi tíðum.

Eitt eitt sindur skemtiligt brot í kunningarskrivinum er, at nú skal kommunan til at skráseta allar kloakkir. Tá helt eg, at teir fóru dekan og langt – sleppa vit nú ikki at skíta í frið longur. Men kanska er hetta við skrásetingum bara eitt tekin um, at í dag skal nærum alt ja, hvør smálutur regulerast.

Føddur og uppvaksin í Sørvági

Eg eri so heppin at vera føddur og uppvaksin í Sørvági, hóast eg havi búð aðrastanis enn í Sørvági eitt langt áramál. Eg eri nýliga fluttur aftur til bygdina, og tað dámar mær bara væl. Sørvingar eru jú sum heild hampafólk.

At vaksa upp og ganga í skúla í Sørvági í 1950’ og 60’árunum var ein sonn lukka. Andaliga føðin var góð, og hana leveraðu m.o. DD, Leif og Skaalum, Pola og Jokata. Serliga minnist eg, tá ið Pola til ymisk høvi plagdi at lesa søguna hjá H.C. Andersen um Stóra Klávus og Lítla Klávus. Eg minnist, hvussu eg frøddist, tá ið Lítli Klávus snýtti Stóra Klávus. Tað er so líkatil, at vit halda við tí minni menta, sum vinnur á tí stóra, tað er uggi í hesum, eins og í søguni um Dávid og Goliat.

Góðan sið og atburð minnist meg at vit lærdu í sunnudagsskúlanum (vit gingu bæði hjá baptistunum og indrimisjónini), og í fríløtum lósu vit Familie Journal, og í hvussu er dreingirnir lósu eisini Kommandoserien og Battler Britton (har bretar vóru hetjur og týskarar óargadýr fyri ikki at siga tápulig bartroð ella svín, sum ikki høvdu annað uppborið enn at verða slættaðir niður við maskinbyrsu). Hetta var áðrenn tey ymsu fólkasløgini vóru farin at krevja at verða viðfarin við virðing.

Eg kann eisini nevna, at vit spældu nógv í Sørvági, tá ið eg var barn, ja, vóru úti at kalla alla tað tíðina, vit ikki vóru í skúla. Vit dugdu nógv spøl, og ofta vóru tað tær eldru genturnar (tá vóru tær ikki enn pedagogar), sum skipaðu fyri spølunum.

Komin nakað meira til árs drukku vit sport ella hawaii og ótu karamell og jaquis hjá Eli ella hjá Skelling. Vit gingu javnan í biograf og onkuntíð í dans. Annars válaðu vit út og heim eftir Niðaravegi, og trættust um, um tað nú vóru beatles ella rolling stones, sum vóru besta rockorkestrið.

Eina tíð leigaðu vit bil við plátuspælara ella kraftblokki og koyrdu yvir um vatn eftir miðvágs- og sandavágsgentum, m.a. tí at vit hildu tær vera so nógv penari enn sørvágsgenturnar. Miðvingar hildu okkum vera steinørar, tí teir hildu, at tær penastu genturnar fanst tú í Sørvági. Tað mundi nú vera so sum so, hvussu nógv kom burtur úr hesum biltúrunum.

Sum tit kunnu gita, so fekst eg ikki so nógv við ítrótt. Men vit sparkaðu nógv bólt í túninum har við hjá okkum, tá eg var smádrongur – og har vóru bæði dreingir og tilkomnir menn við í bóltspælinum. Eg minnist einaferð eg stóð í málinum, tá bólturin kemur við rúkandi ferð móti málinum, og eg kasti meg. Stórt var skuffilsi, tá ið bólturin streyk framvið og eg lá eftir við aðrari tufluni hjá Malgrim í fanginum, tí tuflan kom singlandi gjøgnum luftina saman við bóltinum. Hetta var málmansmistak við lít.

