Archive for the ‘opinleiki’ Tag

Miðil í neyð

Kreppa hevur eftir øllum at døma rakt Kringvarpið. Og tá kreppa rakar, eru reaktiónirnar ofta hareftir. Summi eru skelkað, onnur ovfarakát, og nógv fáa herindi at vilja gera nakað við støðuna, hóast tey ikki vita hvat. Enn fleiri velja at avmarka seg til harðmælt at krevja, at onkur – óvist hvør – ger okkurt við støðuna.

Her er í grundini bara ein einfaldur spurningur: hvat skal Kringvarpið gera, og hvat skal tað kosta. Tí ongin ivast væl í, at vit skulu hava og fara at hava eitt alment Kringvarp.
Kostnaðurin verður avgjørdur av beinleiðis útreiðslum, men eisini av, hvussu væl stovnurin verður rikin. Um tað lukkast at gera gott kringvarp, tað veldst eisini um fólk og førleikar.
Inntøkur kunnu umframt lurtaragjald fáast við sølu av tænastum og spæli.
Júst spæl kann vísa seg at vera svikalig inntøka, tí hugurin at spæla kann fara. Bæði V4 og Gekkurin eru kanska spennandi, men lítið upplivingavirði er í hesum spølunum, málbólkurin tódnar skjótt, og handlarnir eru eisini á tremur við øðrum spælimøguleikum. Tað er, sum tað altíð hevur verið, hvørt til sína tíð, tíverri.

Eg haldi tó, at tað í hvussu er eru tveir skeivleikar í upplegginum til føroyskt Kringvarp. Tann fyrri er, at Kringvarpið sum er skal fíggjast við handilslýsingum, tí tað forðar fyri, at miðilin er óheftur, sum er alfa og omega í einum almennum almannatænandi miðli. Hitt er, at Kringvarpið skal halda seg vera í kapping við hinar privatu loftmiðlarnar. Tað er royndur lutur, at tú verður sum teir kappingarneytar, sum velur at kappast við. Vilt tú hava lurtarar aftur frá Rás2, ja, so kanst tú bara gera sum Rás2, og so ert tú skjótt Rás2. Kringvarpið átti heldur at staðfest fyri sær sjálvum, at vit eru ikki sum Rás2 ella Lindin. Latið vera við at síggja fíggindar allastaðnis, tí tað klæðir ongum. Vit kunnu ikki alt, heldur ikki tá talan er um kringvarp, men vit kunnu seta okkum fyri, at tað sum vit kunnu, tað gera vit væl. Og so koma lurtararnir eisini!

Nú eru so tankar frammi, hvussu Kringvarpið skal koma burtur úr kreppuni. Ein kreppa kann vera eitt gott høvi til at umhugsa støðuna av nýggjum.
Afturvendandi spurningurin er, hvat vilja vit (hvørji vit?) við einum almennum Kringvarpi. Hetta verður so jabbað upp í saman, at eg spyrji meg sjálvan: vita vit ikki, hvat vit vilja? Sum lurtari vil eg ikki nakað, tað er ikki mín uppgáva at vilja. Eg krevji hinvegin góðar og fjølbroyttar sendingar. Nú dámar mær ikki ítrótt, men lat tað fara, men eg seti prís upp á góðan tónleik, kunning, góðar frásagnir, spennandi analysur (sum vit hava havt nógvar av eisini í Kringvarpinum), samrøður, heldur enn túnatos, sendingar um list og bókmentir úti og heima, góðar barnasendingar (hóast míni børn nú eru tilkomin). Morgunandaktina aftur kl. 9.50 og tíðindasendingar. Eg veit, at tað er ikki lætt, tí øllum dáma ikki tað sama.  Men tað má vera pláss fyri tí, sum eisini krevur nakað av lurtaranum, tí verður innihaldið ov nógv merkt av, at vit hava ikki ráð, stundir ella talent til at gera góðar sendingar, ja, so er ikki leingi til diskountskrímslið trínir út á pallin.

Kann vera, at eg taki ov rívan til, at tað er lætt at hugleiða, og at hetta eg sigi kanska eigur at metast av gløggum heilum, og lat teir ella tær so gera tað. Ongin fer jú væl av at fara til verka í óðum verkum.

Kortini hevur tað undrað meg eitt sindur og eg havi lagt til merkis, at tær fáu ferðirnar Kringvarpið hevur verið til umrøðu, t.d. í sendingini Pressan, at tá er tað so um at gera hjá umboðunum fyri Kringvarpið at verja seg og staðfesta, at Kringvarpið mistekur seg ikki og ger ongantíð nakað skeivt. Slíkt kann bíta seg í halan, tí tú skilur ikki, hví tann, sum onki skeivt ger, skal vera so illur, tá ið hon sigur, at hon onki skeivt hevur gjørt. Har er brúk fyri at vera meira fyrikomandi og opin, hóast tær ikki nýtist at slaka í seriøsitetinum. Annað er, at vit sleppa ikki at rósa (ella finnast at), tí Kringvarpið ger pr. definitión góðar sendingar, og tað siga tey, sum starvast í Kringvarpinum sjálv! Aftur her kundi tað verið gott við einum eitt sindur lættari huglagi. Tað er troyttandi alla tíðina at ganga í stálhandskum.

Nú ynskja vit øll Kringvarpinum alt tað besta. Summi krevja leiðsluna á skafottið, meðan onnur koma við loysnum, onkuntíð kanska hovsaloysnum.
Eitt nú skrivar Elin Heinesen í dag áhugaverdar viðmerkingar á sínum bloggi við heitinum: Hvat skulu vit við Kringvarpinum?
Eitt annað útspæl, eg havi sæð í dag, og sum summi kalla áhugavert, eru royndirnar hjá Aksel Johannesen, javnaðartingmanni, at bjarga stovninum. Hann ásannar, at fígging skal til, og at besti hátturin at gera hetta er ikki at seta almenna Kringvarpið á fíggjarlógina, men at fíggja tað við einum kopfskatti, tvs. at kringvarpsgjaldið verður tikið beinleiðis av lønini, áðrenn fólk fáa hana útgoldnað. Hetta er sum at hoyra ein papageyk. Hetta er afturvendandi undurheilivágur, og hetta skattaslagið, sum vist varð uppfunnið í 17. øld, er tekin um eina fullkomiliga politiska fallitterklering. Ein slík inntøkutrygd kann júst gera – um ringast vil til – at ein stovnur sum t.d. Kringvarpið sovnar med alla. Men er hetta einasta loysn, ja, so mugu vit kanska svølgja fallitterkleringina.
Hesin gjaldsháttur vindur so nógv upp á seg her á landi í seinastuni, at lønarseðilin nú meira og meira er farin at minna um eina lítla skaldsøgu.

Nú fer tíðin nokk at vísa, hvussu gongdin verður í hesum ólukku máli. Kanska verður hon ikki tespilig fyri summi. Men eg havi hug at ilskast og eri líka við at taka til eina illbøn, tá ið eg sigi: Gevið teimum so for ….. teir pengarnar, sum tey hava brúk fyri. Og forteljið teimum so eisini við hesum og við greiðum orðum, hvat tað er, vit vilja hava. Latið okkum for …. onkuntíð taka eina avgerð, sum vit kunnu vera errin av og standa saman um.
So var hendan kreppan kanska ikki til fánýtis.

Aftur ein offurgerð

Nú fór so Sjúrður Skaale úr Tjóðveldisflokkinum. Hetta er ikki fyrstu ferð, at teir ella tær, sum royna eina gongda leið í sjálvstýrismálinum, brenna seg, tá ið tey orða aðrar niðurstøður enn tær armeraðu, sum loysingafólk, ið hava 1946 sum stavnhald, standa fyri.
Eg havi ein mistanka um, at tann, sum áhaldandi melur um ein órætt, sum honum hevur verið fyri, men sum viðkomandi ikki kann fáa bøttan aftur, m.a. tí at tað ikki vendist aftur, fær trupulleikar, sum í ringasta føri kunnu fáa dám av sjúku. Soleiðis kemur mær fyri, at Tjóðveldisflokkurin hevur tað í stjórnarskipanarmálinum, og hetta vanlukkulag kenna vit eisini aftur í øðrum steinrunnum stórpolitiskum málum.

Ongin sigurskransur
Men nú hevur Sjúrður Skaale altso stungið í sekkin. Eftir tí hann skrivar í sambandi við útmeldingina, so skilji eg hann væl. Fyri at halda lív í eldinum, hevur formaður Tjóðveldisfloksins fløkt seg inn í eina nót av pástandum og hálvum lygnum, sum tað skal óvanligur trúðskapur til at standa modell til.
Veruleikin er, at formaðurin vil hava loysing frá Danmark, men at tann hendingin, sum kundi givið Tjóðveldisflokkinum sigurskransin, tíverri ella tíbetur – eg veit ikki hvat er verri ella betri – er gloppin honum av hondum, tí at vit jú hava fingið loysing frá Danmark á tann hátt, at tað langt síðan er staðfest, at tað er Føroya fólk, sum ger av, um vit kvetta við Danmark ella ikki. So einfalt er tað!
Spurningurin er so: skal avgerðin um loysing og uppgerðin við Danmark takast við eini lóg um stjórnarskipan, ella skal tann avgerðin takast seinni ella kanska als ikki takast, men í øllum førum við støði í eini samtyktari lóg um eina føroyska stjórnarskipan. Her er stórur munur.

Í uppskotinum til sjórnarskipan verður staðfest, at Føroyar eru land, føroyingar eru tjóð, og alt vald í landinum er hjá Føroya fólki.
Trupulleikin hjá Sjúrða er bara, at tá ið hann er við til at gera eina skipan, sum tekur útgangstøði í veruleikanum og ikki einum søguligum trauma, ja, so verður hann lagdur undir at vera hoknaður fyri donskum trýsti. Tá ið tað nú ikki er so, so hevur Sjúrður púra rætt, tá ið hann sigur, at formaðurin í hansara flokki, sum setur fram hesar pástandir, er frekur.
Stjórnarskipanaruppskotið, sum nú liggur á borðinum, er ein staðfesting av ymsum politiskum viðurskiftum, og uttan at hava neyvlisið uppskotið tori eg at siga, at tað sum er er skilagott orðað, um ætlanin altso ikki er at taka tað endaligu uppgerðina við Danmark her og nú. Men uppskotið og seinni lógin, tá ið hon kanska verður samtykt, forðar ikki fyri, at ”uppgerðin” kann koma fyri aftur seinni.

Felagsnevnarin
Sjúrður sigur m.a. í síni skriving (eg meini her við greinina Revolutiónin og felagsnevnarin, sum eg júst havi lisið í Vágaportalinum), at endamálið við nevndararbeiðnum um stjórnarskipanina var at finna ein felagsnevnara, sum kann vera okkara politiska grundarlag.
Hann nevnir í hesum sambandi ymist, sum er broytt í upprunaliga uppskotinum til stjórnarskipan, og skrivar m.a.: ”Hetta er eisini farið út: ’Allar lógir og siðvenjur skulu virða hesa stjórnarskipan. Eingin lóg ella siðvenja má tí vera hildin at hava gildi, bara tí hon er eldri enn henda skipan ella hevur virkað í langa tíð.’ Lesarin kann sjálvur meta um, hvussu hetta skal skiljast, og hvør avleiðingin hevði verið, um tað varð sett í verk. Meirilutin í nevndini staðfesti ið hvussu er, at hesir setningar ikki lýstu okkara politiska felagsnevnara. Og okkara uppgáva var at finna eina breiða semju, sum kann skapa stabilitet. Uppgávan var ikki at fremja eina revolutión.”

Og í formælinum til uppskotið um stjórnarskipan er so komin henda orðingin: ”Stjórnarskipanin virðir teir stjórnarrættarligu sáttmálar og avtalur, sum eru í gildi, tá hon verður sett í verk, men staðfestir, at føroyskir myndugleikar hava fullan rætt til at siga hesar upp og taka við málsræðinum. Eingin lóg ella sáttmáli kann setast í gildi fyri Føroyar uttan Løgtingsins samtykki.”  Aftur ein skilagóð staðfesting eftir mínum tykki.

Ongin politisk búrmáltíð
Tað er greitt, at uppskotið um sjórnarskipan undir nevndararbeiðnum hevur broytt skap frá at vera eitt paradunummar hjá ávísum flokkum ella persónum, til at verða pragmatiskur politikkur, sum ger, at vit framvegis kunnu koma hagar, sum tey, sum halda seg vera víðgongd, vilja sleppa, men at vit enn ikki eru har, um vit altso nakrantíð ætla okkum hagar. Og kanska ætla vit okkum onkra heilt aðrastaðnis.
Uppskotið til lóg um stjórnarskipan Føroya er kanska heldur ikki so avgerandi hending, sum tað tykist, og tað er so ongin politisk búrmáltíð. Onki fyri tann, sum er slúkin. Bara eitt neyðugt uppskot, onki annað.

Men eg vil geva Sjúrða rætt, at dettur hetta uppskotið burtur, so standa vit aftur í sama politiska óføri, sum vit hava staðið í tey seinastu 50 árini ella meira, tí vit hava brúk fyri at koma víðari í føroyskum politikki, og sjórnarskipanin, soleiðis sum hon nú er orðað, er eitt stig fram á leiðini. Hon kann enntá vera við til at koma okkum burtur úr einum  trauma, sum vit hava verið plágað av alt ov longi.

Stig fyri stig
Viðhvørt er helst neyðugt við eini offurgerð, skal endi fáast á eini naggatódn. Vit hava sæð tað so mangan áður. Eitt hitt seinasta dømið var tá Mohamed Bouazizi í Tunis setti eld á seg sjálvan og doyði, tí hann vildi ikki longur góðtaka eyðmýkingina, ið komst av politiskari tilvild og framíhjárættinum hjá summum. Hetta førdi so til politisku kollveltingina har. Og nú ofrar Sjúrður Skaale seg, men um tað førir til nakra revolutión, orðið, sum hann sjálvur brúkar, ja, so var tað í hvussu er ikki ætlanin.
Tey, sum vilja hava alt avgjørt her og nú og til egnan heiður, kunnu sjálvandi síggja hesa semjuna, sum meirilutin í stjórnarskipanarnevndini hevur gjørt, sum eitt tekin um drál og manglandi vilja at gera avreksverk, men soleiðis er ofta í tí veruliga lívinum, at stig fyri stig rætta vegin eru eisini stig rætta vegin.

Duga tey ikki at reypa sjálvi?

Nýggja bókin hjá Høgna Mohr Tá deyðin verður avdúkaður snýr seg um mørk, týdningin mørk hava, og hvat tey gera við okkum sum menniskju.

