Archive for the ‘Politikkur’ Tag

Rakel rakti rætt

Rakel Helmsdal fekk sagt nøkur sannleikans orð um tørvandi áhugan fyri føroyskari mentan í mentanarsendingini In Mente nú seinnapartin. Hetta er eisini eitt undarligt mál, sum tað kann tykjast tungt at fáa greiðu á, og mær kunnugt hevur ongin enn granskað í júst hesum løgnu viðurskiftum.
Men helst liggur grundin til lítla áhugan fyri mentan, kanska serliga list, djúpt í okkara samfelagsmenning og -umstøðum annars. Hetta hevur formað serligu føroysku fólkasálina, og úr hesi sál kemur meginparturin av okkara politikarum.

bingo5

Skriftmál fingu vit sum kunnugt ikki fyrr enn í 1854, so vit hava enn nógv eftir at innheinta. Annars var tað danskt, og tað er tað fyri stóran part enn.

Tað er kortini ikki so, at vit ikki duga at taka við nýggjum, tí tað duga vit avbera væl, og eisini at kombinera hetta við undanmodernaðan livihátt sum t.d. kristindóm, og tá føroyska ídnaðarsamfelagið tók seg upp um aldarskiftið millum 19. og 20. øld fingu vit ikki upplýsingafeløg, bókasøvn ella lesibólkar, men kappingarítrótt (so fekk eg tað sagt), sum síðan hevur ment seg til ein valdsmiklan stovn, sum nú setir okkum á heimskortið.
Mær kemur fyri, at vit eru heimsborgarar og heimføðingar alt í senn. Og serfrøði dámar okkum lítið.

bingo

Mentan hava vit
Heilt onga mentan hava vit nú ikki havt. Vit hava havt bløð til húsbrúk, Varðan, Følv og Gluggan. Og útvarpið støkkur enn inn á gólvið hjá fólki, og Facebook og portalarnir halda okkum dagførd við einum jøvnum kunningarstreymi, so at vit ikki missa kósina og kunnu gleðast og ilskast hvørt um annað. Livitíðin hjá kunningini er eisini stutt, einar 5-6 minuttir, so nógv er at halda eyga við og nógv fer uttan iva aftur við borðinum. Men hví grenja? Fólk syngja í kóri, keypa sær campingvognar og ross, og heilt onki verður heldur ikki skapt á mentanarpallinum.

Tað sum er galið er, at okkara myndugleikar duga ikki at stuðla mentan, fyri ikki um at tala mentanarstovnar, sum flest allir liggja í andaleypi. Tjóðpallurin, sum er vorðin ímynd av einum mentanarpolitiskum bluffi, er bert eitt.

bingo2Hví upplýsing?
Okkara samfelag er ovurríkt, so okkum nýtist ikki upplýsing, og hví upplýsing, tá Kristus er svarið?
Og upplivingarnar fáa vit í ríkiligt mát á leikvøllum, í samkomuhúsum, sølumiðstøðum, í Danlandi o.s.fr. Onki er sum stadionmentan.
So vilja vit (mentafólkini) broyting (til tað betra), so hjálpa ikki rationell argument, men heldur okkurt slag av intensivari terapi, sum skal finna sær oyru handan tjúkka andaliga bjálving. Og so er landið tíverri eisini so lítið, at tað er ringt at fáa mannað eitt líkinda mentað almenni. Lættari er at manna eitt hondbóltslið, so at vit kunnu fylgja við hvønn veg tað gongur, øsa okkum upp, markera okkara sjálvskenslu, og annars skimast eftir nær tað gongur so illa, at venjarin skjótt verður koyrdur.

Missurin er stórur
Nú eg nevndi gransking, so hevur Eyðun Andreassen annars skrivað um fólksliga almennið, sum trívist og mistrívist alt eftir sum vindurin blæsir, og hugurin fløðir og fjarðar. Og hann lýsir væl, hvat vit hava at gera gott við. (Folkelig Offentlighed, 1992).
Men at nýhugsan og andalig kúvending skal til, tað kann tað ikki vera nakar ivi um. Sum støðan er nú, so missa vit ikki bara samfelagsvirði (tað er próvfast), vit missa fólk, vit missa umdømi, og vit missa virðing.
Og nú missa vit kanska eisini rottuhundin.

bingo3

Húsarúm, men onki hjartarúm

Nú havi eg ikki ferðast í so nógvum londum, at eg kann siga tað fyri vist, men tað man vera fáa staðnis, at tú verður boðin vælkomin heim, næstan í somu løtu hjólini á Føroyaflúgvaranum, sum okkara eitur, nerta vøllin í Vágum. Og ofta havi eg eisini kent tað so. Men hesi seinastu árini eri eg farin at ivast, um øll kenna seg líka vælkomnan heim til Føroyar, ella um øll, sum eru her, kenna seg viðurkend og dámd.

Í farnu viku frættu vit, at Danmark er næstríkasta land í heiminum (m.a. roknað út eftir, hvussu væl vælferðarskipanir virka og eftir reiðiligheit og skilvísi í politisku stýringini); vit frættu eisini, at nakrir Gøtumenn, vóru tað vist, fingu dóm upp á, at teir kundu stinga 70 mió.kr. í lumman skattafrítt; og vit hoyrdu ein ungan politikara argumentera fyri, hví nøkur fólk, sum fáa forsorgarhjálp, eiga at finna seg í, at teirra veiting skjótt fer at verða skerd. Mær er sagt, at eitt einmælt løgting, íroknað Miðflokkin, tók undir við hesi avgerð. Ungi politikarin kallaði hetta at fáa gjøgnumskygni í almannaverkið. Eg sá so ongan ríkisgóðkendan grannskoðara verja hesi neyðars fólk, sum nú skulu læra seg at venda í hvussu er teirri seinastu krónuni. Jú, eitt umboð fyri Í menniskjum góður tokki talaði at, og kanska var formaðurin í Pensjonistafelagnum aftur á vøllinum við teirri nú skøvaðu plátuni, sum ongin tykist lurta eftir, at tað altíð eru tey veikastu, sum skulu spara fyrst. Ein fulttrúi í almannverkinum var tó í miðlunum og segði, at vit skulu bara fara til Svøríkis, so skuldu vit sæð almannaveitingar, sum gera tær føroysku til sannar lottovinningar.

Men so var ein onnur hending í farnu viku, sum boðar frá góðum, hóast hon snýr seg um eitt sera viðkomandi mál, sum kann koma øllum landinum í vanda. Eg hugsi her um bókina EXIT Føroyar, sum teir báðir Høgni Reistrup og Heri á Rógvi hava ritstjórnað, og forlagið Sprotin gevur út.

Vandamálið snýr seg um at fólkatalið hjá okkum stendur í stað ella minkar, og at tað serliga eru tey ungu og yngru, sum gerast færri, meðan tey eldru fjølgast. Tøl hjá Hagstovuni vísa, at í 1985 vóru 58% av fólkinum undir 35 ár; í 2012 bara 46%. Meðan fólkatalið hetta tíðarskeiðið økist við góðum 3.000 fólkum, minkar talið av teimum undir 35 ár við 4.000 fólkum. Hetta eru av sonnum tøl, ið tala. Spurningurin er, hvussu tað ber til, at so nógv velja Føroyar frá, sum tikið verður til, hóast vit hava vælferð, vinnumøguleikar og góð kor, sum fólk aðrastaðnis av røttum kunnu øvunda okkum. Hetta er eitt paradoks, og tað kundi bent á, at okkurt meira grundleggjandi er farið av lagi í okkara samfelag.