Sørvingar grenja ikki

Eitt, sum eg haldi sørvingar eiga at halda fast við, er, at teir grenja ikki. Í mínum hugaheimi hava sørvingar altíð verið framfýsnir, og teir vita hvat teir vilja hava. Umframt ítrótta-, menta- og tónleikafólk, so hava vit her í bygdini havt mætar politikarar at umboða okkum, eitt nú Haldor Hansen, Suna, Jørgin og Frank. Eg haldi, tað var Haldor Hansen, sum á sinni kom við uppskotinum at gera heingibrúgv um Vestmannasund. Tað var hildið at vera fantastarí, og mong flentu eftir hesi ætlan. Men samband hava vit so fingið undir jørð, og Vágatunnilin lat sum kunnugt upp í desember 2002

At fáa fast samband við meginøkið hevur havt stóran týdning fyri menningina í Vágoynni. Hyggja vit eftir fólkatalinum í Sørvági hesi seinastu 25 árini so vaks fólkatalið einans sløk 5% tey 5 árini frá 1985-1989. Tey næstu gott og væl 10 árini, kreppuárini, minkaði fólkatalið í Sørvági góð 12%. Í 2000 kom vend í, og er fólkatalið fram til í dag vaksið við úti við 16%. Eg skal ikki pástanda, at tað bara er Vágatunnilin, ið er orsøkin til hendan vøkstur, men hon man eiga stóran lut í honum. Eitt nú hava bygdir sum Fuglafjørður og Vestmanna ikki havt nær námindi sama vøkstur, sum Sørvágur.

Sjálvandi eigur flogvøllurin eisini sín lut í hesum fólkavøkstri.

Tað er vert at geva gætur, at fólkavøksturin hesi seinnu árini lutfalsliga er minni í teimum virknu aldursbólkunum, teimum, ið eru millum 20 og 60 ára gomul. Bara ein góður triðingur av vøkstrinum var í hesum aldursbólkinum. Vit eru vorðin fleiri í bygdini, men vit eru eisini lutfalsliga væl fleiri eldri í bygdini.

Nýggj hugskot og nýhugsan

Sørvágur liggur sum ytsta perlan í ein vestan í perlubandinum, sum røkkur til Havnar. Hetta kann gerast ein vandi fyri bygdina og kann gera sítt til, at bygdamenningin í framtíðini her ikki verður tann, sum vit kanska kundu hugsað okkum.

Henda sannroynd kann gerast ein avbjóðing fyri lokalu myndugleikarnar og fyri fólkið, sum býr her.

Tað kann koma tann tíð, tá ið útstykking, barnagarðpláss og enntá ein musikkskúli ikki er nóg mikið til at tryggja fólkavøksturin í bygdini. Hetta hava aðrar bygdir og býir í landinum longu sannað. Tá tað hendir verður brúk fyri nýhugsan og nýggjum hugskotum um, hvussu vit halda fast við menningina.

Ein vandi er, at unga fólkið ikki støðast, ella at bygdin endar sum sovistaður hjá teimum, sum arbeiða aðrastaðnis. Tað er lív í bygdini, sum er, men tað merkir eisini bygdalívið, at fólk fara ikki so nógv út longur, sum tey gjørdu fyrr.

Vit vita eisini, at náttúruna skulu vit lata fáa frið, so heldur enn at fara út, so velja vit í staðin at síggja náttúruna í sjónvarpinum.

Nú er nýggjársnátt helst ikki besta tíðspunktið at loysa framtíðar trupulleikar. Men skal eg kortini geva eitt boð, so rokni eg við, at loysunarorðini í framtíðini fyri Sørvágs bygd sum nevnt eru nýhugsan og ikki  minst samstarv. Væl veit eg, at vit eru ymisk her í bygdini, men tað hevur alstóran týdning at finna okkurt, sum kann fevna tvørturum ymiskleikan og knýta okkum meira saman, tað verið seg fólk, bygdir og kommunur. Kanska áttu vit at umhugsa, eins og vit hava ítróttafeløg, at havt eitt mentafelag í bygdini ella oynni, sum samskipaði, stuðlaði og skipaði fyri mentanartiltøkum. Her hugsi eg ikki bara um ta fínu mentanina. Hví ikki hava eitt meginbókasavn í oynni, og hví ikki royna okkurt á ferðavinnuøkinum, har vit t.d. samansjóða kommunalar stovnar ella tænastur (vallir, fimleika- og musikkhøli), útbúgving og upplivingar og bjóða útlendingum við til hetta. Hetta er bara nøkur dømi.

Vit eiga at leggja dent á at viðlíkahalda og menna sosiala kapitalin, sum tað verður rópt so fínt. Ikki bara steingja okkum inni, og síggja vandar, fíggindar og kappingarneytar allastaðnis, men vera miðvís og opin bæði í sinn og skinn.

Flogvøll til dyrnar og rundkoyring

Eg veit ikki, um tað verður nakar fyrimunur fyri bygdina, at vit nú fáa flogvøll til dyrnar.