Í 2007, eftir at Dimmalætting um heystið 2006 hevði skrivað eina røð av atfinnandi greinum um viðurskiftini á Landssjúkrahúsinum, skakandi søgur um skeivar viðgerðir og ljóta viðferð av sjúklingum, var umdømið hjá Landssjúkrahúsinum, men so sanniliga eisini umdømið hjá Dimmalætting, í stórum vanda fyri at farast.
Á Dimmalætting fingu tey ivaleyst at sanna, at tað kostar, og tú verður ikki populerur hjá øllum, um tú dittar tær at taka mál upp, sum veruliga eru átaluverd.

Tað, summi kallaðu ljóta skrivingin, ávirkaði í hvussu er arbeiðshugin hjá starvsfólkum á Landssjúkrahúsinum, ella sum eitt av starvsfólkunum sambært rithøvundinum tekur til: tað kann oyðileggja nógv fyri okkum og onnur, um málini verða lýst ov einvíst. Tað kann hava við sær, at vit fara at uppliva nógv meiri av hugburðinum, at nú ræður bara um at hava sín rygg frían. At tað eyka avrikið ongantíð verður framt.

Á einum arbeiðsplássi ella stovni, har arbeiðið verður avgreitt og skipað við støði í greiðum fakligum førleikum, er onki so ringt sum at vera lagdur undir ikki at duga sítt yrki ella ikki at gera sítt arbeiði til lýtar. Og tá slíkt verður borið fram, hava fólk ofta ilt við at skyna á, um talan er um stovnin, um arbeiðsgongdir ella um tað einstaka starvsfólkið. Hinvegin er tað sum oftast lætt at staðfesta, at nógv av slíkari skriving ella atfinningum eru generaliseringar, tí ongin, ið stendur uttanfyri, er førur fyri at lýsa alt tað, sum fer fram á einum so stórum og fjølbroyttum arbeiðsplássi sum eitt nú eitt sjúkrahús er. Sannleikin hevur sum kunnugt fleiri síður, sum allar mugu lýsast, um talan skal verða um eina veruliga og sanna heildarmynd. Men fyri einstaklingin ella tey, sum veruliga eru fyri mismuni ella ikki fáa nøktandi tænastu, er heildarmyndin óviðkomandi. Tey hava allan rætt at gera vart við seg og finnast at

Mitt í allari neyðini, tá harðast leikaði á í 2006 við gølu omaná gølu, helt leiðslan á Landssjúkrahúsinum, at hon mátti lata dyrnar upp á víðan vegg og fáa ein royndan blaðmann at skriva um alt gerandissjaggið á stovninum, sum jú er tað, ið tá ið samanum kemur er avgerandi fyri, um vit verða lekt, koma trygt inn í heimin ella tá ringast vil til á virðiligasta hátt lata innaftur lyklarnar til lívið. Og hetta bleiv so uppgávan hjá blaðmanninum Høgna Mohr, sum áður hevur víst gott hegni í tí sjangruni í blaðmannayrkinum, sum gongur undir fremmanda heitinum new journalism.

Í bókini sigur rithøvundin, at hann grundar sína skriving á at hava verið dokumentaristur á Landssjúkrahúsinum í nakrar mánaðir í 2007.

Longu her koma vit til fyrsta markið í hesi bókini, tí tú kanst spyrja, um rithøvundin, sum her fær eitt sertilboð um atgongd til nakað, sum annars vanliga ikki er atkomiligt hjá øðrum, er farin um markið, sum gongur millum tað subjektiva øðrumegin og tað objektiva og óhefta hinumegin. Ja, tú kanst spyrja eftir motivinum? Skrivar rithøvundin fyrst og fremst fyri at bera í bøtuflaka fyri vánaligum avrikum? Roynir hann, ella kennir hann seg noyddan at mála eina ljósareyða mynd av veruleikanum? Ella fer hann eftir at gera eina kritiska lýsing av Landssjúkrahúsinum sum ein týðandi almennan stovn, sum borgarar gjalda umvegis skattin, og sum teir tískil eisini kunnu vænta sær nakað av?

Tá alt kemur til alt ger hann hvørki. Í bókini eru sjey subjektivar greinir um ymisk viðurskifti á hesum stóra og rokmikla arbeiðsplássinum. Rithøvundin garderar seg við hugtakinum ‘subjektivar’, og satt at siga, so er hann í síni skriving ikki annað enn trúgvur ímóti sínum yrki, trúgvur ímóti eini serligari sjangru í blaðmannayrkinum, eins og prestur helst skal vera trúgvur ímóti Bíbliuni, granskarin ímóti síni vitan og hvør einstakur ímóti sínum egnu kenslum og skyldum. Høvundin er til reiðar at fara undir eina spennandi uppgávu, tá ið høvið býðst, og lat tað so fara, at skrivingin eisini verður eitt slag av kreppusamskifti stovnsins vegna, tvs. ein roynd at fáa umdømið aftur á beint, ella at tryggja sosiala legitimitetin hjá stovninum.

Dokumentarisma og serliga new journalism er ein sjangra, har tú lýsir tað faktuella við teimum frásagnarhættum, sum vit kenna frá føgru bókmentunum, skaldsøgum og stuttsøgum. Dentur verður lagdur á at vera sannførandi heldur enn at fjala seg aftanfyri hópin av fakta. Tað er ikki tann stutta ella grunna reportagan, sum skal skjótt í blaðið ella á skíggjan, nei, her er talan um drúgva eygleiðing av viðurskiftum og hendingum, sum verða endurgivin rámandi og at síggja til á djúptøknan hátt, intensiv reportaga, sum tað ofta verður rópt. Hemingway var helst tann fyrsti, sum brúkti hetta skrivingarlagið, sum annars hevði sína gulløld í 1970’árunum. Tað er tað autentiska, egnar royndir, tað, sum tú sjálvur hevur upplivað, sum telur. Ikki tað eksotiska, men tað, sum fer fram mitt í grannalagnum, har tú búleikast.

Nú á døgum er hendan sjangran trároynd í sv-miðlunum, og hvør situr ikki av og á og styttir sær stundir við Deadliest Catch, Animal Cops, Airport, ER (Skaðastovan) ella í hesum døgum Borgen.

Flestu arbeiðspláss eru sum stongdir heimar, sum óviðkomandi ikki hava innlit í.
Og so eru aftur summi arbeiðspláss, sum eru heilt serlig, tí at tey eru rokmikil, og tú sært avrikini beinanvegin. Viðhvørt er ferðin nógv, avgerðir skulu takast skjótt, ella tú ert saman við fólki, sum líta á, at tú loysir teirra trupulleikar. Samstundis er stutt millum tað, sum eydnast væl, og tað, sum ikki eydnast, antin tí at okkurt ‘kiksar’ ella tí at tú onki fært gjørt kortini. Kenslurnar eru á gosi, adrenalinið verður pumpað út í æðrarnar í stórum nøgdum, og mitt í øllum hesum rokinum stórtrívast lokabrøgdini (intrigurnar). Júst lokabrøgdini, sum so nógv graml hevur verið um skulu hava so góð gróðrarlíkindi á Landssjúkrahúsinum, eru at kalla heilt burtur í hesum søgunum hjá Høgna Mohr.

Tað løgna við arbeiðsplássum, har tað stendur so nógv á, er, at umheimurin nærum ikki gevur teimum gætur. Á sjúkrahúsinum verða børn fødd, álvarliga sjúk fólk verða lekt, hjá summum stendur um lív og nøkur teirra doyggja. Uttanfyri gongur alt sína vanligu gongd, tí vit klára ikki at rúma hesum stóru hendingunum ella kenslunum, sum hjá øðrum eru partur av vanliga gerandisdegnum.

Í hesi bókini eru søgur um allar tær gloymdu hetjurnar, sum ofra seg í einum arbeiði, sum gamaní viðhvørt er væl lønt, men sum sannliga eisini krevur síni kensluligu avgjøld. Søgurnar eru so bergtakandi, at tú fært hug at spyrja, um hasi fólkini ikki duga at reypa sjálvi? Tey gera jú sítt ítarsta, eru ikki hástór ella stútut, men fyrikomandi, og alt fer fram í sátt og semju. Sjálvandi arga tey hvønn annan viðhvørt, sum starvsfelagar nú einaferð gera, men tað er so tað. Ja, tað er næstan ov gott til at vera satt.
Tí er tað gott, at onkur annar átekur sær at miðla so gott tilfar sum hetta til lesaran, sum livir í sælari fákunnu. Tí tað er hóast alt stuttligari at lesa um blóðdálkaðar menn, sum fremja avreksverk, enn um teir, sum í besta føri hava kaffiblettir á klæðunum, soleiðis sum rithøvundin eisini ger vart við í greinini Mister Lið, um skurðlæknan, sum við sveittabrot setur liðir upp á pláss við hamara og meitli, ella høggur burturav einum víriki. Hetta er annað enn at stara í telduskíggjar, handfara pappír ella trýsta á knøttar. Mister Lið dámar eisini betur norska læriháttin, tí har sleppur tú at skera beinanvegin, meðan danir eru meira varnir og vilja hava ungar kirurgar at standa og hyggja at í fleiri ár, áðrenn knívurin verður litin teimum upp í hendi.
Eisini er tað hugtakandi at lesa um, hvussu eitt barn greiðir frá, tá ið tað kemur til verðina á føðingardeildini. Ella frásagnir frá teimum, sum eru um tey, ið liggja at doyggja. Tí eisini um tað kanst tú savna tær vitan og royndir, sum tað kanska ikki altíð er so lætt at deila við onnur. Minni hugtakandi er tað at lesa um yngri mann, sum av sjúku spakuliga hvørvur inn í egnan heim og missir alt vanligt samband við síni kæru. Har er komið eitt skott teirra millum, sum rithøvundin tekur til. Ein óvíkiligur veggur, sum er gjørdur úr onkrari enn ókendari sjúku.

Tað er henda fjølbroytta heimin, hendan bókin er um, og jú, har eru mørk og óvíkiligir veggir, tykist tað viðhvørt. Her verður greitt frá mørkum millum somatikk og psykiatri, lív ella deyð, røkt ella viðgerð, effektivitet ella umsorgan, hugflog og veruleika, at vera sjúkur ella frískur, at hava ella missa tamarhaldið, og vit kunnu leggja aftrat tað meira abstrakta markið millum form og innihald. Í summum førum eru mørkini antin-ella, í øðrum førum meira kám.
Sjálvandi eru eisini teir sjúklingarnir, sum ikki kunnu bólkast, men detta burturímillum og enda í restbólkinum. Tey, sum púra heimavand tosa um Zyprexa ella Nozinan, sum var tað ræstur fiskur og garnatálg.
Afturat øllum koma so fakmørkini, markið millum leiðslu og starvsfólk og starvsfólk og sjúklingar.

Í søgunum í hesi nýggju bókini hevur tú varhugan av, at tað meira eru menniskjuni enn systemið, sum verða lýst, komponentarnir heldur enn maskinan. Styrkin í bókini er tann beinrakna tekstin, tær hugtakandi, men knøppu orðingarnar, miðlingin av sterkum menniskjaligum kenslum, stúran, gleði, ótti og sorg, og so tann einfalda, positiva menniskjafatanin. Men her verður samstundis ansað væl eftir ikki at kleima sær fingrarnar í maskinuni. Tað lata vit onnur um.

Og hví gremja seg, tá ið ein nøgdsemiskanning, sum varð kunngjørd beint fyri jól í 2007, eftir øllum at døma gjørdi allari skrivingini í Dimmalætting til skammar og fekk hesi orðini við á vegnum: 9 av 10 sjúklingum eru nøgdir ella sera nøgdir við viðgerð, røkt og tænastu á føroysku sjúkrahúsunum. Hóast landsstýrismaðurin í heilsumálum sjálvandi var ovurfegin, nú pena fasadan var bjargað, so vóru onnur, ið hildu, at kanningin hevði uppiborið at verið tikin meira í álvara í staðin fyri at verða brúkt sum miðlastunt.

Í sjónvarpsrøðini hjá Lars von Trier Riget hendi mangt løgið. Eitt løgið var, at mitt í øllum hurlivasanum stríddist yvirlæknin, Moesgaard professari íðin at fáa undirtøku fyri ”Operation Morgenluft”, sum skuldi betra arbeiðshugin á sjúkrahúsinum og teppa evindaliga grenjið úti millum fólk um eitrandi stríð millum fakbólkar og miseydnaðar skurðviðgerðir. Tann, sum hevur arbeitt eitt sindur við strategimenning og mentan á arbeiðsplássinum, visti betur og hevði hug at smírast.

Kanska er tað ikki av tilvild, at ‘morgunluft’ minnir eitt sindur um dimmalætting.
Tí hóast bókin hjá Høgna Mohr hevur nakað av hesi ‘morgunluftini’ í sær, so hevur hon eisini ein boðskap til sjúkrahúsleiðsluna, um leiðslan altso er sína uppgávu vaksin. Boðskapurin er kanska ikki skorin út í papp, sum eitt nú tann í Valcon-frágreiðingini, men tað hevði tó verið gott, um hann kundi verið við til at dimmið lætti eisini á Landssjúkrahúsinum. Tí so kom tó okkurt gott burturúr skrivingini, m.a. at vit fara at tola og taka við kritikki. Ein vansi við hesi bókini er tó, so áhugaverd hon hóast alt er, at hon hegnisliga skákar sær undan at lýsa ella taka støðu til verulig álvarsmál, men tað veldst sjálvandi um, hvat tú heldur vera álvarsmál. Her er so heilt vist okkurt eftir, sum vit mugu rokna við fer at verða tikið upp í meiri kritiskari blaðskriving um ikki á annan hátt.

Bókin hevur tó tað góða við sær, at vit vanligu lesarar eru farnir at dáma starvsfólkini á Landssjúkrahúsinum enn betur og nú unna teimum tær allar bestu arbeiðsumstøðurnar.

Høgni Mohr: Tá deyðin verður avdúkaður. Øgiliga egið forlag, 2010. 95 síður við myndum, sum Jens Kristian Vang hevur tikið.

Farið eftir gøðingarkálvinum!

Kendi amerikanski rock-jazzbólkurin The Mothers of Invention gav í 1968 út plátuna We’re Only in It For the Money. Hetta var tónleikur, sum var ein speisk viðmerking til góðvarnu idealismuna í 1960’árunum, tá hippierørsla og Flower Power vóru ovast á breddanum. Tí, sum teir søgdu, tá samanum kemur eru tað altíð pengarnir og hávirðing, viðburður, ella við øðrum orðum succes, ið telja.

Nú um dagarnar kom so líðandi fram, at Eik var í stórum fíggjarligum trupulleikum. Ein morgun tíðliga bórust tíðindi, at stjórarnir báðir vóru farnir frá, og nevndarformaðurin hevði eisini sagt sessin frá sær.
Hetta er ein av hesum áðrenn og aftaná-hendingunum, sum vit hava nakrar av her hjá okkum eisini.
Nú munnu tað tó vera tey fægstu, kanska burtursæð frá serfrøðingunum, sum vóru so bilsin um, at Eik fór av knóranum, tí tað hevði ljóðað longi.