Í væl skrivaðu fyrstu greinini í bókini Føroyar eldast við rúkandi ferð skrivar Heini í Skorini um tær avleiðingar tað hevur, at tey ungu stinga av. Hann vísir á, at harvið fer dynamikkurin úr samfelagnum. Tá tað longu nú merkist, at tað verða færri at seta børn í verðina, ja, so klárar ongin at forða fyri fallinum. Tey eldru ella gomlu, sum nú mynda samfelagið, eru flest øll konservativ, og hetta kemur til sjóndar í politikkinum, sum verður førdur í løgtingi og í kommunum. Tað verður ov lítið av nýhugsan og onki engagement. Heini vísir eisini á tørvin, at vit fáa eitt veruligt miðstaðarøki í Føroyum, og at tað krevst ein uppgerð við romantiska bygdamenning og trongskygdan lokalpolitikk. Hesir tankar fingu tó beinanvegin banahøgg frá at siga øllum uttan Heðini.
Heini skrivar við støði í kanningini um, hví føroyingar búseta seg í Danmark, sum Norðuratlantsbólkurin á Fólkatingi skipaði fyri í 2008, og sigur: “Føroyska hópfráflytingin er ein holistiskur, samansettur trupulleiki, sum (…) snýr seg um so ótrúliga nógv ymisk viðurskifti: Verri vælferðartænastur, vantandi bústaðarmøguleikar, høgt kostnaðarstøði, høgar flogprísir, vánalig kor hjá støkum uppihaldarum, mentanarliga konservatismu, vantandi granskingarumstøður, ov fá mentanartilboð o.s.fr.” (s. 21)
Sæð í hesum ljósi føra vit tann øvugta politikkin í løtuni, nú vit spara á teimum strategiskt vitalu almennu økjunum, tá ið vit heldur áttu at gjørt íløgur. (s. 23)

Armgarð Arge hevur í síni grein Tá børnini flyta nakrar góðar eygleiðingar, sum nógv, ið eiga børn, sum hava búsett seg uttanlanda, kenna aftur. Eitt nú tómleikin og frástøðan, sum ger, at tú ikki sleppur at vera við, tá tey smáu abba- og ommubørnini taka fyrstu stigini á lívsleiðini, – kanska í onkrari danskari ella enskari íbúð. Tú fært næstan hug at tára, tí tú hevur upplivað tað sjálvur, tá vónin, at hesi abba- og ommubørnini fara at duga at tosa føroyskt, brestur. Men tá er tað sjálvandi gott, at børnini í Føroyum sjálvi læra seg bæði danskt og enskt og tosa tað flótandi og kunnu samskifta við systkinabørnini úti í heimi.

Ja, sum tilkomin fært tú næstan hug at lurta eftir sanginum hjá the Beatles við m.ø. hesum ørindi:

She…(we gave her most of our lives)
Is leaving (sacrified most of our lives)
Home (we gave her everything money could buy)
She’s leaving home, after living alone, for so many years (bye bye).

Nú kunnu meiningarnar um stór vandamál vera ymiskar, men eg má viðganga, at eg fái ikki verið heilt samdur við boðskapin hjá Ben Arabo, sum eisini skrivar eina av greinunum í bókini. Hann ger seg til talsman fyri hugtakið ‘at liva og lata liva’ (s. 41), tvs. at fólk mugu sjálvi um, hvussu tey leggja lívið tilrættis, tað verður teirra søk. Eg vildi heldur sagt tað øvugta, at tað er okkara søk, uttan at eg harvið meini, at staturin skal leggja okkara lív tilrættis. Er tað ikki júst hetta, at vit hvør sær hava lyndi til at savnast í smá afturlatin samfeløg, eksklutiónin, sum ger, at fleiri velja at flyta av landinum?
Eg skilji útleggingina hjá Ben Arabo um átøk í vinnu- og skattapolitikki sum borgarliga: at tað eru nøkur A-menniskju, sum skapa virðini, og so eru tað øll hini, B-menniskjuni, sum skulu vera glað fyri, at A-menniskjuni tíma at hjálpa teimum. A-menniskjuni skulu tí hava serligar sømdir og hjúklast skal fyri teimum, so at tey ikki taka stigið fult út og rýma. Tað er næstan sum við teimum við forsorgarhjálpini, sum ikki tíma at arbeiða, tí at tað sigst, at tey fáa ov høga veiting, og so hesum, sum ikki tíma at arbeiða, um tey ikki fáa nokk, t.d. lønir svarandi til eitt norskt lønarlag, sum liggur ein triðing omanfyri okkara.
Júst soleiðis verður tað nú ikki orðað í greinini hjá Ben Arabo, men soleiðis lesi eg tað.

Nú skal eg ikki endurgeva alt, sum stendur í hesi áhugaverdu bókini, men bara vísa á, at tað sambært henni kanska mest av øllum er hugburðurin til okkum sjálv og okkara samfelag, sum skal endavendast, um vit skulu koma hesum nevndu trupulleikum til lívs, soleiðis sum Heri á Rógvi, annar ritstjórin, málber seg í síni grein við heitinum Vit framleiða fólk til onnur. (s. 75)
Eg vildi næstan sagt, og ætli mær at nevna tað til seinast, at tað er so nógv annað, vit skulu endavenda umframt hugburðin.
Hetta við hugburðinum stendur sum nevnt frammarlaga í nógvum av greinunum í bókini, og tað er næstan sum um, at um bara hvør einstakur tekur seg í nakkan nú, ja, so fer alt at broytast.
Eg ivist, tí so einfalt er tað neyvan, tí hvat er tað, sum skapar hugburð?

Vit lesa dømi um fólk, sum hava klárað seg væl í Føroyum, hava fingið leiðandi starv og ávirkan, og sum tykjast halda seg hava prógvað, at tað ber til at búgva og trívast her. Og vit kunnu eisini vera samd um, at ‘hovsaloysnir’, so sum at stovna altjóða universitet, sum kanska kann verða ein hjálp, og sum hevur riggað í øðrum útjaðaraøkjum, júst kunnu líkjast hovsaloysnum. Onnur hava nevnt tjóðpall, og tey, sum eru minni krevjandi, halda, at tað kundi verið nóg mikið við eini café í teimum størru bygdunum (hetta seinasta meini eg tó ikki er umrøtt í hesi bókini). Summi gremja seg um køvandi átrúnað, ella at føroyskir menn eru mammudrongir allir sum ein, men har hevur Bill Justinussen longu svarað greitt, at tey, sum ikki dáma deymin frá lýsikókarínum, kunnu bara fara, tí her er gott at vera.

Uppaftur onnur hava roynt, at ongin í Føroyum spyr eftir teimum og teirra vitan, og vit hoyra um manglandi lóggávu og manglandi kompetansu og tænastuvilja í almennum stovnum og umsitingini. Hetta kann gera, at tú kennir teg ikki vælkomnan heim, hevur tú servitan, og nógv, sum hava góð hugskot, uppliva eisini, at har er ongin skipan ella ongi fólk at lofta góðum hugskotum. Katrin D. Apol er júst inni á hesum í síni grein Tá aftur og fram ikki er líka langt, tá ið hon leggur dent á at skapa tilknýti millum tey, sum eru burtur, og stovnar og virki heima.
Kanska hava vit brúk fyri eini Menningarstovu, sum stuðlar vitanardeiling og gevur góðum vinnuligum hugskotum verkligan stuðul og flog. Soleiðis fati eg í hvussu er tað, sum Guðrun Rógvadóttir frá fyritøkuni Guðrun og Guðrun skrivar í greinini Gev mær Føroyar – og umheimin.
Eg kann annars ímynda mær, at nakað av hesum stikni til servitan upprunaliga kann vera staðsett í nótamentanini, sum ræður í teimum mest týðandi pørtunum av okkara høvuðsvinnu.