Men eg veit longu nú, at eitt høvuðsmál hjá Sørvági í framtíðini verður at fáa eina rundkoyring í bygdini. Tí tað líkist ongum, at bara miðvingar skulu hava rundkoyring.

So sørvingar, takið tykkum saman, tað er meir enn ovmikið at fara í holt við í komandi tíðum.

Og góða eydnu við tí.

At liva lívið live

Tað er væl kent at stórar tøkniligar uppfinningar ella frambrot hava broytt heimin, okkara hátt at liva, virka og framleiða, okkara sosialu skipanir. At ein heimasíða við einum leititeigi og nøkrum litaðum bókstavum og einum navni, sum einki sigur, skal hava somu ávirkan, kann vera ilt at fata. Men at so er, eru tað summi, ið halda. Ein teirra, Jeff Jarvis, kendur ritstjóri á blogginum http://buzzmachine.com, hevur skrivað bók um hetta við heitinum What Would Google Do?

Í hesi bókini greiðir hann frá, hví Google hevur havt slíka framgongd, at tað í dag er at kalla einasta brúkta leitatólið til alt tilfarið á internetinum.

Henda framgongd kemur ikki av ongum, tí aftanfyri liggja greiðar stevnur og rák.

Jeff Jarvis leggur dent á, at Google er ikki ein portalur, men ein pallur ella netverk, har øll, stór og smá, kunnu koma til orðanna. Vanliga leititólið hjá Google goymir onki tilfar, men er ein raðfesting (indeks) av tilfari á netinum, sum onnur hava framleitt. Í Google hevur ongin framíhjárætt, tað eru heimasíðurnar, sum tey flestu velja at lata upp ella vísa til, sum koma ovast á leitilistan. So kunnu tey stóru virkini gjalda fyri at verða sædd, og tað er tað, sum Google livir av, men tey sleppa ikki (tað sigur í hvussu er grundreglan) at ávirka raðfylgjuna á leitilistanum.

Jeff Jarvis sigur, at vit sjálvandi ikki skulu gera júst tað sama, men spyr, hvat vit kunnu læra av Google.

Eitt tað fyrsta er, at Google letur fólk ella brúkaran sleppa framat, og gevur teimum ein møguleika ella rættari ein pall at finna og almannakunngera kunning (informatión), rit- og listaverk og vitan og eitt stað at savnast um áhugamál. Við Google er lætt at koma í samband við javnlíkar, og júst tí, at so nógv brúka Google, er eisini lætt at finna fólk við seráhugamálum ella fólk, sum hava verið úti fyri tí sama, sum tú, tað verið seg góðar ella minni góðar hendingar. Dømi eru um, at stór virki eru vaknað við kaldan dreym, tí at brúkarar hava skift orð á netinum og funnið út av, at tey eru ikki tey einastu, sum virkið hevur ‘snýtt’. Fólk hava tikið sær um reiggj, ella sum Jeff Jarvis málber seg: Mobs form in a flash, tey hava orðað mótmæli, og stórfyritøkur, ja heilar landastjórnir eru farnar at rista í brókunum. Tað er hetta valdið, sum netið gevur vanligum fólki, sum broytir sosialu dagsskránna.
Kanska er tað ikki fyrr enn nú, at vit fáa veruligt talu-, skrivi- og savningarfrælsi?

Eitt annað er, at nýggir marknaðir koma undan. Eitt ótal av vørum kunnu keypast, og bygdafrellið nýtist ikki longur at keypa í avmarkaða úrvalinum í handlinum yvirav, men kann fara til handils hvar tað skal vera. Hetta við nærum óavmarkaðum vøruúrvalið er tað, sum liggur í hugtakinum um langa halan, ‘the long tail’, tí nú eru hyllapláss, at búgva á fjarskotnum støðum ella avmarkaður kundaskari ongin forðing longur. Hesi viðurskifti eru væl lýst í bókini The Long Tail. Why the Future of Business Is Selling Less of More hjá Chris Anderson, sum kom út í 2006.

Mentan er ikki longur tað, sum alment góðkendir mentastovnar hava at bjóða, og hópframleiðsla (one fits all) er farin um tað besta. Eisini tíðin við Hollywood og stórfilmum er farin. Í løtuni eru tað gentan í grannahúsinum ella drongurin, sum rýmdi úr skúlanum, sum standa á heimspallunum. Reality-show eru farin av móta, tí nú er sjálvt lívið live, sum tikið verður til.