Nú frættist at danska fíggjareftirlitið í tøkum tíma hevði sett bankanum knívin á barkan, og hóast fráfarna leiðslan í Eik segði seg ikki vera samda í avgerðunum hjá eftirlitinum, ja, fíggjarstjórin var bart út skelkaður, so var onki annað at gera enn at akta boðini.

Vit, sum hava uppliva slíkt áður, vistu innast inni, hvussu leikurin fór at enda. Bankin var ov stórur til at fara av knóranum, og vildu vanligir íleggjarar ikki seta pening í bankan og endurreisa hann, ja, so mátti landið punga út. Tíðin fer at vísa, um hetta verður so.

Men hvat er tað, sum hendir í hesum føri, og sum uttan iva fer at henda aftur, um ongin tekur sær um reiggj at avmarka vandan fyri, at slíkt kann endurtaka seg?

Vit eiga at gera okkum greitt, at her snýr tað seg um vanda, og at tann, sum kemur sær í vandastøðu, skal eisini rokna við, at okkurt óvæntað og óynskt kann henda. Hetta kemst snøgt sagt av, at alt broytist, sumt skjótari og annað meiri líðandi. Vit liva við vanda hvønn einasta dag, og skuldu vit livað púra uttan vanda, ja, so fóru vit ikki út fyri dyr, og sjálvt tá var lívið ikki vandaleyst.
Men tilætlað at góðtaka vanda, ella øktan vanda, sum ein part av ella fyritreyt fyri framburðinum, soleiðis sum modernaða samfelagið ger, tað er nakað heilt nýtt. Ja, kendi týski sosiologurin Ulrick Beck hevur skrivað eina heila bók um hetta, sum hann kallar vandasamfelagið (Risikosamfundet – på vej mod en ny modernitet. Kbh., Hans Reitzel, 1997 (upprunaútgávan er frá 1986)).

Tá talan er um Eik, so er hetta gamla søgan um hin smædna lítla, sum við eitt gerst brasin og stórur. Tíðirnar við stillastandi vóru jú av, múrurin var rapaður, liberalisman hevði sigrað, og loysunarorðini vóru fríur marknaður, framfýsni, ekspandering, einskiljing og dynamikkur. Skótt kendist tað, hvussu avmarkaður heimamarknaðurin var, so vit máttu út í heim eisini. Og fíggjar- og búskaparkreppur, tær vóru sum kunnugt settar úr gildi. Tað sum fíggjarpolitikkur ikki kláraði, tað kláraði fríi marknaðurin. Hvat kundi so ganga galið? Ja, tað skrivar kendi amerikanski búskaparfrøðingurin og vinnarin av nobelvirðislønini Paul Krugmann um í bókini The return af the depression economics (1999, nýggj útgáva 2009). Hann undrast eisini á, hvussu vit øll, serliga fíggjarleiðarar og í hvussu er nakrir fíggjar- og búskaparfrøðingar, kunnu hava misfatað støðuna so nógv, sum talandi dømi nú eru um.

Tað hevur víst seg, at tað altíð er vandamikið, tá bankar brádliga fara at ekspandera, tí tá fara teir fara út á óroynd og meiri ótrygg øki og skulu umsita alt størri peningaognir og skuld, og krøvini til fyrilit, royndir, yvirlit og innlit økjast munandi.
Men harraguð, høvdu vit ikki júst fingið væl lærdar unglingar heimaftur av flatlondum, sum vistu alt um banka- og fíggjarviðurskifti og sum hegnisliga skumpaðu gamlar hýggiskotnar leiðarar av rókini, og vistu, hvar (penga)skápið skuldi standa? Føroyska bankaskipanin varð við eitt moderniserað og meira virkisfús.

Tað er sum kunnugt eitt strekki millum Play safe og so at taka á seg vandafullan váða. Umstøðurnar gera vanliga av, nær vit velja tað fyrra ella tað seinna, men mest halda vit okkum mitt ímillum. Men tá rákið vendir, og øll síggja møguleikar og vilja vera við, tá gloyma vit ofta at vera á varðhaldi. Serliga tá ið vit sjálvi ikki hava nakað í klemmu.

Nógv fólk blanda hugtøk saman, tá ið tosa verður um váða. Stýrdur váði er onki annað enn tað, sum vit rokna við kann henda, við so ella so stórum sannlíkindum, men sum vit vænta, at vit eru ment at bera, eisini um tað ringasta skuldi hent. At vera váðafúsur merkir bara, at man hevur fyrilit, tvs. er til reiðar at gjalda tað, sum tað kostar, um váðin vísir seg at verða veruleiki, hóast tú vónar sjálvandi at koma undan óskalaður.
Óðamannaverk er nakað heilt annað. Tað er at koma sær í ella átaka sær váða, sum tú ikki ert mentur at bera, um hann verður til veruleika.
Ongin kann tó verja seg ímóti øllum vanda, og viðhvørt noyðast vit at tola váðan, hann verið kanska evarslítil, men verður hann til veruleika, kann tað onkuntíð kosta okkum almikið.
Men als ikki at hava virðing fyri váða, tað er onki uttan ábyrgdarloysi.

Uttan at eg kenni stórvegis til innanhýsis støðuna í Eik, so minnast tey flestu, at Eik broytti støðu frá sparikassa til vanligan banka. Eg haldi, at tað vóru broyttar lógarreglur, sum gjørdu hetta møguligt. Nú eg sigi vanligan banka, so er heldur talan um, at Eik so við og við menti seg til ein sonevndan full service banka, sum eisini gjørdist til íløgubanka, tvs. umframt at taka ímóti innskotum og at veita vanlig lán setti bankin eisini pening í virki og veitti trygd fyri íløgum. Og sum nevnt, so fór Eik eisini út um landoddarnar.

Júst hetta at fara út hevur verið nakað fyri seg hesi seinastu árini. Kroniska undirlutakenslan í Føroyum serliga í seinastuni hevur gjørt, at bara tann, sum er kendur í útlondum, er verdur at skriva um. Íslendski rithøvundurin Einar Már Guðmundsson skrivar skemtiliga í bókini Hvíta bókin (Støplum, 2010) um hendingina, tá ið fíggjargreivarnir fyrst hertóku allan heimin og síðan í roynd og veru høvdu alt vald í Íslandi, samstundis sum allir teir týðandi stovnarnir, herundir politikarar, pressa, fíggjareftirlit og fakfeløg, bara tóku undir við øllum og nikkaðu. Vit kenna øll syrgiliga endan á tí søguni.

Nógvur viðgangur kann sum kunnugt blinda. Tá alt gongur væl, og vit gera okkum galdandi, fáa vit øll eina ‘hopla vi lever’-kenslu, vit vinna allar X-factor-kappingar, og hóast vit eru fá, so kunnu vit syngja, at ‘Runt um allar fótbóltsvøllir, buka vit tær stóru stjørnur’.

At reypa um fótbólt og gera seg upp við tónleiki koyrir onki land á heysin, men – so fáment, sum vit eru – at seta seg í ovurstóra skuld og bjóða sær til at hjálpa teimum stóru við lánum og trygdum, sum byggja á vinnuverkætlanir, har tað antin má røkka ella støkka, tað er jú hasard. Ein sær fyri sær hesar kundarnar, sum hava góðar talugávur og koma við merkisverdum verkætlanum (nevndi nakar stórar góðshavnir, Stórutjørn, ráðstevnudeplar, golfvøll v.m.), ætlanir, sum sjálvandi hava framtíðina fyri sær.
Og hvat nú, um hetta alt vísir seg at vera góð forrætning, sum vit so hava latið til kappingarneytarnar? Og hvagar fara kundarnir?
Stjórarnir fáa jú løn fyri at tora og fyri at vísa á góð úrslit, og hvat glógvar meira í eygunum á pengamonnum enn ein yvirvaksin fíggjarstøðujavni, hóast kanska stórur partur av aktivunum eru fíggjað við lántøku? (Dømi eru um aðrastanis frá, at veðhaldsskyldur als ikki eru tiknar við í roknskapunum hjá summum peningastovnum. Lesið bara: Jesper Berg og Morten L. Bech: Finansernes fald. Hvordan den perfekte storm væltede de finansielle markeder. Kbh., Gyldendal, 2009).

Nei, tað er sanniliga ikki lætt at vera bankastjóri, men at geva grammum bankastjórum skyldina fyri heimsumfatandi fíggjarkreppuna, sum er íkomin, er helst at gera teir meiri týdningarmiklar, enn teir eru. Her eru onnur skipanarlig viðurskifti eisini upp á spæl, m.a. ófullfíggjað regluverk, ov lítið eftirlit og skeiv fatan av, hvussu tú handfer álit.

Tað harmiliga við Eik er, at seinasta hendingin fær avleiðingar ikki bara fyri einstaklingar, men fyri vinnulívið og samfelagið alt. Hetta vísir bara, at tað er ein stór samfelagslig ábyrgd at reka banka. Annað, sum nú eisini kemur fram aftur, er, at Eik hevur ikki havt tað, sum verður rópt góða Corporate Governance (góða virkisleiðslu), tí nevnd og leiðsla hava verið alt ov samantengd, og tað hevur gjørt eftirlitsuppgávuna hjá nevndini mótvegis leiðsluni munandi veikari.

Nú vanlagnan hevur rakt okkum, undrast tú á, hví tað bara skal vera Fíggjareftirlitið, sum skal tala at, tá ið vandi er á ferð. Hví eksponera bankar, sum eru í vandastøðu, seg ikki minni, áðrenn tað gongur galið (væl at merkja, um teir ikki longu áðrenn eru farnir út av eggini). Vit kunnu eisini spyrja, hvussu pressan kann gerast meira kritisk. Hvat verður av upplýsingaskylduni hjá bankunum, tá ið tað alla tíðina gongur út uppá at siga, at alt er ljósareytt, trygt og gott? Tað kann ikki vera rætt, at føroya fólk og føroyskir politikarar ferð eftir ferð vakna við kaldan dreym, tá bankar hava koyrt seg í óføri. Og hví tora vit ikki at finnast at, men velja heldur at teska í krókunum, og so lata Oyggjatíðindi sleppa at goyggja?

Tað átti heldur ikki verið so trupult at fáa skipað eitt føroyskt eftirlit við føroyskum peningastovnum? Ella hvussu? Brúk er sjálvandi ikki fyri eftirliti, tá alt gongur upp á stás, men sárt er at iðra um nakað minni gott, sum tú kundi sloppið undan, vart tú vakin. Sjálvandi eigur privata vinnulívið at sleppa av virka í frið, men máti skal vera við.

Vit kenna øll søguna um burturvilsta sonin, sum fór avstað til land langt burtur, og har spilti hann burtur alla ogn sína í ringum lívi, sum tikið verður til. Honum dámdi onki at koma heimaftur, men móttøkan hann fekk, var heilt serlig. Alt var honum fyrigivið, og faðirin bað enntá menninar fara eftir gøðingarkálvinum og drepa hann, so tey øll kundu eta og vera glað! Nú vita vit, at øll vóru ikki glað kortini. Og satt at siga, so dugi eg illa at síggja, hvussu skattaborgarin (les gøðingarkálvurin) skal fegnast um at verða slaktaður ferð eftir ferð, tí at onnur hava elt pengarnar, ella ímyndaðar pengar, og síðan søplað alt burtur, tey hava fingið litið upp í hendurnar.

Eg sigi bara sum Bob Dylan á sinni:

How many roads must a man walk down
Before you call him a man?

Bleyt virði – ella bara ein uppbyggilig søga

Seinastu árini hava vit sæð hópin av dømum um, at virki og stovnar hava skift navn og samleika. Nøvnini hava verið merkiliga stutt, og tað má so koma av, at fólk ikki longur hava stundir til djúphugsan og at lesa og siga long nøvn, ella eisini er tað meiningin, at hesi nøvnini skulu geva eina ábending um skjótleika, ágrýtni, virkis- og tænastuhug.

Hetta, sum minnir ikki sørt um skótamoral, skal so geva okkum eina kenslu av, at vit eru umgyrd av stovnum og virkjum sum vísa ábyrgd, eru skynsom og álítandi, og sum hava umsorgan fyri kundanum, umhvørvinum, samfelagnum, búskapinum o.s.fr.

Nú er tað so satt, sum tað er sagt, at navnið spillir ongan. Men nakað at komikki hevur tó verið um hesi nøvnini: Posta, Dugni, Studni, Skyn, Spekt, Magn, Effo (onkur helt hetta vera eina vánaliga úttalu av Esso), Nema, Senta, Eik o.s.fr.

SEV – stovnað 1. oktober 1946 – er í teirri hepnu støðu, at teirra navn av óvart nú er vorðið post-modernað, tí tað er enntá styttri, enn tey flestu av hinum nýggju nøvnunum.

Onkur hevur skemtað um hesi nøvnini, at tá Postverkið kann eita Posta, so kundi apoteksverkið eins væl skift navn til Hosta.

Men nú er í hesum føri vanliga ikki bara talan um navnaskifti, men ofta eisini um at virki og stovnar vilja signalera til umheimin, almenningin og kanska serliga til kundan, men eisini innanhýsis mótvegis starvsfólkunum, at talan er um eitt satt siðaskifti, ella eina nýskapan av samleika, sum setir krøv.

Saman við navnaskiftinum verður tí ofta konstruerað eitt logo (sum í fleiri førum er líka stutt og abstrakt sum navnið), og lýsingafyritøkurnar kunnu harumframt fegnast um, at hesi virkini og stovnarnir skulu hava orðaða eina missión, eina visión og eitt virðisstøði. Hesum standa lýsingafyritøkurnar fyri, tí virki og stovnar, sum ofta eru av tí gamla skúlanum, mugu fáa at vita, hvat tey gera ella skulu gera, tí tað vita tey eftir øllum at døma ikki sjálvi.

Tað er eyðsæð, at hesi samleikaskifti hava stóran strategiskan týdning fyri virkini og stovnarnar, hóast týdningurin er ymiskur alt eftir støðu og slag.

Nøkur dømi

Hesar missiónir og visiónir eru tó rættiliga líkar, tá samanum kemur, so lat okkum taka nøkur dømi.

Í Magn, sum m.a. selja olju, siga tey, at tey seta kundan í fokus (eingin kundi, onki Magn). Tey leggja dent á vitan og førleikar, skjótleika og arbeiðsgleði. Og so skal innanhýsis arbeiðið sjálvandi skipast hareftir. Hvussu tey gera tað, veit eg av góðum grundum ikki, men tey hava so eina visión um, at tey skulu “upplivast sum Føroya besti orkuveitari”.