Fólkatingslimurin Sjúrður Skaale skrivar eina av áhugaverdu greinunum í bókini við heitinum Við love skal land byggjast. Hann nevnir kendu orðini hjá Kennedy, sum eg ikki skal endurtaka her, men kemur eisini við eini ábending um, at viknandi tjóðskaparkensla, kann vera ein orsøk til, at tað er lættari at fara nú enn tað var fyrr.
At vit ikki longur trúgva upp á Føroyar, og bara síggja grátt útyvir grátt, er við til at mana fram eitt taparalyndi. Sjúrður sigur í hesum viðfangi: “Tí er meiri enn nakrantíð tørvur á, at tey økini, har Føroyar “vinna”, verða tikin fram. Alt tað, vit kunnu vera errin av. Náttúran. Mentanin. Søgan. Málið. Felagsskapurin. Tryggleikin. Hetta at vit eru so fá, at hvør einstakur veruliga kann hava ávirkan – um hann vil.” (s. 173)

Tað er rætt, sum nevnt verður í greinini, at eitt nú fingu tey samkyndu, sum tóku dystin upp, ávirkan, men tað er neyvan rætt at siga, at so kunnu øll onnur gera tað sama. Valdskipanina broytir tú ikki frá degi til dags. Tað ber til við treiskni og tolni, ella sum Erlendur segði, við lirkan og lumpan, at fáa ávirkan, og var tað ikki so, ja, so kann alt gera tað sama.
Orkar tú hinvegin ikki at bíða eftir broytingum, so er lætt við internetinum, Skype og Facebook í skjáttuni at seta búgv har, sum tú kennir teg meira heima. Søgan vísir okkum, at fólk og fuglur flyta, um tey eru undir harðræði, og tá (andaliga) føðin gongur undan.

Og viðvíkjandi teimum økjunum har Føroyar “vinna”. Er tað ikki júst hetta, vit spara burtur í hesum døgum? Hví skulu ein HF-næmingur ella vit onnur royna at bjarga mentanini og landinum, tá ið greiða signalið er, at vit hava ikki ráð til (føroyska) mentan? So gera vit ella hon sjálvandi tað, sum er púra rætt: hon flytir hagar, mentan verður vird.

Mær kemur fyri, at vit eru farin at tveita innbúgvið, ja, sjálvt hjartarúmið út á berajól, og so vænta vit, at gestirnir fara at trívast betur, tá ið tað verður rúmligari inni og tómligari.

Nú er so ein serfrøðinganevnd sett, sum skal kanna orsøkina til fráflytingina og koma við uppskotum, sum kunnu tálma gongdini. Og landsstýrismaðurin í vinnumálum bedýraði í Degi og Viku herfyri, at landsstýrið fór at seta neyðugan pening av til tað, sum hetta fer at kosta.
Í Hetlandi, sum hevði støðuga afturgongd í fólkatalinum í eitt 100 ára skeið frá 1860’unum til 1960’ini, hava sitið mangar kommisjónir og gjørt sær tankar um, hvussu vend kann fáast í. Har høvdu tey Føroyar sum fyrimynd, tí her var framburður og fólkavøkstur. Har vóru teir undir skotskum harðræði, meðan vit her høvdu tjóðskaparrørslu og vóru væl vard av norðurlendska vælferðarskjólinum. Nú tykist vend vera komin í, og Føroyar eru endaðar í somu óndu ringrás, sum Hetland sum nevnt var í, tá fólkatalið minkaði niður í helvt. Um ein serfrøðinganevnd fer at hjálpa, ja, tað fer tíðin so at vísa.
Í hesi bókini, sum er til umrøðu her, verður víst á, at vendir gongdin ikki, so fer føroyska samfelagið fyri bakka um eini 40 ár.

Hóast hetta er ein viðkomandi og sum heild góð bók, so haldi eg kortini, at okkurt kundi verið tikið fram aftrat, sum kundi lýst hetta vandamálið við fráflytingini betur. Eg nevndi í byrjanini hetta paradoksið, at fólkið flytur, hóast vit at síggja til kunnu liva sum greivar. Ein frágreiðing, hví so er, eru helst grundleggjandi skipanarligir skeivleikar.
Eg hugsi her m.a. um teir skipanarligu trupulleikarnar, ið hava sín uppruna í okkara høvuðsvinnu.
Í løgtingslógini um vinnuligan fiskiskap verður sum kunnugt sagt, at livandi tilfeingið á føroysku landleiðunum og aðrastaðnis eru ogn Føroya fólks. Og her byrjar vandamálið.
Soleiðis sum lógin verður umsitin, er tað ein spurningur, um føroyska samfelagið veruliga fær ágóðan av øllum hesum ríka tilfeingi. Kom hesin ágóði til høldar, og ikki allur endaði í privatum lummum, kundi væl verið, at vit í dag høvdu bæði Eysturoyar- og Sandoyartunnil, dagført sjúkrahúsverk, altjóða universitet, tjóðpall og lægri kostnaðarstøði. Vit høvdu tá øll verið ríkari. Tað kundi eisini hent seg, at var skipanin í fiskivinnuni ein onnur, so kanska vit í dag vóru ein framkomin matvøruframleiðandi tjóð, við aðrari framkomnari framleiðslu og tænastuveitingum, har brúk var fyri øllum góðum hondum, bæði leikum og lærdum.

Politikararnir munnu hava ásannað hetta, nú handfaringin av makrelinum hevur sent neilig signal til alla tjóðina og eisini tey, sum búleikast uttanlanda og onnur við. Tí man tað vera, at landsstýrismaðurin í fiskivinnumálum hevur sett eina serfrøðinganevnd at endurskoða lógina um vinnuligan fiskiskap, sum m.a. skal taka støðu til tilfeingisgjald. Tað er tó lítið, sum bendir á, at tað verða gjørdar avgerandi skipanarligar broytingar í okkara fiskivinnu í bræði, og ein serfrøðinganevnd kann sum kunnugt eisini vera góður soviheilivágur.

Tað er gott signalvirði í røttum politiskum avgerðum, tað sóu vit í umrøðuni omanfyri av Danmark, sum er mett at vera heimsins næstríkasta land. Rættar politiskar avgerðir og góðar skipanir eru við til at geva góðan og jaligan hugburð. Eg veit tó ikki, hvussu tit hava tað, men eg minnist ikki í løtuni, nær eg seinast hoyrdi um eina politiska avgerð her á landi, sum fekk meg at siga vauw. Og tað harmar.

Eg fari annars at mæla øllum, sum hava áhuga fyri samfelagsviðurskiftum at lesa hesa forkunnugu bók, sum setir sjóneykuna á eitt av størstu vandamálunum, sum nakrantíð hevur hótt tjóðina.
Bókin er ein góð byrjan til og framhald av kjakinum, sum helst ikki skal gerast ov drúgt. Tí so vendist kanska ikki aftur. Eg sigi kanska – tí verður oljan funnin, so er alt hetta brátt søga.

EXIT Føroyar. Ritstjórn: Høgni Reistrup og Heri á Rógvi. Sprotin, 2012. 198 síður við fleiri myndum.

Heilsan til nýggjan ráðharra

Bókasavnið við Løkin

Nú kunnu fólk halda um nýggju samgonguna, hvat tey vilja, og tað hava tey fullan rætt til. Vit sum starvast í bókasavnsverkinum hava bíðað í spenningi eftir nýggja samgonguskjalinum, tí hvat mundi fara at standa um bókasøvnini í skjalinum. At síggja til var tað rættiliga avmarkað fyri ikki at siga lítið og onki. Men ein serlig orðing í samgonguskjalinum er tó ikki til at fara skeivur av. Tann orðingin fer, verður hon fylgd, at hava stóran týdning fyri menningina av øllum mentanarkervinum her á landi.
Í skjalinum sigur nýggja samgongan, at hon fer at arbeiða fyri at fylgja tilmælunum frá Málstevnunevndini.
Tað var landsstýrismaðurin Jógvan á Lakjuni, sum setti Málstevnunevndina í 2006, og nevndin læt 18. desember 2007 úr hondum ritið Málrøkt, Álit um almennan málpolitikk. Nú var endamálið hjá Málstevnunevndini at gera eitt uppskot til almennan málpolitikk, men hon hugdi seg væl í kring og hevði tilmæli um ábøtur á fleiri av mest týðandi samfelagsøkjunum.
Og her komu bókasøvnini eisini inn á pallin.