Tey fægstu hava brúk fyri millummonnum, men fara sjálvi eftir tí, tey vilja hava. Nýggi virkisfrymilin eitur ókeypis, og vitan og upplivingar verða skaptar í samstarvi og samskifti við samsint.

Síðan Google og aðrar líknandi tænastur eru komnar fram á netinum, mugu vit sanna, sum James Surowiecki í bókini The Wisdom of Crowds (2004), at fjøldin er ikki býtt longur.

Í Googleøldini er umráðandi at vera sæddur, at vera væl lýddur og at lata dygdarvøru ella –tænastu og bjóða besta prísin. Hetta er ein tíð, tá ið opinleiki er ein dygd, har vit ikki longur hava trot, men mugu læra at skapa og handfara yvirflóð av nærum øllum.

Lívið er alment, og tað sama er vinnuvirksemi. Jeff Jarvis orðar hetta soleiðis: “Living in public today is a matter of enlightened self-interest.” Tú tænir øðrum, og tænir á tann hátt tær sjálvum, tú verður lættari at finna og fært fleiri møguleikar.

Vit hava ikki longur tjóðar- ella virkisbúskap, men gávu- og egobúskap.

Jeff Jarvis roynir í bók síni at vísa á, at læran, sum framgongdin hjá Google ber boð um, kann brúkast um alt, tvs. bæði sosial, politisk, mentanarlig og vinnulig viðurskifti. Nýggja rákið rakar øll, ja, skulu vit trúgva honum, so eiga sjálvt flakavirkini at spyrja seg sjálvan: hvussu hevði Google gjørt?
Tað er eyðsæð, at skalt tú fáa fulla fyrimunin av nýggju møguleikunum á netinum, so er tað nærum ein treyt at tosa eitt av stóru málunum, helst enskt. Har gera vit 49.000 lítlan mun. Hetta talar kanska fyri, at vit eru í eini serstøðu, og at vit okkara vegna mugu hugsa øðrvísi enn Jeff Jarvis. 

Nú kunnu vit altíð siga, at hann, sum er eldhugaður fyri einum máli, ofta hevur hug at gera av. Tí eru ikki dømi um, at vit við hesum nýggja hugsunarháttinum stuðla amatørismu og hedonismu (njóting, sum fremsta mál í lívinum) og sosialari líkasælu?

Jeff Jarvis heldur tvørturímóti, at netið ger fólk meira sosial, ja, at tað kann gerast til eina endurmenning av gamla samanhaldinum, sum at kalla fór heilt fyri skeytið í 70- og 80-árunum. Og hvør sigur, at tað elitera, hástóra og afturlatna er vert at varðveita? Nú er tað hinvegin góður siður at samstarva. Jú, tað eru mangir múrar rapaðir í seinastuni.

Kann vera, at hugsanin at alt skal vera ókeypis ljóðar áhugaverd, men er tað nú vist, at alt kann ella skal fíggjast við lýsingum og sponsorpeningi? Kortini eru mong dømi á netinum um, at fólk gera stórarbeiði fyri onki, ella fyri aðra løn enn reiðan pening.

Nógv av tí, sum Jeff Jarvis førir fram sum nakað nýtt, eitt nú at seta kundan í miðdepilin, er gamal sannleiki. Munurin er bara, at í útleggingini hjá Jeff Jarvis er hetta at seta kundan í miðdepilin ikki eitt val (sølutaktikkur), men eitt víðfevnt krav, sum tað ikki kemst uttanum.

Kann vera, at Jeff Jarvis hevur eina ov avgjørda turkatrúgv, at vitan (kanska heldur kunning) loysir allar trupulleikar, at Palleba nú veruliga hevur tikið valdið. Bara tað ikki endar sum hjá Jeppe í seingini hjá baróninum.

Og helst man tað fara at ganga rúm tíð, áðrenn vit fara at downloada fiskafløk.

Tíðirnar eru broyttar, so langt kunnu vit geva Jeff Jarvis viðhald.