Í Effo, har tey eins og Magn umframt olju eisini selja góðgæti, pylsur, ísar, breyð, køkur og læna út filmar, hava tey t.d. orðað eina HTU-stevnu (heilsa-trygd-umhvørvi). Tey lova at uppføra seg pent (tað er ein skylda hjá bæði leiðslu og starvsfólkum), og satt at siga er talan um skilagóðar ásetingar: eitt nú at tey vilja arbeiða fyri at verja okkara umhvørvi, tey vilja fyribyrgja óhappum og vanlukkum og fylgja ásetingunum frá myndugleikunum. Hetta seinasta átti at verið sjálvsagt, men er tað mangan ikki.

Tað er skilagott og eyðsæð, at feløg, sum selja dálkandi olju, eisini royna at hava fyrilit fyri umhvørvinum. Eitt nú hevur Magn eisini ein sonevndan HSSE-politikk (Health Safety Security Environment).
Spurningurin er so bara, um tað er umhvørvið, sum liggur teimum fremst í sinni, ella um tað er teirra egna strategiska støða, umdømið ella teirra egni pengapungur.

Í Dugna, sum skal stuðla arbeiðstarnaðum við mennandi virksemi og útbúgving, hava tey sett sær fyri, at øll arbeiðstarnað fólk í Føroyum skulu hava møguleika at koma í arbeiði áðrenn 2012. Tey lova, at taka støði í einstaka næminginum, og saman við honum seta í verk ráðlegging fyri menning hansara. Tey siga eisini, sum part av virðisstøðinum, at samfelagið hevur skyldu til at integrera tey arbeiðstarnaðu, soleiðis at tey gerast virkin á arbeiðsmarknaðinum og harvið fáa eina meira innihaldsríka tilveru.
Alt sovorði, sum vit øll væl kunnu taka undir við.

Í peningastovninum Eik vilja tey sjálvandi vera kundum sínum at gagni við at veita fíggjarligar tænastur, har aðalvirðini eru tryggleiki og brúkaravinsemi. Ja, Eik hevur enntá eina visión um at vera brúkaravinarligasti peningastovnur í Føroyum. Har vilja tey eitt nú eisini veita kundunum eina framúr góða ráðgeving, ið tekur støði í veruliga tørvi  kundans, og sum ger kundan føran fyri at taka fíggjarliga rættar avgerðir.

Og sjálvandi skal hetta gerast, samstundis sum Eik hevur eina vón um at skapa fíggjarliga nøktandi og kappingarfør úrslit.

Í kt-sølufyritøkuni Nema, sum eisini selur skrivstovuútgerð, hava tey sett sær fyri, at tey við einum Win-Win-hugburði vilja fara inn í virðisketuna hjá sínum kundum. Tey siga, at tey eru varandi samstarvsfelagin, sum tryggjar kundanum hægsta virðið og besta nøgdsemið, tá ið hann ger íløgur í KT-, skrivstovu- og samskiftisloysnir. “Við opinleika, áræði, førleika og passión veita vit skjóta tænastu, virðisøkjandi ráðgeving og dygdargóða vøru, har vit seta kundan í fokus og taka støði í hansara tørvi.”

Tú varnast øll pluss-orðini: opinleika, áræði, førleika og passión. Og í einum broti í missiónini siga teir ella tey, at: “Passión er okkara drívmegi. Við passiónini koma tær bestu loysnirnar, arbeiðsgleðin og kundanøgdsemið”.
Og móti endanum verður tað næstan sum ein relgiøsur útifundur, tá ið samtakið sigur, at: “Vit brenna fyri okkara arbeiði, faki og okkara starvsfeløgum. Drívmegin er kenslan av at brúka okkum sjálv og okkara førleikar til at skapa meiningsfullar og virðisskapandi loysnir fyri okkara kundar. Vit brenna fyri hvønn dag at útinna okkara besta, og vit styrkjast og mennast við okkara sigrum – og ósigrum.”

Ósigrum skalt tú ikki leita longi eftir í hesum døgum, og vónandi hevur tað ikki tikið ov nógv av eldhuganum, at hetta samtakið, eins og so nógvar aðrar privatar fyritøkur, hevur havt munandi hall á roknskapinum tey seinastu árini. Men tað kann vendast við hepni og einum góðum vilja.

Postverk Føroya, sum í 2004 varð umskipað til partafelag, hevur nýliga skift navn til Posta. Har er munandi umskipan farin fram, fyrst og fremst at tillaga stovnin til marknaðarkor. Mær vitandi hevur felagið skyldu til at bera út post, brøv og pakkapost um alt landið, men onnur virki eru tó eisini virkin á hesum sama marknaðinum.

Posta hevur havt eitt hall á 8,2 mió. kr. í 2009 móti einum halli uppá 2,5 mió. kr árið fyri. Nevnd og leiðsla hava sett sær fyri, at rakstrarúrslitið fyri 2010 skal betrast í mun til 2009 og at raksturin skal geva avlop í 2011. Ein fortreyt fyri at røkka hesum máli er, at ein verkætlan við heitinum 180°, sum tey hava sett í verk, eydnast, og higartil gongur sum ætlað við hesi verkætlan, verður upplýst í fráðgreiðing frá felagnum. Endamálið við verkætlanini er at venda fokus hjá fyritøkuni 180° frá at vera ov nógv vent móti innanhýsis viðurskiftum til at venda sær móti marknaðinum, tí meirsøla er neyðug, fyri at fáa raksturin á Posta at geva avlop. Hetta er greið tala!

Tá nýggi samleikin hjá Posta varð framlagdur í august 2009 vísti stjórin í grein í Dimmalætting á, at arbeiðið við nýggja samleikanum hevur havt hjávinning við sær, tí ein arbeiðsbólkur hevði arbeitt við og funnið fram til kjarnuvirðini í fyritøkuni, kjarnumálini og avbjóðingarnar. Í tí sambandi hava tey funnið fram til tey 3 V´ini, sum stjórin lýsir soleiðis:

– Virðing. Vit skulu ikki yvirselja eina vøru – vit skulu kunna levera vøruna, vit lova. Og tá ein kundi kritiserar okkum, skulu vit siga takk, notera tað og leggja tað í ein idé-banka og arbeiða víðari fyri at gera tað betri.

– Vilji. Tær broytingar, sum hava verið og enn eru neyðugar at fremja hjá okkum krevja ein øgiligan vilja.

– Og víðskygni. Vit skulu tora at hugsa tað ótonkiliga, vera nógv meira framrættað, sigur stjórin, sum viðgongur, at fyritøkan hevur verið ov trek at laga seg til broytingarnar á marknaðinum.

Tænasturnar skulu broytast, og fyri at røkka hesum máli mugu forðingar av vegnum, sigur Posta, sum heldur, at størsta avbjóðingin er at fáa politikararnar at vera við uppá tað. Um tað hevur týdning, at kundarnir eisini eru við upp á tað, sigur søgan tó onki um. Posta sigur seg tó leggja dent á, at felags fyri dagførdu tænasturnar er, at tær í størri mun eru lagaðar til tørv kundans, hvør tað so enn er, sum definerar hendan tørv.

Tað hevur annars verið upplýst, at búmerkið hjá Posta skal ímynda tveir flúgvandi pakkar, men eg havi so ikki dugað at lagt tað til merkis, men kanska er ætlanin við hesum nógvu nýggju búmerkjunum, at tey skulu tala til dulvitið?

Eg kann í hesum sambandi nevna, at tað heldur ikki hevur eydnast mær at fáa skil á, hvat hasir báðir lúsakambarnir, sum eru búmerki hjá Studna, ímynda.

Elfelagið SEV, sum altso ikki hevur skift navn, hevur uttan iva eina missión og visión, og nakað um hetta er at finna í ársfrágreiðingini hjá felagnum. Nú snýr tað seg ikki bara um elframleiðslu longur, men um sambandið millum orkuframleiðslu og útlát. SEV hevur sett sær fyri at stuðla landsins myndugleikum at liva upp til altjóða semjur á hesum øki. Ella sum felagið orðar tað: “SEV hevur sett sær sum mál at vera ein virkin viðleikari hjá landsstýrinum í royndunum at flyta ásettu málini inn í veruleikan.” Svarið er her varandi orka, og hetta fer at hava við sær stórar og kostnaðarmiklar útbyggingar. Bara so at tit skulu vita tað!
SEV er kommunalur felagsskapur, sum røkir eina greiða landsuppgávu, og er tí altíð í vanda fyri at verða yvirtikið av landinum. Støðan kann eisini verða varðveitt óbroytt, og privatisering av øllum ella pørtum av virkseminum kann eisini koma upp á tal.

SEV hevur sett sær fyri, at í 2020 skulu 75% av elframleiðsluni á landi stava frá varandi orku.

Tað er sjálvandi allan heiður vert, at SEV átekur sær samfelagsskyldur, ja hugsar um klótuna alla sum hon er. Aftur her kunnu vit spyrja, hvat er verulig umsorgan fyri umhvørvi og umheimi, og hvat er umsorgan fyri eins egnu strategisku støðu.

Her skal tó ikki verða lagt upp til, at alt, sum vinnufyritøkur gera, tá ið tær positionera seg á nýggjan hátt, er fupp og fidus, men ein hevur grund til at vera skeptiskur.

Tað er áhugavert, at SEV eisini hevur gjørt sær eina samskiftisætlan, har tað verður staðfest, at SEV samskiftir reiðiliga og skjótt. Nevnt verður, at “Trúvirði, opinleiki, rættleiki og skjótleiki eru lyklaorð í samskiftinum hjá SEV við umheimin.”
Nú er tað so, at tað at stýra almennu fatanini at tínum virki, er av stórum týdningi, og, sum tey siga hjá SEV, hevur tað “stóran týdning, at samskiftið gevur eina rættvísa og neyva mynd av virkseminum hjá SEV og hugsanum felagsins.” So samskiftið skal stýrast, og við sínum samskiftispolitikki ynskir SEV at staðfesta seg sum eina opna fyritøku við mest møguligum gjøgnumskygni.

Virðisleiðsla

Hesin nývaknaði áhugin fyri samleika og virðum er nakað, sum er komið til okkara uttaneftir, sum so nógv annað. Hetta er tað, sum aðrastanis verður rópt virðisleiðsla, og sum er væl lýst í bókini: Ole Thyssen: Værdiledelse. Om organisationer og etik. Gyldendal, 1999/5. útg. 2008.

At etikkur, umhvørvi, góðska og trivnaður hava fingið so stóran týdning sum leiðsluhugtøk í modernaða samfelagnum er ikki av tilvild. Hetta er fyri ein part arvur frá 68. Nú er tað in at leggja dent á bleytu virðini. Tað er gott at hava okkurt ‘at ganga inn fyri’. Politiski brúkarin, sum leggur dent á heilsu, trivnað, etikk og burðardyggleika, hevur stórt vald. Fólk arbeiða ikki longur fyri at vinna sær eina løn, nei, tey vilja hava meining, avbjóðingar og menning í arbeiðslívinum. Nýtímans virki tíma ikki at hava samband við virki, sum eru afturúrsilgd ella ikki halda etisku reglurnar. Tað, sum ikki er ein liður í virðisøkingini, hevur ongan kjans. Og søgur um succes, uppruna og rættvísi viga nógv í sjálvsfatanini, og eisini tá vit velja at keypa okkurt.

Hesi hugtøk, tey bleytu virðini, eru partur av legitimeringini og sjónliggeringini av stovninum ella virkinum. Umdømi og dentur á virði er vorðin ein týðandi strategiskur faktorur hjá alt fleiri virkjum og stovnum, bæði sæð í mun til eitt nú kundar, myndugleikar og fjølmiðlar, men eisini innanhýsis, tá ið talan er um motivering av starvsfólki og til at miða seg eftir, tá ið leiðsla ella starvsfólk skulu taka avgerðir (viðhvørt sonevndar ópopulerar avgerðir) og grundgeva fyri hesum.

Spurningurin er bara, um talan altíð er um veruliga virðisleiðslu ella hinvegin um manipulatión og valdstríð, tá ið virði gerast partur av virkisspælinum. Tí bleyt virði seta ikki tær grundleggjandi búskaparligu treytirnar úr gildi.

Virki og stovnar skulu í alt størri mun markera seg mótvegis umheiminum og taka avgerðir, sum onkursvegna ganga interessentunum á møti. Spurningurin er tá, hvør ella hvørjir eru týdningarmestu interessentarnir, og hvussu stendur virkið seg í mun til hesar (sterkt/veikt). Krøvini, sum verða sett virkinum ella stovninum, kunnu ikki øll nøktast og hvørji, teir velja at nøkta, kann ikki avgerast sakliga. Tá er gott at kunna vísa til, at virði og skynsemi liggur til grund fyri avgerðum, sjálvt um hesar raka einstaklingar ella bólkar. Virðisleiðsla snýr seg fyri ein part um at positionera seg mótvegis interessentum, at bjóða summum av, geva øðrum fyrimunir og framíhjárættindi, og at sissa teir ella tey, sum antin ikki fáa sín vilja ella tær tænastur, sum tey halda seg hava rætt til, ella teir ella tey (eftirlitsstovnar, atfinnarar o.o.), sum kanska ivast í førleikunum ella trúvirðinum hjá virkinum ella stovninum.

Onkuntíð er neyðugt at gera seg inn á sosiala semjuna, skal virkið mennast og yvirliva, tí tað er jú ikki altíð samanfall millum organisatorisk virði og einstaklingavirði.

At samskifta um virði kann vera við til at avmarka stríð og ósemjur. Stutt kunnu vit siga, at virðisleiðsla skal ávirka bæði meiningar (holdningar) og virksemi (handlingar). Er talan bara um at ávirka meiningar, so at vánaskilið kann halda fram, ella um misinformatión fyri at sissa folk ella teppa atfinnarar, so er neyvan talan um virðisleiðslu.

Í meira konstruktivum høpi kann virðisleiðsla vera við til at minka um ávirkanina av peningi og valdi, tá talan er um avgerðir. Tá er ikki bara talan um avmarkningar, men eisini um høvi til at royna nýtt og vera kreativur, fyri ikki at siga at verða meira rættvísur.

Tá eru virði og orðingin av virðisgrundarlagnum meira enn nakað, vit hava, tí at hini hava tað. Tað er nakað, sum vit taka í álvara. Virði skulu vera greið, og tey eiga at vera við til at skapa gjøgnumskygni, sum er eitt av trendorðunum fyri tíðina. Veruligur dialogur kann eisini tryggja, at øll interessentáhugamál koma til orðanna. Tá er talan um fair play og álit.

Teori ella praksis

Men sum tað stendur í yrkingini: tað lekur ofta millum teori og praksis.

Eg gevi ikki nógv fyri virðisásetingarnar hjá oljufeløgum, um tey sínamillum avtala ov høgar prísir. Og hvat við SEV, sum eisini hevur methøgar prísir og tekur burtur av náttúruni. Og gera teir veruliga nakað sum munar á varandi orkuøkinum, tá ið samanum kemur?