Nevndin vísti á eyðsýnda týdningin, sum lesing og frásøgn hava fyri menningina hjá børnum og mælti til, at tiltøk, ið hava til endamáls at fremja lesingina hjá børnum og ungum, eiga at verða stuðlað fíggjarliga, og forløg og bókasøvn eiga somuleiðis at fáa stuðul til slík endamál.
Nevndin ásannaði, sum rætt er, at skulu bókasøvnini megna at fremja tað nógva av tí, sum lógin um bókasøvn mælir til, er neyðugt við munandi størri játtan á løgtingsfíggjarlógini. Nevndin vísti eisini á, at tøkniliga menningin á økinum gongur við rúkandi ferð, og stórur tørvur er á at fáa talgilt nógv av tilfarinum, sum bókasavnið hevur á goymslu, soleiðis at tað gerst lættari atkomuligt hjá fólki.
Og nevndin mælti eisini til, at bókabussurin, sum koyrdi á sinni, verður fingin til vegar aftur, soleiðis at tær smærru bygdirnar kring landið fáa høvi at verða kunnaðar við tær tænastur, ið eru á bókasavnsøkinum.

Sigast má, at nevndin í hesum hevur verið sera beinrakin, tí í hesum døgum verður týdningurin hjá bókasøvnunum tikin fram aftur, bæði uttanlanda og í seinastuni eisini her heima hjá okkum. 

Bókavarðafelagið 25 ár
Í hesum døgum fylti Bókavarðafelagið 25 ár. Eg var sjálvur við til at stovna felagið, og tey siga mær, at eg eisini var fyrsti formaður felagsins. Í sambandi við føðingardagin skipaði felagið seinasta vikuskifti, leygardagin 12. november, fyri sera áhugaverdum tiltaki um bókasøvn í vitanar- og upplivingarsamfelagnum. Felagið hevði bjóðað donskum bókasavnsfrøðingi til Føroyar at halda fyrilestrar, og fólk í føroyska útbúgvingar- og bókasavnsverkinum hildu eisini styttri fyrilestrar, har tey greiddu frá støðuni hjá føroysku bókasøvnunum út frá teirra egnu royndum.
Og tað er ikki ov nógv sagt, at ein niðurstøða frá hesum tiltaki var, at menna vit ikki bæði fólka- og fakbókasøvnini munandi í komandi tíðum, so verður ringt at ímynda sær, at vit fara at fóta okkum í vitanarsamfelagnum, sum kemur antin okkum dámar tað ella ei. Og tað kann um so verður eisini fara at kosta okkum vælferð sum frá líður. Pisakanningarnar seinastu árini eru júst prógv um, at lesiførleikin hjá børnum og ungum má mennast. Her eru bókasøvnini, soleiðis sum Málstevnunevndin peikar á, ein týðandi partur av loysnini.

Í okkara grannalondum eru tey meira von at brúka bókasøvnini, og har eru bókasøvn ein sjálvsøgd vælferðartænasta, sum tey ikki vilja vera foruttan. Her í Føroyum hava vit tíverri givið okkum alt ov lítið fær um hendan spurningin. Kanska hava ráðini ikki verið tey bestu, men lága raðfestingin er eisini tekin um, at vit halda bókasøvn vera eitt sindur óneyðug, nakað fínt ella kventlasligt. Men her má hugburðsbroyting til, tí hendan hugmyndin er púra skeiv.

Góð bókasøvn loysa seg
Kanningar í okkara grannalondum og øðrum londum við hava avdúkað, at tað ber til at vísa á beinleiðis samfelagsligan vinning av at hava góð bókasøvn, bæði fólka-, stovns- og fakbókasøvn. Treytin fyri at fáa vinningin er tó, at bókasavnsskipanin er væl útbygd, og at bæði einstaklingar og samfelagið virðismeta bókasøvnini og brúka tey. Í útlondum hava tey nýliga gjørt greiðar menningar- og strategiætlanir fyri bókasøvnini, og tey ætla at fylgja hesum ætlanum. Vit áttu at gjørt tað sama.
Í hesum sambandi kundi tað verið hóskandi at víst til Unesco-yvirlýsingina um fólkabókasøvn frá 1994, sum er týdd til føroyskt (Landsbókasavnið gav hana út í lítlum hefti í 1995). Henda yvirlýsingin er síðan útbygd og dagførd við IFLA Public Library Service Guidelines (2010), sum tíverri ikki enn eru týddar til føroyskt.

Málstevnunevndin mælti í sínum áliti til, at munandi játtan, 5 mió. kr., varð veitt bókasøvnunum at styrkja støðuna hjá teimum sum kunningardeplum. Nevndin sigur eisini, at bókasavnspolitikkur eigur at verða partur av almenna mentanarpolitikkinum, og at tíðarhóskandi kunngerðir eiga at verða gjørdar fyri bókasavnsøkið. Økta játtanin fer eisini til longdar upplatingartíðir, mentanarlig tiltøk, bókabuss o.a. Kommunurnar rinda sín part, sum er roknaður upp í upphæddina. Hetta eru ítøkilig uppskot, sum eiga at verða tikin í álvara og ikki verða gloymd, hóast vit vita væl, at tað sansar at fíggjarliga.

Hava kanska gott í væntu
Vit í bókasavnsheiminum fara at bjóða nýggja mentamálaráðharranum Bjørn Kalsø vælkomnum og tillukku við starvinum. Vit vóna sjálvandi, at hann tekur sær stundir at meta um tankarnar, sum Málstevnunevndin og bókasavnsfólk hava borið fram. Hann skal vita, at her eru møguleikar at gera íløgur og skipa almennan rakstur, sum veruliga ger mun bæði fyri hin einstaka, fyri lokaløkini, har bókasøvnini eru, og eisini fyri alt landið. Og hví skulu vit ikki taka við tí, sum kann tryggja okkum betri førleikar, betri trivna, betri útbúgvingar og munadygga gransking? Serliga nú so nógv verður tosað um týdningin av gransking, er tað eisini hugaligt, at samgongan í samgonguskjalinum sigur seg taka undir við tiltøkum og átøkum, sum eru nevnd í álitinum Vitan & Vøkstur, sum Vísindaráðið legði úr hondum í januar í ár.
So kanska hava vit øll gott í væntu.

Bókasavnið í Fuglafirði

 Heilsanin stóð av fyrstum tíð í Dimmalætting hósdagin, 17. november 2011.

 

Ger verðina til skaldskap

Gunnar Hoydal 70
Eg fari vegna Landsbókasavnið at bjóða Gunnari Hoydal og konuni Jette og annars øllum tykkum, sum eru komin her til hetta føðingardagshaldið, sum vit hava, nú Gunnar fyllur 70, hjartaliga vælkomin.
Tit hava fingið eina skrá í hondina, so eg skal ikki umrøða hana her.