Nøktandi

Tað er at fegnast um, at okkara miðlar hava eftirlit við tí, sum er farið av lagi í okkara landi, serliga hetta at tænastustøðið lækkar. Gott at gomul og avlamin, foreldur, svíningar, skúlanæmingar, sum ikki sleppa inn á hægri lærustovnar, og onnur hava miðlarnar at venda sær til, tá ið á stendur. Í dag var tað vánaliga ferðasambandið til Svínoyar og Fugloyar, sum var í miðdeplinum í útvarpinum. Hví skulu hesir norðingar taka til takka við einum fari, sum longu er tikið úr sigling aðrastaðnis? Og hví hava okkara politikarar ikki loyst ein trupulleika, sum teir vistu fór at koma, nú Másin varð tikin úr sigling. Er tað ikki meiningin at alt í okkara modernaða, framkomna landi skal vera 100% dagført? Soleiðis vilja vit hava, at tað skal tykjast.

Onkuntíð heldur tú tó, at hendan royndin at vera revsandi ella frelsandi eingil fer ov vítt. Smáir trupulleikar verða blástir upp til nakað, sum teir als ikki klára at fylla.

Forargilsi annara vegna og geylan, at okkara umdømi her ella har skal vera í vanda er gott stoff, men viðhvørt verður viðgerðin í so skematisk. Pláss er ofta ikki fyri kritiskum journalistikki. Gaman í er tað gott at skeivleikar verða rættaðir, at skúlanæmingar sleppa inn á hægri lærustovnar, og at børn við trupulleikum sleppa at halda fram á donskum skúlum, tí ongi verulig tilboð eru til teirra í Føroyum. Tað eru rørandi successøgur, sum vit øll fegnast um. Men at avdúka forsømilsi ella slendrian her ella har er ikki kritiskur journalistikkur, men heldur er tað gamla søgan um at finna fram til, hvat býr undir. Veruliga at fara í dýptina, og tað krevur sín mann ella konu.

Nú vit tosa um, hvat er nøktandi, kundi ein spurningur verið, um okkara almennu fjølmiðlar eru nøktandi anno 2009.
Hóast morgunlesturin nú aftur verður endursendur, so má svarið kortini vera, at okkara almennu miðlar eru undir alt lágmark. Hvat er galið? Eru tað politikararnir, sum svíkja? Ella verður satsað skeivt? Skeiv stýring? Eru starvsfólkini ikki nóg væl fyri fakliga? Ella er tað bara manglandi virðing fyri lurtarunum?

Tað hendir so nógv áhugavert bæði úti og heima, at tað má bera til at finna okkurt áhugavert at greiða fólki frá. Tónleikurin, ið verður sendur í útvarpinum er uppafturtøka ella tað ringasta mainstream – sendingar sum osa av, at ongin tímir at gera nakað burturúr, tað er alt tíðsfordrív. Onkur sending í komandi vetrarskránni hjá útvarpinum fer uttan iva at vera áhugaverd, men heildarmyndin er jánkaslig, so tað stendur eftir.

Og tað er ikki nøktandi!

Kanska er tað, tá samanum kemur, virkisfrymilin hjá kringvarpinum, sum ikki er í lagi. Tað tróta ikki starvsfólk í okkara kringvarpi, so trupulleikin má liggja aðrastaðnis. Sum tað hoyrist, so sær kringvarpið bara forðingar og ongar møguleikar, og álvaratos, hvør væntar, at kringvarpið verður nakað munandi betur, um tað fær hægri játtan (við ella uttan Public-Service-sáttmála)?

Í dag er avgerandi, at kringvørp og mentanarstovnar eru mentanarligir pallar, at teir fara til lurtaran, fáa lurtaran at geva sítt íkast, tí høvuðseyðkenni fyri teir stovnar, sum gera mun í nútímans samfelagum er opinleiki, virðing fyri lurtaraskaranum, samstarv, gott virkisføri, góðska, at vera aktuellur og viðkomandi.

At kappast við Rás2 og Lindina um lurtarar er tann vissi deyði hjá einum almennum fjølmiðli. Tað er at fara av kós.

Endamálið hjá einum almennum miðli er ikki tøla lurtaran við einum flowi, sum lurtarin ikki fær tikið seg aftur frá, tí onki betri ella øðrvísi er (kanska bara tøgnin). Hetta við flowinum er eisini hugsunarháttur, sum spældi falitt fyri skjótt 15 árum síðan.

Lurtarin skal ikki tølast (ikki alla tíðina), hann skal stuðlast at vera virkin, kunna menna seg, hava tað stuttligt og gerast vitandi. Kringvarpið skal ikki skapa ella forma ein lurtaraskara, men tæna einum ella fleiri lurtaraskarum (bæði public service og community service).