Og hvat við politikarum, sum siga eitt og gera tað øvugta? Og hvat við bankastjórum, sum við milliónalønum eru við til at stuðla láni- og íløguvirksemi, sum avlagar  samfelagsbúskapin.  Og gott er nú hjá bankunum, at teir undir kreppuni kunnu tjena seg feitar av tænastugjøldum, – eitt nýtt og lukrativt slag av mikro-revenue.

Og er tað veruliga so, at færri posthús gera, at posttænastan kemur nærri brúkarunum? Sjálvandi skulu vit ikki gjalda fyri eina óneyðuga tænastu, men kann alt veruliga verða marknaðarstýrt, um ongin kapping er? Og hvat við tænastum, sum ikki kunnu veitast upp á marknaðartreytir? Kanska hevur Posta ikki skyldina, men tað undrar, at tað ikki skal loysa seg at bíleggja á interneti, tí at postgjaldið nú er farið til skýggja. Hetta merkir, at vit fáa ikki fyrimunir av kapping, og prísirnir her á landi eru sum kunnugt millum teir hægstu í heiminum.

Jú, gott er at hava fyrilit fyri bleytu virðunum, men tað krevur hart arbeiðið og eitt reiðiligt sinni at virka fyri teimum. Tað er avgjørt onki stuttligt í longdini við retorikki, sum bara gruggar.

Brown Sugar

Politikkur er nú løgin. Tað er vælkent, at politikkur er ein spurningur um atkvøður og vald. Politisku flokkarnir siga seg jú hava sínar ideologiir (stevnuskráir), men hesar eru sum oftast í besta føri vegleiðandi, tí í roynd og veru eru tað onnur viðurskifti, sum hava týdning, tá ið veruligur politikkur skal førast.

Serstakliga í ringum tíðum, sum teimum, vit nú eru í, noyðist politikarin at taka atlit til vandamálini, tvs. trupulleikarnar hjá tí almenna at gjalda fyri rakstur, tænastur og íløgur. Í løtuni er tað tað stóra almenna undirskotið, sum elvir til høvuðbrýggj bæði her hjá okkum og í útlondum. Tá inntøkurnar svíkja, hevur politikarin tveir kostir í at velja: antin at skerja rakstur, tænastur og (óneyðugar) íløgur hjá tí almenna ella økja undirskotið á fíggjarlógini. Og tá so er, er tað alt umráðandi ikki at stíga skeivt, tí har eru so nógv atlit at taka. Skulu tænastur skerjast, skulu fólk sigast upp í hópatali, skal arbeiðsloysið økjast, fara fólk at flyta av landinum, fara vit at dragna afturúr ella skulu vit bara lata standa til, brúka pengar og vóna, at tíðin fer at fáa alt aftur í rættlag.

Fólk spyrja, hví vit t.d. skulu stuðla mentan, sum ongin skilir, nú tíðirnar eru ringar? Hví ikki heldur lata stuðul til eina bakkaverju, sum hóast alt loysir ein veruligan trupulleika (ein gravkúgv á staðnum fær arbeiði í nakrar vikur, og bakkin verður vardur).

Val í Bretlandi
Í Bretlandi er valdysturin í hæddini í hesum døgum. Tað nýggja er, at har eru teir farnir at brúka sjónvarpið sum politiskan pall, tvs. lata ein týðandi part av valdystinum fara fram í sjónvarpinum. Hjá okkum hevur hetta verið tað vanliga í fleiri ár.

Annað, sum undrar í hesum sambandi, er, at nú hildu vit, at tað var internetið, sum var tann nýggi politiski pallurin, men har hevur tað víst seg, at seiggi er enn í góða gamla sjónvarpinum.

Fólk og miðlar eru alspent, tá ensku politikararnir skulu ‘upptraðka’, ja, tað er næstan líka stuttligt sum hesar amatørkappingarnar, sum nú vikuskiftini binda fólk til lenistólarnar framman fyri skíggjanum.

Og við eitt er politikkur vorðin miðladystur. Tað er ikki líka mikið, hvussu tú málber teg, tí fólk sita undir hvørjum orði.
Herfyri kom eitt nú fram, at Nick Clegg hjá liberaldemokratunum hevði gloymt ein taktikkseðil í einum taxabili, og brátt vistu miðlarnir tað. Á seðlinum stóð m.a. at Clegg skuldi halda seg frá at tosa um verulig politisk vandamál í sjónvarpinum, men tosa um virðir og alla tíðina og í hvørjum einasta setningi leggja dent á, at hinir politikararnir vóru gamalsligir.

Taktikkurin hjá politikarum í einum valstríði sum hesum ber boð um, at veljarar eru rætt sum kenslusom børn, sum lata seg tøla av tí einfalda og grunna og tí óviðkomandi. Politikkur er show, og veljarin, sum jú onki vald hevur, ja, er í valdi politikaranna, er áskoðari.

Men vald hevur veljarin, og tí verður so nógv gjørt til tess at tekkjast veljaranum. Veljarin velur tann, sum hann roknar við kann loysa hansara persónligu trupulleikar, longur røkkur sjónarringurin ikki. Hjá teimum, sum eru hart fyrispent, eru samfelagstrupulleikar tað sama sum persónligir trupulleikar. Veljarin vil hava tað trygga og lokala. Líka leggur hann lag í stáspolitikk, hetta modernaða við frísinni, javnrætti og javnstøðu og hvat alt hetta modernaða eitur.

Tí snýr tað seg í valstríðnum um at hava ein greiðan boðskap, at raka kenslurnar og lumpa og lirka, sum Erlendur plagdi at málbera seg.

Brown lort í býin
Fyri nøkrum døgum síðan kom enski forsætisráðharrin Gordon Brown rættiliga lort í býin, tá ið hann á rundferð í einum valdømi kom í hóslag við eina bygdakonu, sum av tilvild kom fram við har, sum forsætisráðharrin stóð. Konan, sum altíð hevði valt Labour, helt, at hon – nú hon fekk høvið – skuldi siga forsætisráðharranum nøkur sannleikans orð. Hon ræddist stóru almennu skuldina, tí hon óttaðist fyri, at hetta fór at gera skattabyrðuna hjá komandi ættarliðum størri. Hon mælti til ábøtur, sum ikki allar fullu forsætisráðharranum líka væl. Forsætisráðharrin helt sær og tosaði hampuliga við konuna, hóast hann var fjálturstungin. Komin í bilin aftur var Brown í øðini um, at konan var sloppin fram at at tosa við seg. Hann kallaði konuna trongskygda, og orðini vórðu, uttan at Brown visti av tí, varpað beinleiðis út í miðlarnar.

Hetta er í grundini ein áhugaverd hending. Ongin ivi er um, at Brown meinti tað, sum hann segði, men hvat er so á vási?

Fyri tað fyrsta verður ein forsætisráðharri settur so dyggiliga upp á pláss av eini vanligari konu. Hetta síggja øll, og tað gevur afturljóð víða um. Í øðrum lagi er Brown so óheppin aftaná at kalla ein av veljarunum hjá Labour trongskygdan. Hvør skal siga, tað er munur á floksleiðslu og veljarum. Nakað heilt annað er, at politikarar eru væl vitandi um, at teirra veljarar eru ymiskir. Sjálvt teir mest frílyntu flokkarnir hava veljarar, sum (ótilvitað) eru trongskygdir, rasistar, egoistar og tað sum verri er. Ikki minst tá tað sansar at.
Spurningurin er bara, hvat byggja vit slík heiti á?

Var Gillian Duffy, sum konan kallaðist, trongskygd. Segði hon ikki bara tað, sum mong halda, men sum tað ikki er politiskt korrekt at siga alment, um tú ikki hoyrir til á ytsta høgraveinginum? (At tilflytarar taka arbeiði frá heimafólki. Hetta hava føroysk fakfelagsfólk sagt í áravís, og hvør leggur nakað í tað?)

Tað er eyðsæð, at Brown kemur í eina tvístøðu: hann er fangaður millum veruleikan og eitt leikstjórnað valstríð. Kanska er júst Brown tann trongskygdi, tá ið samanum kemur. William Heinesen nevndi einaferð í einum ummæli, at “tey, ið eru ov trong til at tola fríska atfinning, eru mangan eisini á annan hátt ov trongskygd”. (Í ummæli av Flókatrøll eftir Heðin Brú í 14. September, 21. januar 1949. Prikið var vent móti tjóðarskaparfólkunum, sum ikki toldu atfinningar).

Tað ringasta er kortini, at George Brown blamerar seg. Pallmyndin skramblar saman, og vit síggja, at alt er bara manipulatión og spæl. Av óvart ger Brown veljarar í túsundatali í øðini, og fyri at gera ilt verri fer hann klossutur, sum hann er, at biðja um umbering fyri tað, sum fjølmiðlarnir hava lagt hann undir at hava sagt (hóast øll jú hoyrdu, hvat hann segði!). Tað man kortini vera ivasamt, um umberingin rínir við. Skaðin er hendur og bøtist ikki aftur.

Og hví skal Brown fjala, hvør hann veruliga er? Er hann ikki menniskja sum øll onnur?

Putursukur upp á breyð
Kleyvarskapurin hjá Brown og hansara hjálparfólkum kann sjálvandi fáa politiskar avleiðingar, men fyrst av øllum er talan um eina avdúking: at politikkur er miðlað spæl, sum kortini er beiskur veruleiki í modernaða miðlasamfelagnum.

Verður Brown ikki valdur, so verður hann kanska noyddur at eta putursukur upp á breyð. Tað var vanligur kostur, í hvussu er fyrr, tá ið tíðirnar ikki vóru so góðar.

Gillian Duffy fekk so tað burturúr, at hon nú er miðladarling og kann njóta tað, solongi tað nú varar.

Friður og spógvalát

Nú ein dagin herfyri, eg var ein shopping-túr í býnum í Liverpool, var eg so heppin inni í einum av teimum – eftir føroyskum mátistokki – stóru fløguhandlunum –  hesin var í stóru nýggju keypsmiðstøðini ONE – at koma fram á eina fløguútgávu við øllum klaverkonsertunum hjá Mozart, spældar og stjórnaðar av hinum navnframa klaverúrmælinginum Daniel Barenboim saman við English Chamber Orchestra. Upptøkurnar eru gjørdar árini 1967-1974.

Hetta ver ein bílig-útgáva, eitt sonevnt ‘budget box set’ frá plátufelagnum EMI, og eg gav 20£ fyri heila skittið.

Eg minnist, at eg á sinni síðst í 1970’árunum lænti hesar klaverkonsertirnar á plátu frá einum seinni stórum føroyskum skaldi, og eg spældi tær allar á tamb (eg minnist ikki, um tað var henda sama innspælingin). Eg lurtaði ikki tá so nógv eftir klassiskum tónleiki, men hesar klaverkonsertirnar gjørdu sítt til, at eg fekk eyguni upp fyri hesum tónleikaslagnum eisini. Hetta var annars um somu tíð, sum eg fall fyri Weather Report-útgávuni Heavy Weather (1977), nakað sum gjørdist byrjanin til eina langa ferð inn í fusiónstónleikin. Bæði Mozart og Weather Report teljast framvegis millum tað, sum mær dámar sera væl at lurta eftir.

Um hetta mundið kallaði eg meg sosialist fyri ikki at brúka ljótara heitið kommunist. Men har fór skjótt at koma vend í. 1970’árini vórðu eyðkend av, at blómukollvelting varð avloyst av fanatismu og terrorismu bæði frá høgru og vinstru, og at kollveltingar í heila tikið ikki vóru so høgt í metum longur. Khmer Rouge tíðarskeiðið í Kambodja (1975–1979) mundi taka mótið frá sjálvt hinum mest eldhugaða kollveltingarsinnaða. Og søgurnar um, hvat veruliga fór fram undir mentanarkollveltingini í Kina, broyttu so smátt vónina til vónbrot hjá teimum flestu, sum høvdu Kina sum sítt politiska álit.

Eg gjørdi tó mítt besta at varðveita tað sindrið av sosialismu, sum var eftir í mær, og royndi at bøta holini aftur við tónleiki hjá Jomfru Ane Band og Hoola Bandoola Band, sum hildu fast við góðar gamlar einfaldar og óvikandi sannleikar og áskoðanir.

Men mitt í allari neyðini kom so Mozart.

Mozart. Eitt undurbarn

Tær á leið 26 klaverkonsertirnar hjá Mozart eru nakað heilt serligt, tí tær sýna eina merkisverda tónlistarliga menning hjá einum tónaskaldi, sum jú var eitt undurbarn. Mozart var bara 11 ára gamal, tá ið hann skrivaði tær fyrstu fýra konsertirnar, sum nú ikki verða hildnar at vera hansara, men mugu fatast sum savn av tónleiki, sum aðrir hava skrivað. So har var Mozart forút fyri sína tíð og brúkti mashup, ið er ein viðurkendur arbeiðsháttur í nýggjari tíð í m.a. tónleikaframleiðslu.

Hinar klaverkonsertirnar eru tær flestu skrivaðar í Wien árini 1782-1786, tann seinasta í 1791, árið Mozart doyr. Bara árini 1784-86 skrivaði Mozart heilar 11 klaverkonsertir, sum allar eru meistaraverk. Mozart kann eisini sigast at hava skapt hetta konsertslagið, sum síðan hevur hildið sær líka til henda dag. Og tað er í sjálvum sær ikki so lítið.

Tað er annars áhugavert, at fleiri av hesum klaverkonsertunum beinleiðis eru skrivaðar til bæði leik og lærd. Tú kemur at hugsa um ævintýrini hjá H. C. Andersen.

Í einum brævi til pápan skrivar Mozart, at tað hevur verið stuttligt at skriva hesar konsertirnar [nr. 11-13], tí hetta er ein góður tónleikaformur, ikki ov tungur, men heldur ikki ov lættur, fellur væl í oyrað, uttan at gerast innantómur sjálvandi. Her og har kann sjálvt tann listfróði (connoisseururin) finna okkurt, sum honum hóvar – framført kortini uppá ein slíkan máta, at eisini tey vanlig fólk, sum bara lurta eftir tónleiki, verða hugtikin, uttan at tey vita hví.

Eg minnist, tá ið eg lurtaði eftir hesum konsertunum í 1970’árunum, at mær dámdi serliga væl konsertina, ið var nr. 12 í a-dur, og hana dámar mær líka væl enn. Konsertirnar nr. 11 til nr. 13 frá 1782-83 vóru skrivaðar við meira yndisligum og hugtakandi – onkur vil kanska siga popputum – dámi, so at øll kundu vera við, bæði høgur og lágur, soleiðis sum nevnt er í brævinum omanfyri. Nr. 12 hevur eina lætta byrjan og ein hugtakandi bygnað, og hongur eftir mínum tykki væl saman sum ein heild. Serliga tann seini og sorgblíði andante-satsurin var góður heilivágur til eitt sinni í andaligari neyð, ella hví ikki til tann stressaða.