Vit, Landsbókasavnið og Bókadeildin, hava valt í dag á sjálvum føðingardegnum at heiðra rithøvundin Gunnar Hoydal, nú hann fyllur runt, og tað halda vit, at vit hava góða grund til.
Skal eg tosa fyri Landsbókasavnið, so hevur tað sum endamál at savna, skráseta og varðveita allar føroyskar bókmentir, og alt sum er skrivað av bókmentum um Føroyar og av føroyingum. Vit hava eisini eina deild við handritum eftir føroyskar høvundar og handritum, sum skula lýsa føroyska bókmentasøgu, mentan og siðsøgu. Hetta er okkara íkast til tjóðarbyggingina og okkara háttur at varðveita tjóðina ella ein eftir okkara tykki týðandi part av henni.
Fyri okkum er tað tí av stórum týdningi, at tað eru fólk her í landinum sum skapa og skriva. Tað er tað, vit sum stovnur, liva av. Og hetta sum vit savna, eru ikki bara savnslutir, men verk, sum hava eitt viðkomandi lív og tá væl vil til eina ævi á bókasavninum, men eisini uttanfyri bókasavnið. Vit fegnast sjálvandi um, at vit hava hendan arvin at bera út aftur til fólkið, tá ið tørvur er á tí.

Hildið lív í føroyskum bókmentum
Gunnar Hoydal er ein teirra, sum í longri tíð hevur hildið lív í føroyskum bókmentum. Hann er ein fjølbroyttur rithøvndur, sum skrivar væl í so at siga øllum bókmentasjangrum. Nógv av tí hann skrivar, tekur støði í hansara egnu upplivingum ella eru skaldsligar tulkingar av hesum upplivingum, men støði verður eftir mínum tykki eisini tikið í vandamálum í okkara nútímans samfelag ella samfelagnum, sum tað var, tá ið verkini ella ritini vórðu skrivað. Tað er eisini hetta, sum ger hansara bókmentaliga verk áhugavert, men ikki minni list fyri tað.
Brandes segði í síni tíð, at tað sum gevur bókmentunum lív, er at tær taka mál ella ’problemir’ upp til orðaskiftis. Nú var hann – Brandes – bergtikin og hevði tí ein greiðan boðskap at bera, men sum bókmentalig fyrimynd ella normur, haldi eg, at hansara orð avgjørt hava nakað upp á seg. 

Gunnar er viðhvørt polemiskur og eisini avgjørdur á sín serliga hátt, men hann dugir sanniliga eisini at kasta polemiska hamin av sær, tá ið brúk er fyri tí.
Nú skal eg ikki her fara at geva meg í holt við at lýsa skaldskapin hjá Gunnari og tað nógva sum hann annars hevur skrivað. Tað hava onnur longu gjørt, og onnur fara at gera tað.
Amerikanski sosiologurin Charles Wright Mills nevnir í kendu bókini hjá sær The Sociological Imagination frá 1959, tann sosiologiska ímyndanin, at tú skilur ikki lívsøguna hjá einum menniskja ella søguna hjá einum samfelag, um tú ikki skilur tey bæði saman og í síni heild. Hann sigur víðari, at hóast vit liva í faktaøldini, sum hann kallar tað, so livir menniskjan ikki bara av kunning ella informatión. Menniskjan hevur meir ella minni tilvitað tørv á andaligum førleikum, sum kunnu hjálpa henni at viðgera kunning og at menna vit og skil til tess at fáa eitt tilvitað yvirlit yvir tað, sum hendir í heiminum og tí sum kann henda við henni sjálvari.
Og hesa uppgávu ella skyldu at hjálpa til at hvessa vitið hjá okkum øllum hava serliga rithøvundar, miðlafólk, lærarar, listafólk, granskarar og so sjálvandi bókasøvnini.
Uttan at seta Gunnar í bás, so haldi eg, at hann á ein áhugaverdan og sjáldsaman hátt í sínum skalskapi dugir at lýsa, men eisini sameina søgu og ævisøgu, stað og umstøður. Í hvussu fyri meg hevur hetta verið eitt av tí, sum hevur givið mær hug at lesa Gunnar.

Teir hava ikki ans fyri mentan
Skal eg nevna eitt, sum eg haldi er eyðkent í so at siga øllum tí, sum Gunnar skrivar, týðiliga nakað, sum ordiliga býðir honum ímóti, so er tað tá ið vit stilla ov nógv inn á tað materiella og serliga tað kommersiella. Gunnar brennur fyri mentanini, og hann veit og er sjálvur dømi um, at mentan sprettir úr skapan, gávum og arbeiði. Tað er tí hann hevur at politikarum fyri ikki at hava ans fyri tí mentanarliga, tí sum verður skapt úr nýggjum, ta serligu mentanina, sum ger okkum til tað vit eru. Og ikki minst, at teir – politikararnir – als ikki tykjast hava ans fyri, at júst í Føroyum er í mun til stødd ein skapanartrongd og eitt listarligt virksemi, sum nærum onga aðra staðnis. Vit hava eitt tilfeingi, eitt veldugt aktiv sum ríkar tjóðina og kann ríka hana enn meira, um vit fáa hetta tilfeingi til høldar. Men vit taka tað bara róligt, eru líkasæl og vóna, at vit ikki fáa tað, sum vit hava uppiborið.

Listafólk skulu hava umstøður at skapa, tey skulu hava breyð á borðið og tey skulu hava viðurkenning fyri síni avrik. Hetta stendur í beinleiðis andsøgn til hugsanina, at mentan fært tú fyri onki. Og hvør hevur ikki hoyrt um politikarar, sum býta út játtanir, men sum ikki vilja gjalda fyri mentan, men fegnir pynta seg við henni, tá ið onnur eru hjá ella hoyra. Gunnar hevur bæði eina og tvær ferðir staði á palli her á Landsbókasavninum og greitt frá teimum, ið hvussu er tá, serstakliga vánaligu umstøðunum skapandi list hevur í Føroyum.
Ja, nú eru enntá mentafólk, sum eru farin at geva til kennar, at tey rætt og slætt eru ella kenna seg sum apukattar.

Men kanska hevur Gunnar ikki hetta – ikki at dáma gíriga peningaheimin – frá ongum. Pápi Gunnar Karsten Hoydal skrivar í brævi til Christian Matras dagf. 2. september 1945 um føroyskan politikk, og um tað politiska rumbul sum tá er, og hann leggur so hetta aftrat: “Eg skal siga tær tað, at eg ‘óttist’ hesar peningamennirnar, sum nú eru uppi í politikki í Føroyum. Alt gott at siga um peningamenn, sjáldan munnu teir vera reinhugaðir. Tá ið spurt verður um samfelagsmál, man maðurin, sum lítið eigur, ivaleyst aloftast standa reinari í síni hugsjón enn hin peningasterki.”
Jú, sum tað kemur greitt fram her, muturspilla vísir seg ofta hjá bæði monnum og kvinnum, tá ið vit seppa framat valdinum. Ja, tað skal í hvussu er góð mura til at standa ímóti.
Eg haldi meg bestemt hava sæð onkra tilsiping til júst hetta í summum av tí, sum Gunnar hevur skrivað.