Tónleikurin hjá Mozart er jú nógv feel good-tónleikur og væl egnaður til meditatión. Mær er sagt, at kýr, sum lurta eftir Mozart, mjólka betur enn kýr, sum hoyra annan tónleik. Kundi hent seg, at spældu tú jazz fyri teimum, so vóru tær sleptar með alla, so ver varin.

Onkur vil vera við, at tær seinnu klaverkonsertirnar hjá Mozart, tær frá og við konsert nr. 18 í b-dur, eru tær tónlistarliga sæð meira áhugaverdu. Men tær eru nú heldur ikki allar so lættar at fara til, sum tær fyrru, men ikki tungar kortini, hóast tær í flestu førum eisini eru eitt sindur longri, enn tær, ið vórðu skrivaðar árini undan. Aðrir tónleikakønir vilja vera við, at tann meira háborna es-dur konsertin nr. 14 er tað besta, sum nakrantíð er skrivað fyri klaver og orkestur. Soleiðis meta tey kønu, og vit halda bara sum tey.

Og nú vit tosa um hugtakandi tónleik, hvør minnist so ikki tann sera vakra andante-satsin í konsertini nr. 21 í c-dur, eisini nevndur Elvira Madigan temaið úr filminum hjá svenska filmsleikstjóranum Bo Widerberg frá 1967 um sorgarleikin, tá ið hin undurvakra 21 ára gamla Elvira og 35 ára gamli loytnanturin Sixten Sparre, ið var bæði giftur og pápi, spældu sín forbodna kærleiksleik heilt til tann beiska enda. Í hvussu so er øll, sum einaferð hava hoyrt henda satsin.
Synd at hesin vakri tónleikurin viðhvørt verður spældur í elevatorum, handlum ella matstovum (lat tað so vera í eini fínari matstovu aftur við eini romantiskari máltíð sjálvandi og á borðinum jólaljós, sum glitra aftur í eygunum á einum forelskaðum pari).

Nú er klassiskur tónleikur ikki tað, vit lurta mest eftir í okkara strævnu tíð, men hjá honum ella henni, sum ivast í, hvussu farast skal í holt við henda tónleik, sum er um at hokna av berari fínheit, er Mozart heilt vist rætta fráfaringarhøllin. Eins og við øllum, so skal oyrað venja seg til tað nýggja. Tónleikurin hjá Mozart er, sum allur góður tónleikur, fjøltáttaður og avbjóðing, men eisini friður, eins og sagt verður um tann friðin, har onki er fyri oyrað annað enn spógvalát.

Og lat teg ikki ræða av, at tey meira framkomnu tosa um sonatuform, tema við endurtøku og variatión, romansu, rondo o.s.fr. Tú hoyrir tað sum oftast ótilvitað, tá ið tú lurtar. Vanliga eru konsertirnar í trimum satsum: ein ofta skjótur/lættur fyrsti, ein meiri seinur sorgblíður/yndisligur/grundandi annar, og ein skjótur ofta avgjørdur/loystur triði.

Tað hevur sjálvandi týdning, um tónleikurin er skrivaður í dur ella moll, og í hvørjum tónaslag, men eisini tað fangar tann uppmerksami lurtarin, um tað ger nakran mun fyri upplivingina. Tá samanum kemur er tað avgerandi, at tónleikurin hevur flog, er fjøltáttaður, viðkomandi og ikki keðiligur.

Barenboim. Eisini eitt undurbarn

Var Mozart undurbarn, so var Daniel Barenboim tað ikki minni. Hann er føddur í Argentina í 1942, og longu 10 ára gamal byrjaði hann at spæla klaver alment. Sum smádrongur hitti hann og spældi fyri kenda týska dirigentinum og komponistinum Wilhelm Furtwängler, sum beinanvegin sá, at her høvdu vit við ein úrmæling at gera. Furtwängler hevur eisini verið fyrimynd hjá Barenboim.

Síðan hann byrjaði fyrst í 1950’árunum, hevur Barenboim innspælt at siga alt tað týdningarmesta innan klavertónleik, t.d. verk eftir Mozart, Beethoven, Brahms, Schuman, Chopin, Tchaikovsky, Bartók o.fl.

Hann hevur eisini verið sera virkin og bæði spælt sjálvur og stjórnað tónleikaframførslum. Hann hevur stjórnað fleiri av kendastu orkestrunum síðan 1967, og síðan 1973 hevur hann fast stjórnað operaframførslum. Barenboim hevur eisini verið tónlistarliður leiðari hjá symfoniorkestrinum í Chicago frá 1991 til 2006 og statsoperuni Staatsoper Unter den Linden í Berlin síðan 1992.

Og Barenboim er framvegis virkin á mongum økjum.

Í vár skal hann sjálvur spæla fleiri konsertir, og hann stjórnar framførslum á Staatsoper og Philharmonie í Berlin, umframt at hann stjórnar operur eftir Verdi og Wagner á Teatro alla Scala í Milano.

Barenboim fekk týsku mentanarvirðislønina í 2009 og sama árið danska Léonie Sonnings Musikpris.

Barenboim, sum býr í Berlin, men eisini hevur búð í Ísrael, er av jødiskari ætt. Tað hevur tí vakt ans, at hann hevur tikið avgjørda støðu í stríðnum í Miðeystri og vart støðuna hjá palestinensum og funnist at ísraelsku búsetingunum í Palestina. Tað hevur hann fingið manga ákoyringina fyri. Hann ger í hvussu er ikki mun á fólki, tá ið setur tónleikarar í orkestrini, hann stjórnar. Har er tað bara dugnaskapur, ið telur.

Í 1999 stovnaði Barenboim saman við vinmanninum Edward Said, ið er arabi, kendur granskari og talsmaður fyri sak palestinanna, tað sonevnda West-Eastern Divan, ið er eitt ungdómsorkestur við ungum úr øllum londum í Miðeystri. Hesi hittast so saman til verkstovur og konsertir eina ferð um árið. Hetta vísir eisini hansara álit á, at listarligt samstarv kann føra til fatan og semju. Men tað eru eisini tey ið halda, at tónleikur og politikkur ikki hóska saman, men tað leggur Barenboim so onki í. Hann finst eisini at teimum, sum halda, at hann skuldi hildið seg til tónleik og latið politikarar um politikkin.

Hóast eg kann taka undir við politisku átøkunum – onkur vil kanska siga provokatiónunum – hjá Barenboim, so er tað tó sjálvur tónleikurin og spælið, sum er tað avgerandi. Gamaní er tónleikur eitt mál, sum øll skilja, men at geva tónleiki ein serligan politiskt frígerandi mátt, man vera at fara ov langt. Tónleikur hevur ikki somu samfelagsligu megi, sum tað politiska og átrúnaðarliga, og tað man mær kunnugt bara vera í sambandi við ungdómsuppreisturin, sosialu og mentanarligu kollveltingina í 1960’árunum, at tónleikur hevur havt ein avgjørt týðandi, men langt frá avgerandi leiklut.

Í 1967 giftist Barenboim í Jerusalem við kenda bretska cellospælaranum Jacqueline du Pré. Hon fekk staðfest sclerosu í 1973 og gavst tá at spæla. Tey vóru gift til hon doyði í 1987. Teirra hjúnalag og vinalagið við Itzhak Perlman, Zubin Mehta og Pinchas Zukerman er lýst í filminum Remembering Jacqueline du Pré (1994) eftir filmsleikstjóran Christopher Nupen. Barenboim er giftur uppaftur.

Rættilig gøla stóðst herfyri av, at Barenboim á konsertferð í Jerusalem í juli 2001 við Staatskapelle endaði eina av konsertunum við at spæla brot úr operuni Tristan und Isolde eftir Wagner. Áhoyrar sluppu at velja at vera sitandi ella fara, um teimum ikki dámdi hetta, og eini 20-30 fólk fóru. Hini vórðu sitandi og fagnaðu framførsluni. Gølan kom ikki fyrr enn dagin eftir, tá ið onkur, ið helt seg hava skyldu at verja borg, fór í miðlarnar og fekk øst almenningin upp. Barenboim vardi sína gerð og vísti til, at tíðin var farin frá, at Ísrael við at vísa til farnar hendingar kundi nokta fyri, at ávísur tónleikur varð spældur har í landinum, og at summir tónleikarar vóru bannlýstir. Hetta sømir seg ikki einum landi, sum kallar seg eitt fólkaræði.

Nú hevði alt hetta ikki so nógv við klaverkonsertirnar hjá Mozart at gera, so lat okkum gevast her.

Eg skal heldur ikki gera nakra roynd at meta um spælið hjá Barenboim ella spælistíl hansara. Hann er sum nevnt stórur tónleikari, og tey, sum hava skil fyri hesum siga, at hann hevur sjáldsama góða tónleikafatan, bæði tá talan er um verkfatan og um harmonisk eyðkenni og frábrigdi. Hann verður mettur at verða millum størstu klaverleikarar í 20. og 21. øld.

Nú hava eisini onnur enn Barenboim innspælt klaverkonsertirnar hja Mozart. So tey, ið hava hug, kunnu sjávanldi samanbera ymsar innspælingar. Eg havi sjálvur roynt tað, og tað kann vera bæði hugvekjandi og menna fatanina av tónlistarligum fjølbroytni.

Jú,tú rennur teg í so mangt, eisini slíkt sum gongur 30 ár aftur í tíðina. Fyri meg er tónleikur bestur, tá ið hann verður settur í rættan ella onkran viðkomandi ella áhugaverdan samanhang. Honum nýtist ikki bara at vera spógvalát.

Nýskapan í almenna sektorinum

Í politiska kjakinum seinastu tíðina er komið fram, at tað er vorðið meira trupult at reka partar av almenna sektorinum. Orsøkirnar eru fleiri, og neyvan bara fíggjarligar.

Eitt, sum ofta verður nevnt, tá hesir trupulleikar hava verið umrøddir, er, at tað er neyðugt at fara undir at fremja bygnaðarbroytingar. Í samrøðum við politikarar verður hetta sum oftast nevnt í einum eykasetningi, og har endar so prátið, í hvussu er í miðlunum. Tær fáu ferðirnar, spurt hevur verið, hvørjar bygnaðarbroytingar talan kann verða um, er vanliga svarið, at tað er ov tíðliga at siga nakað um tað. Ætlanin er heilt vist at fara undir hetta, og kanska situr eisini ein arbeiðsbólkur (ella politiskur fylgibólkur) og arbeiðir við málinum o.s.fr.

Almenningurin ella borgarin veit sum oftast onki um, hvat er í umbúna. Ja, ávís stórmál og avgerandi bygnaðarligar broytingar verða framdar í almenna bygnaðinum, eitt nú á pensjónsøkinum, uttan at almenningurin hevur nakra sum helst hóming av, hvat veruliga fer fram. Tað gongur alt fyri seg aftan stongdar dyr (í Føroyum ber sum kunnugt ikki til at kjakast opið um slík mál, tí so fara politikarar vanliga upp at galdra, og so er spælið spilt).

Í øðrum førum taka bygnaðarbroytingar og nýskapan so langa tíð, at tað er ivasamt, um tað eydnast at heysta nakran fyrimun av broytingunum. Her er kommunubygnaðurin helst besta dømið.

Tað ger ikki støðuna betur, at tey, sum skulu fremja broytingarnar, ofta mana fram fíggindamyndir, misnýta sítt vald ella seta føtur í spenni at verja síni seráhugamál, og fegnast so, tá ið broytingin verður av ongum. Eg skal ikki siga, at tey ikki viðhvørt kunnu hava grein í sínum máli.

Onkuntíð hevur tú tó varhugan av, at ábendingar um bygnaðarbroytingar bara hava til endamál at sissa tey, sum verða rakt av skerjingum. Í løtuni sløkkja vit eld, royna at fáa kassan at stemma, og so hava vit hetta við bygnaðarbroytingum sum nakað framíhjá, sum vit fremja ella ikki fremja, alt eftir um vit fáa tað í lag, ella eftir hvussu politiska rákið nú einaferð fer.

Týðandi menningarátøk í almenna sektorinum liggja tí fyri íla, ella drukna í leiðiliga politiska glantrileikinum.

Tá tíðirnar eru góðar verður tosað um bygnaðarbroytingar upp á kvamsvís, og tá kreppan kemur, mugu bygnaðarbroytingar antin fremjast í óðum verkum (t.v.s. skerjingar) ella bíða, til eldsløkkingin er av.

Støðug og skipað menning

Og kortini munnu tey flestu hava eina greiða hóming av, at bygnaðarbroytingar í almenna sektorinum eru bráðneyðugar, m.a. tí at almennar tænastur mangan eru ov dýrar, hava ov vánaliga góðsku, ikki eru nøktandi í mun til tørvin, ella verða ofta als ikki veittar teimum, sum hava brúk fyri teimum.

Áttu bygnaðarbroytingar her hjá okkum, t.d. menning av almenna sektorinum, ikki, eins og í øðrum londum, at verið ein skipað tilgongd, heldur enn nakað, sum vit taka fram sunnudagar?

Bygnaðarbroytingar er ikki nakað, sum verður lagt til rættis á onkrum loynifundi. Nei, vanligt er aðrastaðnis at fáa øll tey, sum varða av almenna sektorinum, t.d. leiðslu, starvsfólk, arbeiðsgevarafeløg, fakfeløg, vitanarstovnar og brúkarar at ganga saman um at gera ein leist og lýsa, hvat krevst til tess at fremja nýskipanir í almenna sektorinum. Meiningin er so, at politikarar taka støðu til uppskotini og syrgja fyri, at tey verða framd, um politisk undirtøka fæst fyri teimum. (Sí eitt nú ritið Strategi for styrket innovation i den offentlige sektor, sum danska Rådet for Teknologi og Innovation hevur ritstjórnað. Útgevari er Forsknings- og Innovationsstyrelsen, 2008).

Eyðkent fyri átøk sum hesi er, at tey leggja dent á at 1) fáa skapt nýskapanarbólkar (innovationsalliancer), sum savna inn vitan og m.a. peika á trupulleikar í vanliga rakstrinum, sum treingja til ábøtur, ella øki, sum mugu rekast á heilt annan hátt, 2) stuðla nýskapanarleiðslu og 3) ikki minst duga at skyna á liðunum í nýskapanartilgongdini.

Tað er eyðsæð, at hesi átøk eru tekin um ein tørv á nýskapan, men eisini um álit á, at tað við skipaðari tilgongd ber til at skapa okkurt avgerandi nýtt.

Nýskapan er onki nýtt

Nýhugsan, nýskapan ella innovatión er nú onki nýtt. Tað hevði verið púrasta óhugsandi, at vit vóru komin á tað mennigarstig, vit eru á í dag, var ikki talan um nýskapan. Vit hava havt alt frá landbúnaðar- og ídnaðarkollvelting til politiskar nýskipanir, hópframleiðslu, útbúgving fyri øll, tøknilig frambrot, tryggingar, fólkapensjón, bókasøvn, minstuløn, internet og Wikipedia. Hetta eru frambrot, sum broyta samfelagið, broyta mátan vit liva, arbeiða og samskifta. Í mongum førum eru hesi frambrot til frama bæði fyri einstaklingin, t.v.s. gera hansara tilveru betri og tryggari, samstundis sum tey fáa betri javnvág í ta størru skipanina; stovnin, bygdina ella samfelagið alt.

Hinvegin kann nýskapan eisini gerast ein vanlagna. Dømi um slíka nýskapan eru eitt nú nýskipanir í fíggjarheiminum, sum hava víst seg at vera bløðrur, ella meira framkomnir hættir at drepa fólk.

Tað slagið av nýskapan, sum vit vanliga geva okkum mest far um, eru tøknilig frambrot. Tað er framvegis brúk fyri tøkniligari ella verk- og handilsligari nýmenning, har fremsta málið er at fáa vinning burturúr. Men í okkara framkomna samfelag er sanniliga eisini brúk fyri sosialari nýmenning, har tað ikki er vinningur, men heldur økt vælferð ella munabetri nýtsla av tilfeingi, sum drívir verkið.

Nú farið verður frá ídnaðarsamfelag til tænastu-, vitanar- og netverkssamfelag, verður neyðugt at endurskoða sosial sambond og sosialar skipanir, eisini í arbeiðs- og vinnuhøpi, so at hesi svara til tíðarinnar krøv. Alt broytist, og tað nyttar ikki longur at brúka loysnir, sum riggaðu í ídnaðarsamfelagnum. Tað vita fleiri almenn verk, sum nú berjast fyri lívinum, alt um.

Sosial nýskapan

Nú er nýskapan ella sosial nýskapan ikki nakað, sum er uppfunnið til høvið, nú tað sansar at allastaðnis. Nýskapan hevur sum nevnt altíð verið, og tað er tí ikki av tilvild, at búskaparfrøðingurin Joseph Schumpeter er vorðin kendur fyri at hava orðað hugtakið skapandi oyðilegging (‘creative destruction’), sum han setti fram í kendu bókini Capitalism, Socialism and Democracy (1942). Schumpeter var so avgjørdur, at hann vildi vera við, at skapandi oyðilegging var ein høvuðskelda til at fáa búskaparligan vøkstur.

Í ritinum Social Innovation. What it is, why it matters and how it can be accelerated (Said Business School, Oxford, 2007) skriva Geoff Mulgan o.fl., at við sosiala nýskapan meinast nýggj hugskot, sum virka ella kunnu brúkast, og sum loysa sosialar trupulleikar ella nøkta sosialan tørv. Vit vita eisini, at sosial nýskapan tekur seg upp í sambandi við tøkniliga, politiska og samfelagsliga menning. Eitt nú hava fólk lært seg at koyra bil, og skipa ferðsluna, so hon gongur væl, hóast ferðsla, tá ið hon vindur upp á seg, í aðrar mátar skapar trupulleikar og ampa, sum seta krøv um nýggja sosiala nýskapan. Sosial nýskapan er tí ikki bara nakað, sum er knýtt at tí almenna sektorinum, men líka so nógv eitt afturvendandi gerandisligt fyribrigdi.

Tað eru fleiri viðurskifti, sum gera, at sosial nýskapan nú er komin meira í miðdepilin. Talan er serliga um viðurskifti, sum stinga seg upp í nýmodernaða samfelagnum: longri livitíð, lívsstílssjúkur, størri og meiri fjølbroyttur eftirspurningur eftir almennum tænastum (serliga innan heilsu, útbúgving og røkt), trupulleikar í skúlunum, stillastandur og afturgongd í lokaløkjum o.s.fr.

Royndirnar vísa, at fleiri av verandi (almennu) skipanum ikki megna at nøkta henda økta og nýggja tørvin. Almennu stovnarnir eru ov tungir og dýrir at reka,  teir eru ikki nóg liðiligir (óflexiblir), og loysa ofta farnar trupulleikar. Stovnarnir broytast heldur ikki frá degi til dags, tí teir eru siðbundnir og hava sum oftast hollar og týðandi stuðlar. Úrslitið er tí, at fólk ofta ikki fáa nøktandi tænastu ella líða óneyðugt, ella at sosialir trupulleikar sleppa at standa við.

Nú er tað ikki vist, at sosial nýskapan er svar upp á alt. Men slík nýskapan er grundað á ta sannroynd, at nógv fólk eru kreativ, duga at finna loysnir og eru broytingarsinnað, og tí er hetta eitt aktiv, sum tað er vert at brúka. Eitt týðandi krav, skulu úrslit fáast úr hesum aktivi, er at eitt hóskandi undirstøðukervið er tøkt. Og nógv bendir á, at júst í Føroyum skuldu umstøðurnar at gagnnýta sosiala nýskapan verið millum tær frægu.

Mulgan o.fl. (Geoff Mulgan var í síni tíð ráðgevi hjá Tony Blair) tosa í hesum sambandi um samanspælið millum býflugurnar, sum koma víða og eru raskar og skjótar í vendingini (’finna uppá’) og trøini, t.d. almennir stovnar og feløg, sum eru meira støðuføst og hava skipanir og orku at seta nýggj hugskot í verk (entreprenørar). Vit kenna hetta mynstrið serliga aftur í vinnuni, har smáfyritøkur koma við hugskotum og nýggjum lutum, sum stórfyritøkur gagnnýta í teirra framleiðslu.

Nýskapan er bæði ein tilgongd og avrik. Úrslit úr nýskapan kunnu vera nýggjar ella betri tænastur, nýggir arbeiðshættir, broytt regluverk, betri umsiting, enntá ein nýggj skattaskipan o.s.fr.

Tað verður sagt, at nýskapan sprettir úr ónøgd við støðuna sum er. Kortini kann tað, hóast ónøgd, ganga long tíð, uttan at nakað verður gjørt við støðuna, serliga í almenna sektorinum.

Skeivleikar verða fjaldir burtur (og koma so fram onkuntíð sum gøla), einstaklingar megna ikki at gera nakað við støðuna, og ongin skipan er, sum miðvíst virkar fyri broytingum.

Hvat forðar broytingum?

Tað er kortini ikki bara býttleiki og illvilji, sum forða broytingum til tað betra. Nevnast kann m.a. at mótstøða móti broytingum kann koma av, at nýskipanir í einum virkandi stovni fara at ávirka dagliga raksturin, so at tað kanska kemur minni burturúr, meðan broytingin fer fram. Og ongin vissa er heldur fyri, at nýskipanir virka, tá samanum kemur.

Annað er, at tað eru áhugamál knýtt at verandi skipanum. Fólk hava útbúgvið seg til ein ávísan arbeiðshátt, vandi er fyri at broytingar fara at koppa valdskipanini, og at onnur sleppa framat. Og hvat við øllum øðrum íløgum, sum eru gjørdar? Skulu tær ikki vinnast innaftur fyrst? (Havið her í huga hugtakið falnir kostnaðir/sunken costs).

Nýskipanir bróta við vanahugsanir, sum gera lívið lættari, og hvussu við samanhaldinum, netverkinum, sosiala kapitalinum, sum kanska fer fyri skeytið, um okkurt nýtt verður sett í verk. Tað er væl kent, sum Thomas Kuhn hevur víst á við hugtakinum um paradigmu, at sjálvt í einum væl skipaðum umhvørvi sleppur betri ástøði (ella t.d. nýggj hugskot) ikki framat uttan nakað. Tað er ikki so at sleppa av við gamalt ástøði og vitanarskipanir, og tað verður vanliga ikki farið av palli, fyrr enn annar líka góður ella betri pallur er í eygsjón.

Tað ber tó til at sleppa undan hesum forðingum.

Skipanir megna í longdini ikki at standa ímóti atfinningum, kanska onkur politikari ger bart, ella eisini broyta uttanífrá komandi viðurskifti umstøðurnar avgerandi. Slíkum brestum kann tó í stóran mun sleppast undan, við at farið verður undir miðvísar tilgongdir, sum miðja eftir at skapa umstøður fyri broytingum.

Hvør stendur fyri broytingum?

Mulgan o.fl. nevna fýra virknar partar ella aktørar í broytingartilgongdum: einstaklingar, rørslur ella flokkar, vanligar stovnar ella serliga skipaðir nýskapanarstovnar.

Eyðkent fyri einstaklingar, sum skunda undir broytingar, er, at hesi fyrr enn onnur varnast ein tørv, sum ikki verður nøktaður, samstundis sum tey hava eina hóming av ella uppskot til, hvussu tørvurin kann nøktast (viðhvørt hvørki nøktaður av marknaði ella tí almenna, t.d. skipanin við Náttaravnunum). Hetta eru ofta fólk, sum ikki bara práta, men fara til verka. Tey fara um staðfest mørk í teirra hugsan, og tora at berjast fyri sínum sjónarmiðum. Teirra átøk verða framd viðhvørt av umsorgan fyri øðrum, ella viðhvørt fyri at loysa egnar trupulleikar.

Rørslur ella flokkar standa ofta fyri størri samfelagsligum broytingum. Kvinnurørslan, ið er ein fjøldarrørsla, roynir at broyta hugsunarhátt, siðbundnar fatanir og valdsskipanir, men má virka í tolni. Tey, ið virka fyri rættindum teirra brekaðu, kunnu gera stóran mun, hóast tey noyðast at stríðast og standa við sín rætt. Politikarar ella flokkar kappast um at hava okkurt mál, sum er teirra, bæði størri mál og smámál.

Stovnar, eru teir broytingarsinnaðir, hava møguleikan at skunda undir broytingar, tí teir hava ofta neyðuga servitan og tilfeingið.

Nýskapanarstovnar skulu helst savna allar hesar nevndu eiginleikar, men skulu sum nevnt eisini hava vitan um stigini í eini nýskapanartilgongd.

Nýskapanartilgongdin

Nýskipanir kunnu vera meira ella minni víðfevndar. Tær kunnu henda knappliga ella koma so líðandi. Tilgongdin kann vera tilvildarlig ella skipað.

Hugsað vit okkum nýskipanir, sum hava týdning fyri ein samfelagssektor ella fyri alt samfelagið, so tosa vit um nýskapan í mongum liðum og pørtum. Nevnast kunnu í hesum sambandi luttakarar í nýskapanartilgongdini, m.a. brúkarar, áhugapartar, politikarar, embætisverk og nýskapanarbólkar og nýskapanarleiðsla. Afturat koma so tørvurin á serstakum játtanum til menningarátøk, broytingar í virkisskipanini, menningarstýring og fígging av íverksetan.

Tá talan er um brúkarar, kann sosial nýskapan m.a. hava sum endamál at strykja støðuna hjá annars veikum bólkum.

Nógv bendir á, at bestu úrslitini úr nýskapan fáast við samstarvi millum stovnar/sektorar (tvørtur um stovns-/sektorskipan) og vinnu, og so tað, tey rópa non-profit feløg ella stovnar.

Bara tað, at alt hetta skal spæla saman, sigur okkum, at nýskipanir í almenna sektorinum neyvan henda alt í einum.

Niðanfyri eru sett upp ein hugsað mynd, sum er ein samanumtøka av stigunum í eini nýskapanartilgongd.

Sí líknandi dømi í: Dorthe Junge og Peter Lustrup: Social Innovation – en guide til rejse i ukendt land. Kbh., Books on Demand, 2009.
Robin Murray, Geoff Mulgan & Julie Gaulier-Grice: How to Innovate. The tools for Social Innovation. The Young Foundation, 2008.

 Samanumtikið

 Hugtakið sosial nýskapan er eitt sera víðfevnt evni og eitt øki í menning.

Í stuttum snýr skipað sosial nýskapan seg um at gera samfelagið betri ført fyri at loysa trupulleikar á skilagóðan hátt. Og nakað uppaftur meira áhugavert er, at skipað nýskapan kann verða bæði arbeiðs- og virðisskapandi.

 Tað er royndur lutur, at nýskapan ofta ikki hóskar til galdandi stovns-, áhuga- ella valdsskipan. Men tað kann tíbetur broytast. Fyrsta stigið er sum nevnt at viðurkenna trupulleikar og vísa vilja at loysa teir.

 Kendi frøðingurin á Harvard Business School Rosabeth Moss Kanter hevur – helst til stuttleika – gjørt ein lista við góðum ráðum, sum leiðarar kunnu brúka til at forða nýskapan.

Hon mælir m.a. til, at leiðarar eru sera varnir og afturhaldnir, tá ið vanlig starvsfólk koma við nýggjum hugskotum. Ver ikki seinur at koma við atfinningum, vís á vandar og á alt tað, sum forðar fyri, at hugskotið kann setast í verk. Ver serliga ansin, tá ið fólk ella t.d. fakfeløg, menningarstovur o.tl. biðja um upplýsingar. Ger teimum greitt, at hesir verða ikki latnir, uttan so at tað fyrst er góðtikið á hægsta stað. Tosa nógv um sparingar og uppsagnir, sum serliga kunnu raka tey, sum hugsa og royna at finna uppá heldur enn at gera sítt dagsverk. Tak tær sjálvur av broytingarætlanum, arbeið í tí dulda og lat øll ganga í óvissu. Øll týðandi kunning skal koma sum ein bumba. Tað tryggjar, at starvsfólk eru vakin og virkin.

So er tað borið víðari.

Nýggjársrøða í Sørvági nýggjársnátt 2010

Gott nýggjár!

Stutt fyri nýggjár sendi Sørvágs Kommuna kunningarskriv í hvørt hús í kommununi. Vágaportalurin endurgav alt kunningarskrivið og kunngjørdi, at Sørvágs kommuna blómar.

Eg og helst fleiri við mær fegnast um, at kommunan kunnar borgararnar væl, tí hetta er í hvussu er ein av treytunum fyri, at fólkaræðið virkar.

Tá eg las hetta kunningarskrivið kom mær fyri, at tað stendur hampuliga væl til í hesi kommununi, har Sørvágur jú er størsta bygdin, og at Ólavur í Beiti, sum vit vita hevur journalistiskt tev, helst hevði valt røttu yvirskriftina.

Tí tú hevur varhugan av, uttan at eg annars kenni viðurskiftini heilt neyvt, at kommunan hugsar um tey flestu viðurskiftini, sum hava týdning fyri bygdina ella kommununa, hon ger raðfestingar (sum vit sjálvandi kunnu hava ymiskar meiningar um) og roynir at skipa so fyri, at liviligt verður í bygdini, og at fólk dáma at búgva og fáa hug at seta búgv her í bygdini.