Andslív og politikkur
Tað ber til at síggja næstan frá tí fyrsta, sum hann annars skrivar ella gevur út alment, at Gunnar longu sum heilt ungur hevur áhugamál, sum ikki eru heilt álík teimum, sum ungdómar vanliga hava.
Í einum Varða frá 1964, skrivar Gunnar sum tá er fyrst í 20’unum eitt framúr væl skrivað ummæli av bókini hjá Bjørn Poulsen: Ideernes krise i åndsliv og politik, sum tá var útkomin fyri nøkrum árum síðan, og sum hevði elvt til orðaskifti. Ummælið er upplýsandi, objektivt, men samstundis kritiskt, soleiðis sum eitt veruligt ummæli skal vera. Fjáltur var komin Bjørn Poulsen tí hann varnaðist eins og postmodernistarnir seinni, at autoriteturin í politikki og andslívi var viknaður, ja, var ikki tað, sum hann hevði verið fyrr, tá tær stóru hugsjónirnir vóru høgt í metum. Hann ber fram, at leysar hugmyndir hava við sær leyst orðaskifti, og av tí veikt demokrati. Hann ger serliga vart við tvílyndið í menniskjanum har vit øðrumegin eru undirgivin girnd og blindum rakstri, og hinumegin høgum áhugamálum. Tá høgu áhugamálini kámast ella missa sítt virði, ja, tá fáa vit girndina og jagstranina eftir skjótum vinningi. Soleiðis var tá, og at hetta framvegis er so, ja, tað er júst hendan tíðin vit nú eru mitt í gott dømi um, nú vit sleikja sárini, vit øll fingu, tá fíggjarbløðran brast fyri einum trimum, fýra árum síðan.
Eg haldi kortini at tað boðar frá einum góðum komandi rithøvundi, at hann longu so ungur, sum her er dømi um, hevur áhuga fyri teimum avgerandi spurningum, ikki bara fjalunum, men sjálvum stórviðinum í samfelagnum. Og so tað aftrat, at hann eisini hevur eina hóming av, at tað kann liggja nakað av afturhaldi fjalt í skriving, sum hesari hjá Bjørn Poulsen.
Og at hetta góða ummælið ikki var nakað upplop, tað hava vit so fingið ótald prógv fyri frá tí, sum Gunnar síðan hevur skrivað.

 Verðin var nóg stór
Tú Gunnar komst í verðina, og tað var skjótt, at tú visti, at verðin var nóg stór, sum var. Har skuldi onki leggjast aftrat. Tað var sum hjá dunnungunum hjá H.C. Andersen, sum, tá ið teir høvdu hugt seg um – tað brast úr teimum: Nei, sum verðin er stór. Ungamamman visti tó betri. Men tú fekst annað at síggja, soleiðis sum tú eisini lýsir í tínum skaldskapi. Eg veit ikki um tú ert verðinsmaður, men verðin vaks, og verðin hevur lyndi til at troðka seg inn á okkum. Verðin er hugtakandi, hóttandi, órættvís, undarlig, ja, hon er eitt undirverk, hon er okkara pallur, sum Shakespeare tók til, hon skapar okkum og vit skapa hana. Og so er hon gott tilfar at gera skaldskap burturúr. Ja, biður um at verða viðgjørd eisini skaldsliga.
Tí var tað gott, at tú seinni komst til tað sannføring at verðin ongantíð verður ov stór. Og at tú kundi staðfesta, sjálvt um nógv var avrikað, bæði gott og minni gott, at tað framvegis var nógv eftir av ókomnum.

Lat tað vera okkara góða vón.

Ein viðurkenning og onnur
Tú hevur mangan víst á, sum nevnt eisini her á Landsbókasavninum, at tú og onnur skapandi listafólk og listagreinir, ikki fáa tað í hvussu er peningaligu viðurkenning og tær sømdir og virkisumstøður, sum tit halda tykkum hava uppiborið. Eg veit ikki hvussu støðan hjá tykkum er í dag. Kanska frægari, men neyvan nøktandi. Eg kann siga fyri okkum her sum stovn, at vit uppliva tær ringu tíðirnar, og eru skjótt ikki annað enn húð og bein, og høvdu ivaleyst kunna vunnið 1. virðisløn í einum av hesum nútímans vakurleikakappingum, har tað ræður um at vera rak. Vit bíða enn líka spent eftir tí eina pottinum, sum skal latast mentanini av hvørjari oljutunnu, sum verður vundin upp úr føroysku undirgrundini.
Men viðurkenning hevur sum so mangt annað tvinnar síður. Eitt er peningaliga viðurkenningin, hitt er viðurkenningin sum kemur av, at tað verður lurtað eftir rithøvundunum, tá ið teir hava nakað at siga, at teir verða lisnir.
Og eg eri ikki heilt vísur í, at hesar báðar viðurkenningarnar altíð fylgjast, uttan at rithøvundin nú eisini skal lastast fyri tað.
Tær báðar viðurkenningarnar fylgjast í hvussu er ikki her. Vit hava onga peningagávu at lata, men tú Gunnar skalt vita, at vit hava stóra virðing fyri tínum listarliga og skaldsliga avriki, sum tað eisini er okkum unt at goyma her, vísa fram og læna út. Tað skuldi hetta haldið í dag vera tekin um, og vit himprast ikki, men fara her at ynskja tær hjartaliga tillukku við føðingardegnum.

Røða hildin á hátíðarhaldi á Landsbókasavninum 12. september 2011, tá rithøvundurin Gunnar Hoydal fylti 70 ár

Vox populi

Sjónvarpið hjá Kringvarpinum hevur eina áhugaverda føroyska sending á skránni hóskvøld. Tey kalla sendingina Fólksins rødd, og hon verður sjálvandi endursend nakrar ferðir og kann eisini síggjast á netinum. Fólksins rødd er ein áhugaverd og ein eitt sindur øðrvísi sending. Her sleppa vanlig fólk kring landið at siga sína hjartans hugsan um ymisk almenn viðurskifti, sum røra seg millum fólk, sum tikið verður til í umrøðuni av sendingini.

Nú er tað sjálvandi ein treyt í sending sum hesari, at fólkini ikki eru skorin fyri tungubandið, hóast onkur teirra kortini er nóg so tungmæltur. Tað er jú fólksins rødd, sum skal lýsast í hesum sendingunum. Her er tað ikki elitan, sum skræðir seg, ikki viðmerkjarar og meiningsdannarar, sum við væl valdum orðum leggja tekstin út.
Nei, her eru tað fólk, sum liva fyri sínum meiningum, ið orðbera seg.
Og vit mugu rokna við, at fólkini eru vald út so, at tey umboða tað, sum rørir seg í fólkinum.

Eitt, sum tú beinanvegin leggur til merkis, tá tú hyggir eftir hesum sendingunum, er, at vanlig fólk hava ikki øll somu meiningar. Nú tekur sendingin upp viðkvom evni, sum tvídráttur er um, so tað sigur seg sjálvt, at so verða meiningarnar ymiskar. Og vóru fólkini eins og meintu øll tað sama, so var jú ongin sending. Á ein hátt kunnu vit siga, at her er talan er um eitt show, eitt slag av reality-sv, sum ber á brá at vera seriøst, men munurin á hesum sendingunum og øðrum meira populerum sendingum við ”vanligum” fólkum er, at hesi fólkini verða ikki kensluliga úrlatin og skulu ikki vísa nakað fram, og tað ger sendingarnar hugnaligar hjá teimum, sum ikki partú altíð skulu hava tju-bang.

Tað tykist sum leggja sendingarnar upp til, at fólksins rødd gongur í tveimum. Tað eru øðrumegin tey meira afturhaldssomu og hinumegin tey meira frísinnaðu. Eftir sendingini at døma, eru menn sum heild meira afturhaldssamir enn kvinnur, og býarfólk meira frísinnað enn bygdafólk.

Har eru tey, sum siga, at ongin skal siga teimum nakað. Tey leggja dent á frælsi og upplivingar, sum tey sjálvi velja. Nøkur halda, at sleppa tey ikki á cafe, ella á matstovu at eta pissa ella sushi, ja, so er onki at verða her til.
Onnur leggja dent á tað meira vanliga. Teimum dámar myndir, sum eru av onkrum, tey kenna. Hesi eta vanligan føroyskan mat, lurta eftir harmonikutónleiki, kika eftir fólki ella njóta útsiktina.
Øll eru tey kortini virkin, hvør á sín hátt. Summi fáast við list ella hava okkurt spennandi ítriv, sum onnur halda verða ónyttugt fjas. Summi eru nøgd við lítið, meðan onnur búgva í stásiligum borgum. Nøkur halda, at alt eigur at gevast leyst, meðan fleiri halda, at eftirlit og mørk eiga at vera. Tú skalt akta skaparan og ikki stinga trínið ov langt fram.
Er alt normalt, ella er greiður skilnaður millum tað, sum er normalt og tað, sum er ónormalt? Tað er svarið á hendan spurning, sum fólk eftir øllum at døma verða bólkað eftir.

Kanska er her talan um mentanarstríð.
Vit hava gomlu mentanina, sum vit syngja um á Ólavsøku. Um tey, sum í fjørðu fóru at skera tara har. Um vakrar moyggjar og knappar menn, sum kunna teirra gerning gera. Um tey, sum halda tað vera stuttligt at reka seyð, at kasta nót og halda snøri.
Og so hava vit nýggju mentanina, sum vit syngja um í nýggjari tónleiki, asfalt- ella proletarmentanina vil onkur kanska siga. Tey, sum dáma slíka mentan, eru tey, sum ikki tíma at sópa undan neytum ella kryvja seið, men heldur halda saman við teimum, sum víða hava farið og sum vita alt so væl, og sum eru lagalig í orð og í tal. Millum hesi eru eisini tey, sum nassa upp á statin, og sum skuldu fingið homluband um reyv. Kortini eru tað hesi, sum syngja harðast um gomlu mentanina og hava hana sum ítriv.

Men hesar sendingarnar prógva eisini, at tað er ikki bara svart og hvítt. Vanlig fólk kunnu saktans hava avgjørd sjónarmið, men duga kortini at síggja, at pláss skal eisini vera fyri øðrum sjónarmiðum. Og kanska er tað enntá so, at vanlig fólk eru nógv meira at sær komin, enn fleiri av okkara populistisku politikarum og teir prædikumenn, sum í mongum føri dyrka tápuligheit og afturhald.
Føroyingurin er, tá samanum kemur, eitt modernað og framkomið fólk.

Nú kundi tað sjálvandi verið stuttligt at spurt, hvønn vit meina við, tá ið vit tosa um vanlig fólk. Neyvan meina vit við tey kongiligu og kendu. Ganga rithøvundar og stjórar fyri at vera vanlig fólk, og hvat við rokskiparum og flogskiparum? Rekavætti og drankarar eru neyvan vanlig fólk, ella hvussu?

Sum viðurskifti ella tema er hetta við fólksins rødd áhugavert. Nógv verður granskað í hesum viðurskiftum í okkara grannalondum, men alt ov lítið í Føroyum. Tað snýr seg í veruleikanum um, hvussu mentan og samleiki verður til sum aftursvar upp á samfelagsligar og sosialar skipanir og tilgongdir. Og her kann vera talan um bæði tað lokala og tað alheimsliga, sum troðkar seg inn á lokala pallin. (Hoyrdi eg ikki onkran nevna internetið?)

Í føroyskum bókmentum hevur hetta tema verið viðgjørt í skemtiligum hami í bókini Feðgar á ferð eftir Heðin Brú og sum gamansleikur í bókunum Gamansleikur. Søgur úr Krabburð eftir Jens Paula Heinesen.

Ein áhugaverdur spurningur í hesum sambandi er, hvussu hesi mentanarligu frábrigdini, sum verða lýst í Fólksins rødd, ávirka politiska støðutakan ella førleikan at menna seg og sítt, tí mentan og samleiki standa ikki í stað. Vit hava enntá ein politiskan flokk, sum kallar seg Fólkaflokk, hvat so man liggja í tí navninum.
Tað er í hvussu er stórur áhugi fyri, hvat vanlig fólk halda. Tí annars var ongin grund til, at fólk sleppa at senda sms-boð til morgunsendingina Góðan morgun Føroyar, vit hava veljara- og gallupkanningar, og spinn (tað, sum fyrr kallaðist propaganda) hevur góðar dagar. Sonevndar Vox pop samrøður eru eisini gott tilfar í vikubløðum og enntá eisini í seriøsum miðlum. Sjáldan verða tey ráðandi, sum hava so stóran áhuga fyri, hvat vanlig fólk halda, kortini drigin til svars fyri, at tey (ella samfelagið) ikki klára ella vilja veita vanligum fólkum tær sømdir og tænastur, sum tey veruliga hava brúk fyri.

Spurningurin er eisini, hvussu vit takla alheimsgerðina og fáa hana at sampakka við eitt fjølbygt føroyskt samfelag, sum tryggjar øllum so jøvn kor og politiska ávirkan sum tilber.
Antin hetta skal gerast við betri skúla- og mentanartilboðum, fleiri almennum arbeiðsplássum, ítróttahallum ella tunnlum, er ein standandi spurningur. Bygdafólk tykjast ofta gloyma, at ein tunnil inn til meginøkið eisini hevur við sær, at handils- og mentanarlívið har mennist, meðan lokaløkini ganga aftur. Ella hví ikki hugsa stórt? Altjóða konserthús og listasavn úti á bygd, altjóða flogvallir, altjóða universitet – you name it.

Møguleikarnir at menna lokaløkini eru nógvir, men tað er tíverri ikki altíð teir, ið muna best, ið verða troyttir.

Sendingin Fólksins rødd ger so eitt. Hon fær okkum at skilja, at fólk eru ymisk í Føroyum, hóast hon ikki sigur okkum, hví so er.

Sjálvandi snýr tað seg ikki bara um pengar

Eg má viðganga, at tað er ikki bara at fáa sær blogg. Skalt tú blogga, so skal tú eisini hava okkurt upp á hjarta og stundir at skriva okkurt, sum er vert at almannakunngera. Og helst skal tað vera okkurt, sum er atfinningarsamt.
Kanska útvarpið, sum nú setur nýggj mørk í atgerðarloysi, nú alt er endursendingar, tvs. okkurt tilvildarligt, sum er funnið í savninum. Nýgjørt er nærum onki, og harvið eftirlíkar útvarpið ikki kravinum um aktualitet og at halda lív í samfelagskjakinum. Har er tað, sum hava tey kastað alt frá sær. Ein hevur hug at spyrja, hvussu nógvar pengar hava tey brúk fyri? Og so lata tey fáa pengarnar! Men eg eri bangin fyri, at har hjálpa sjálvt ikki stórar peningaupphæddir.

Tað er ikki so nógv útvarpinum eg finnist at, men heldur hetta, at tað sær út til, at tað verður góðtikið (av okkara myndugleikum og øðrum við??), at okkara fremsti mentanarstovnur nærum skal vera ein skomm – fyri ikki at siga ein plága.
Men hvussu skal tað vera í einum landi, sum hevur eitt stýri, sum ikki sleppur frá, hóast tað vil. Tað minnir mest um hesi hjúnini, sum vilja skiljast, men sum noyðast at búgva saman, tí tey sleppa ikki av við húsini.

Sá annars um páskirnar filmin um Jóanes Nielsen Sporini vaksa úr orðum, sum Katrin Ottarsdóttir hevur leikstjórnað. Filmurin var áhugaverdur sum persónslýsing, tí Jóanes er serligur, tað skerst ikki burtur. Politiskt ein løgin anakronisma, nærum eitt fornminnissavn, men meiningarnar eru har framvegis, ikki kromaðar ella poleraðar, men einfaldar proletariskar: øðrumegin tey úldu ríku, og hinumegin tey ektaðu, falsleysu og kúgaðu. Og hann kann hava rætt í nógvum, hann sigur, tí tað er nú einaferð ringt at seta seg í annara stað, um tey ikki líkjast tær sjálvum ella hava tað minst líka so gott sum tú.
Men um filmin sjálvan er at siga, at eg haldi hann var ov lítið fjølbroyttur. Leikmyndaliga haldi eg, hann var veikur; serliga brot, sum mest vóru ífylla, t.d. at ganga berføttur á vatninum (jú, eg skilji symbolikkin), at lesa upp yrkingar í einum helli (kom at hugsa um tann neyðars Bin Laden, og hvussu hann man hava tað í sínum helli), rundferð við skinklandi býbussi at peika eftir (ríkum) fólki og spekulantum o.s.fr. Eg haldi, at filmurin kundi komið meira víða, men kanska er hatta heimurin hjá Jóanes, sum sambært tí, eg fekk við, ikki hevur verið til døgurða á fínari matstovu fyrr enn nýliga. Tað var kanska í meira lagi av hesum, at “Við strondina stóð eg, tá ódnin brast á”.

Filmurin skal hava fingið fleiri stjørnur í útlendskum miðlum, so hann man ikki vera so galin kortini.

Umframt at vera ein persónslýsing, viðgjørdi filmurin eisini skaldskapin hjá Jóanesi, ja, skaldskap yvirhøvur. Spurningurin er altíð, hvat ger skaldskap til veruligan skaldskap? Tað tyktist sum Jóanes legði stóran dent á, at skaldskapur spretti úr tí, sum tú sjálvur hevði upplivað. Hetta var nærum ein treyt fyri, at skaldskapurin var autentiskur. Gorky varð tikin fram sum ein fyrimynd. Ivist í, um hann sjálvur hevði upplivað alt, hann skrivaði um. Tað kundi eins væl verið Hemingway, sum vildi vera við, at hann sjálvur hevði upplivað nógv av tí, sum hann skrivaði um. Orwell royndi eisini at lýsa støðuna hjá teimum forfjónaðu í síni skriving við at gera seg til eitt við hesi. Men hann skrivaði eisini ‘vanligar’ skaldsøgur, og tá ið hann skuldi lýsa einaveldið í Sovjet, valdi hann allegoriina. Í síðsta enda er spurningurin um skaldskap helst, um tað er væl skrivað, væl funnið uppá, og eisini um tað er viðkomandi, poetiskt, hevur flog og er væl skipað og ikki flosklar og lættisoppi, hóast lættisoppi eisini kann vera væl skrivaður viðhvørt.

Skaldskapurin hjá Jóanesi sjálvum fekk nú ikki nakra djúpa viðgerð í filminum. Jóanes las brot úr nøkrum yrkingum, og tað var uppliving í sjálvum sær. Men skuldi tú fáa nakað munagott burtur úr filminum hesum viðvíkjandi, so var neyðugt at tú kendi hansara skaldskap væl frammanundan.

Sjálvandi snýr tað seg ikki bara um pengar, men hugtakandi var tað at hoyra útleggingar Jóanesar um tær prioriteringar, sum okkara samfelag ger, tá ið tað sum onki letur milliónir til spekulantar, men tekur minni rívan til, tá ið tað snýr seg um at lova nøkrum túsund krónum ein stuttan túr út í mentanargarðin at spáka eina løtu at svala á sær. Jú, paradoks hava vit so mong, at tú yppir bara øksl.

Annars var eg so heppin herfyri at ogna mær savnið Christian Matras’ brevveksling med William Heinesen og Karsten Hoydal, sum Anne-Kari Skarðhamar hevur ritsjórnað. Forlagið Fróðskapur gav út í fjør. Havi lisið ein part í bókini um páskirnar. Savnið er eitt gott høvið at fáa breitt yvirlit yvir mentanarligu støðuna í Føroyum í fyrru helvt av farnu øld. Teir tókust eisini við spurningin um, nær talan er um rættan skaldskap, rætta list, og vit kundu kanska fyri egna rokning lagt aftrat rættiligt útvarp. Vónandi fái eg stundir at venda aftur til hetta í einum komandi bloggi.

Hví ikki bara næstbest?

Eg sigi fyri meg, at eg taki hattin (tað má verða topphúgvan í mínum føri) av fyri formanninum í Pedagogfelagnum, sum sigur júst tað, sum vit øll hugsa, men ikki duga at seta orð á. Han spyr beint fram, sum barnið í ævintýrunum: hvørji eru kjarnuvirðini í føroyska samfelagnum, og eru tað tey virðini, ið liggja fremst og eyðkenna okkara politisku stremban? Eg hugsi, at formaðurin, sum sum pedagogur jú uttan iva hevur lært av børnunum, svarar NEI.

Vit eru so upptikin av her í landinum, at her skal vera attraktivt og bart út liviligt. Vit skulu brandast og hvat veit eg! Men vit duga so ómetaliga illa at sigla beint. Skútan fer av kós alla tíðina, og øll hava úr at gera at rætta kósina.

Tað skuldi verið so eyðsæð, at samfelagið verður rikið skynsamiliga, at vit fáa nakað fyri skattapengarnar, at vit ikki hava korruptión, at politikkur ikki bara eru rossahandlar, og at visiónir ikki er nakað, sum bara er niðurfelt í vøkur rit.

Og hvørji eru so kjarnuvirðini? Er tað altjóða universitet, altjóða flogvøllur, altjóða svimjihylur o.s.fr. Skulu vit partú vera best á øllum økjum, tá ið vit uttan iva kunnu vera næstbest, tí vit eru sjáldan meira enn í besta lagi triðbest.

Kjarnuvirðini eru tey, sum gera fólk eydnusom, nøgd, og geva teimum møguleikar at liva sámiliga saman, uppliva, mennast o.s.fr. Ikki vist, at vit skulu vera rík, men heldur at øll sleppa at arbeiða meiningsríkt og fyri hampuliga løn, og at skatturin er so lágur sum til ber, men ikki lægri enn at vit fáa veitt tær tænastur, sum sjúk, tey veiku og vælferðin krevja. Sjálvandi skal samfelagið eisini mennast við íløgum í  – ja hvat?

Kjarnuvirði eru toleransa, at so fáir ójavnar sum til ber eru, at tey skapandi í samfelagnum sleppa at skapa og vísa tað fram, sum tey skapa. At hálpin er har, tá ið brúk er fyri henni, og ikki liggur parkerað á onkrum fundi ella konferansu. At vit hava eitt burðardygt, fjølbroytt vinnulív. At kjarnuvinnuvirði landsins ikki verða forerd politiskum sameindum til at selja víðari. At vinnan mennist og lítir frameftir og hevur eitt perspektiv, sum ikki bara er at skava pengar til sín ella fara niður við nakkanum. Vit hava ikki brúk fyri kasinobúskapi, serliga ikki í okkara høvuðsvinnu.

Jú, víst er tað liviligt í Føroyum, men hvør sigur, at tað ikki kann gerast uppaftur meira liviligt og stuttligt at liva í Føroyum, m.a. um politikarar tora at taka tær avgerandi avgerðirnar um kjarnuvirðini, og at tey, sum megna tað, sjálvandi í mesta mun sjálvi taka sær av sær sjálvum og sínum. Tað er sum Kennedy segði á sinni, spyr ikki hvat samfelagið kann geva tær, men hvat tú kanst geva samfelagnum.

Tíðin er um at fara frá gamla javnaðarpolitikkinum, tá øll eru klientar, men tíðin tykist eisini at vera farin frá mínum flokki, Sjálvstýrisflokkinum, sum í seinastuni neyvan er komin við einum einasta munagóðum uppskoti. Hvat varð av flokkinum, sum á sinni helt seg hava einkarrætt til menta- og fíggjarmál í landsins stýri?

Um hinar flokkarnar á tingi er bara at siga, at teir verða uttan iva noyddir, eins og øll onnur at spyrja seg: arbeiða vit fyri kjarnuvirðunum, ella eru vit ábyrgarleysir artistar í einum sirkusi.

Nú var eg helst nóg so skjótur at taka táttin upp eftir formannin í Pedagogfelagnum, men eg kundi ikki halda mær. Umberið meg.