Nú hevur kommunan sjálv orðað kunningarskrivið, so tað hevði verið løgið, um nakað atfinningarsamt var at finna í skrivinum. Men sum sagt, tað sær út til at støðan í kommununi er góð.

Vit hoyra, at Sørvágs kommuna, sum ein av fáum kommunum í hesum tíðum, enntá hevur inntøkuvøkstur, sum – um hann enn er lítil – so kortini er ein vøkstur.  Fjølbroytt vinnuvirksemi er í bygdini og kommununi. Flogvøllurin, skip, ið klára seg hampuliga væl (eg veit ikki, hvussu tað er við útróðrinum), kryvjivirki og landingarmiðstøð kasta øll av sær og geva arbeiðspláss og hava harumframt við sær avleitt virksemi.

Spurningurin er sjálvandi, um ikki møguleikar eisini eru ella áttu at verið fyri øðrum vinnuvirksemi í bygdini, t.d. góðsking av fiskavørum, og kanska fyri onkrum heilt nýggjum virksemi, nýggjum sløgum av ferðavinnuvirksemi o.s.fr.. Men tað verða so tey, sum duga at seta slíkt íverk, sum mugu taka sær av hesum, um so skal verða.

Tað er ein treyt fyri fólkavøkstri í bygdini, hóast tað ikki er einasta treytin, at arbeiðspláss eru lokalt eisini. Arbeiðspláss, handilsmøguleikar, góðar almennar tænastur, útbúgving, ítrótt og mentan gera, at fólk setir búgv í økinum. Eg haldi, at kommunan (nú skal hetta ikki verða nøkur verjurøða fyri sitandi kommunustýri) er væl við her, hóast okkurt sjálvandi kundi verið enn betri og eigur at verða enn betri enn nú.

Kommunan hevur eisini ans fyri økta arbeiðsloysinum og sigur seg hava sett ferð á íløguvirksemið í hesum sambandi. Hetta hevur tó við sær, at kommunuskuldin økist í komandi tíðum.

Eitt eitt sindur skemtiligt brot í kunningarskrivinum er, at nú skal kommunan til at skráseta allar kloakkir. Tá helt eg, at teir fóru dekan og langt – sleppa vit nú ikki at skíta í frið longur. Men kanska er hetta við skrásetingum bara eitt tekin um, at í dag skal nærum alt ja, hvør smálutur regulerast.

Føddur og uppvaksin í Sørvági

Eg eri so heppin at vera føddur og uppvaksin í Sørvági, hóast eg havi búð aðrastanis enn í Sørvági eitt langt áramál. Eg eri nýliga fluttur aftur til bygdina, og tað dámar mær bara væl. Sørvingar eru jú sum heild hampafólk.

At vaksa upp og ganga í skúla í Sørvági í 1950’ og 60’árunum var ein sonn lukka. Andaliga føðin var góð, og hana leveraðu m.o. DD, Leif og Skaalum, Pola og Jokata. Serliga minnist eg, tá ið Pola til ymisk høvi plagdi at lesa søguna hjá H.C. Andersen um Stóra Klávus og Lítla Klávus. Eg minnist, hvussu eg frøddist, tá ið Lítli Klávus snýtti Stóra Klávus. Tað er so líkatil, at vit halda við tí minni menta, sum vinnur á tí stóra, tað er uggi í hesum, eins og í søguni um Dávid og Goliat.

Góðan sið og atburð minnist meg at vit lærdu í sunnudagsskúlanum (vit gingu bæði hjá baptistunum og indrimisjónini), og í fríløtum lósu vit Familie Journal, og í hvussu er dreingirnir lósu eisini Kommandoserien og Battler Britton (har bretar vóru hetjur og týskarar óargadýr fyri ikki at siga tápulig bartroð ella svín, sum ikki høvdu annað uppborið enn at verða slættaðir niður við maskinbyrsu). Hetta var áðrenn tey ymsu fólkasløgini vóru farin at krevja at verða viðfarin við virðing.

Eg kann eisini nevna, at vit spældu nógv í Sørvági, tá ið eg var barn, ja, vóru úti at kalla alla tað tíðina, vit ikki vóru í skúla. Vit dugdu nógv spøl, og ofta vóru tað tær eldru genturnar (tá vóru tær ikki enn pedagogar), sum skipaðu fyri spølunum.

Komin nakað meira til árs drukku vit sport ella hawaii og ótu karamell og jaquis hjá Eli ella hjá Skelling. Vit gingu javnan í biograf og onkuntíð í dans. Annars válaðu vit út og heim eftir Niðaravegi, og trættust um, um tað nú vóru beatles ella rolling stones, sum vóru besta rockorkestrið.

Eina tíð leigaðu vit bil við plátuspælara ella kraftblokki og koyrdu yvir um vatn eftir miðvágs- og sandavágsgentum, m.a. tí at vit hildu tær vera so nógv penari enn sørvágsgenturnar. Miðvingar hildu okkum vera steinørar, tí teir hildu, at tær penastu genturnar fanst tú í Sørvági. Tað mundi nú vera so sum so, hvussu nógv kom burtur úr hesum biltúrunum.

Sum tit kunnu gita, so fekst eg ikki so nógv við ítrótt. Men vit sparkaðu nógv bólt í túninum har við hjá okkum, tá eg var smádrongur – og har vóru bæði dreingir og tilkomnir menn við í bóltspælinum. Eg minnist einaferð eg stóð í málinum, tá bólturin kemur við rúkandi ferð móti málinum, og eg kasti meg. Stórt var skuffilsi, tá ið bólturin streyk framvið og eg lá eftir við aðrari tufluni hjá Malgrim í fanginum, tí tuflan kom singlandi gjøgnum luftina saman við bóltinum. Hetta var málmansmistak við lít.

Sørvingar grenja ikki

Eitt, sum eg haldi sørvingar eiga at halda fast við, er, at teir grenja ikki. Í mínum hugaheimi hava sørvingar altíð verið framfýsnir, og teir vita hvat teir vilja hava. Umframt ítrótta-, menta- og tónleikafólk, so hava vit her í bygdini havt mætar politikarar at umboða okkum, eitt nú Haldor Hansen, Suna, Jørgin og Frank. Eg haldi, tað var Haldor Hansen, sum á sinni kom við uppskotinum at gera heingibrúgv um Vestmannasund. Tað var hildið at vera fantastarí, og mong flentu eftir hesi ætlan. Men samband hava vit so fingið undir jørð, og Vágatunnilin lat sum kunnugt upp í desember 2002

At fáa fast samband við meginøkið hevur havt stóran týdning fyri menningina í Vágoynni. Hyggja vit eftir fólkatalinum í Sørvági hesi seinastu 25 árini so vaks fólkatalið einans sløk 5% tey 5 árini frá 1985-1989. Tey næstu gott og væl 10 árini, kreppuárini, minkaði fólkatalið í Sørvági góð 12%. Í 2000 kom vend í, og er fólkatalið fram til í dag vaksið við úti við 16%. Eg skal ikki pástanda, at tað bara er Vágatunnilin, ið er orsøkin til hendan vøkstur, men hon man eiga stóran lut í honum. Eitt nú hava bygdir sum Fuglafjørður og Vestmanna ikki havt nær námindi sama vøkstur, sum Sørvágur.

Sjálvandi eigur flogvøllurin eisini sín lut í hesum fólkavøkstri.

Tað er vert at geva gætur, at fólkavøksturin hesi seinnu árini lutfalsliga er minni í teimum virknu aldursbólkunum, teimum, ið eru millum 20 og 60 ára gomul. Bara ein góður triðingur av vøkstrinum var í hesum aldursbólkinum. Vit eru vorðin fleiri í bygdini, men vit eru eisini lutfalsliga væl fleiri eldri í bygdini.

Nýggj hugskot og nýhugsan

Sørvágur liggur sum ytsta perlan í ein vestan í perlubandinum, sum røkkur til Havnar. Hetta kann gerast ein vandi fyri bygdina og kann gera sítt til, at bygdamenningin í framtíðini her ikki verður tann, sum vit kanska kundu hugsað okkum.

Henda sannroynd kann gerast ein avbjóðing fyri lokalu myndugleikarnar og fyri fólkið, sum býr her.

Tað kann koma tann tíð, tá ið útstykking, barnagarðpláss og enntá ein musikkskúli ikki er nóg mikið til at tryggja fólkavøksturin í bygdini. Hetta hava aðrar bygdir og býir í landinum longu sannað. Tá tað hendir verður brúk fyri nýhugsan og nýggjum hugskotum um, hvussu vit halda fast við menningina.

Ein vandi er, at unga fólkið ikki støðast, ella at bygdin endar sum sovistaður hjá teimum, sum arbeiða aðrastaðnis. Tað er lív í bygdini, sum er, men tað merkir eisini bygdalívið, at fólk fara ikki so nógv út longur, sum tey gjørdu fyrr.

Vit vita eisini, at náttúruna skulu vit lata fáa frið, so heldur enn at fara út, so velja vit í staðin at síggja náttúruna í sjónvarpinum.

Nú er nýggjársnátt helst ikki besta tíðspunktið at loysa framtíðar trupulleikar. Men skal eg kortini geva eitt boð, so rokni eg við, at loysunarorðini í framtíðini fyri Sørvágs bygd sum nevnt eru nýhugsan og ikki  minst samstarv. Væl veit eg, at vit eru ymisk her í bygdini, men tað hevur alstóran týdning at finna okkurt, sum kann fevna tvørturum ymiskleikan og knýta okkum meira saman, tað verið seg fólk, bygdir og kommunur. Kanska áttu vit at umhugsa, eins og vit hava ítróttafeløg, at havt eitt mentafelag í bygdini ella oynni, sum samskipaði, stuðlaði og skipaði fyri mentanartiltøkum. Her hugsi eg ikki bara um ta fínu mentanina. Hví ikki hava eitt meginbókasavn í oynni, og hví ikki royna okkurt á ferðavinnuøkinum, har vit t.d. samansjóða kommunalar stovnar ella tænastur (vallir, fimleika- og musikkhøli), útbúgving og upplivingar og bjóða útlendingum við til hetta. Hetta er bara nøkur dømi.

Vit eiga at leggja dent á at viðlíkahalda og menna sosiala kapitalin, sum tað verður rópt so fínt. Ikki bara steingja okkum inni, og síggja vandar, fíggindar og kappingarneytar allastaðnis, men vera miðvís og opin bæði í sinn og skinn.

Flogvøll til dyrnar og rundkoyring

Eg veit ikki, um tað verður nakar fyrimunur fyri bygdina, at vit nú fáa flogvøll til dyrnar.

Men eg veit longu nú, at eitt høvuðsmál hjá Sørvági í framtíðini verður at fáa eina rundkoyring í bygdini. Tí tað líkist ongum, at bara miðvingar skulu hava rundkoyring.

So sørvingar, takið tykkum saman, tað er meir enn ovmikið at fara í holt við í komandi tíðum.

Og góða eydnu við tí.

Túnatos, ið førir til nakað stórt

Stóra undirtøkan, nýggju sosialu miðlarnir hava fingið, eitt nú MySpace, Facebook, myndasavnið Flickr ella yrkisnetverkið LinkedIn, sum flest kenna her um okkara leiðir, hevur vakt ans. Miðlagranskarar og onnur eru farin at spyrja, hví hesin økti áhugin fyri sosialu miðlunum er íkomin. Eyðsæð er sjálvandi, at kunningartøknin slóðar fyri nýggjum, men onkur skal so taka stig til at brúka tøknina til okkurt ávíst, sum í hesum førinum at stovnseta sosialar miðlar.

Ein teirra, ið hevur skrivað um hesar nýggju miðlarnar, og sum ikki púrasta er fallin fyri óvananum at generalisera og hálova, er Erik Qualman. Í bókini Socialnomics. How social media transforms the way we live and do business (Wiley, 2009) roynir hann fyrst at greiða frá, hví sosialu miðlarnir hava fingið so stóra undirtøku.

Qualman sigur, at sosialu miðlarnir hjálpa fólki undan at fáa bindilsi av allari kunningini, sum nú er tøk. Teir eru við til at skapa og varðveita meiningina í øllum kunningarmeldrinum uttan um okkum.

Hetta kann sjálvandi virka eitt sindur løgið, tí hvør meining er í øllum tí innantóma, sum ofta verður almannakunngjørt í sosialu miðlunum?

Verulesocialnikin er kortini, at ein týðandi háttur at skapa meining er við samrøðum. Og nú vit ikki longur hava stundir at tosa saman face-to-face, koma sosialu miðlarnir sum ein kærkomin gáva. Tað er líka stuttligt nú, sum tað altíð hevur verið, at frætta frá fólki, sum tú kennir ella onkuntíð hevur kent. Qualman vil enntá vera við, at fólk sum eru virkin í sosialu miðlunum, fáa meira av skafti – eru meira produktiv – enn onnur, sum ikki eru virkin. Túnatos er ikki burturspilt, tað man eitt nú Kringvarpið hava sannað, nú tey brúka meginpartin av senditíðini til small-talk.

Tað er hetta við meiningini sum ger, at tað er so áhugavert at vita, at ein av mínum netvinum hevur etið ræstan fisk til døgurða, at ein annar havur staðið royndina, at hann ella hon hava verið burtur og ferðast onkustaðnis, at Janus hevur lisið ta og ta bókina, at Hanus dámar serliga væl blues, men eisini noyðist at turka barnareyvar viðhvørt o.s.fr.

Eitt, sum vit kortini ikki hugsa so nógv um, er, at tá ið vit leggja upplýsingar út á sosialu miðlarnar, tað kann vera bæði persónligir upplýsingar (profilurin), myndir, meiningar og viðmerkingar, so kunna vit eisini umheimin um okkum sjálvi, okkara áhugamál, hvat okkum dámar og ikki dámar. Í yrkismáli verður tosað um, at við okkara virksemi í sosialu miðlunum skapa vit okkum ein on-line-samleika (brand), men vit avdúka samstundis eisini okkara sambond við onnur (the social graph).

Í bókini Wikinomics (2006) vístu Don Tapscott & Anthony D. Williams á, at netverkanin á netinum fór ikki bara at broyta okkara framleiðsluhættir og okkara arbeiðshættir (tá t.d. tøka talentnøgdin øktist munandi), men eisini okkara mátar at halda saman. Hetta fór at føra til heilt nýggjar hættir at samstarva (peer-to-peer).
Tað er jú  royndur lutur, at gransking, vørumenning, mentaavrik, kunning og útbúgving við hesum nýggja samstarvshátti longu eru farin inn í eitt nýtt skeið. Rákið fer eisini meira og meira tann vegin, at vit vilja skapa meira sjálvi, t.d. kunning og tíðindi, heldur enn at keypa tey frá onkrum miðlastovni.

Internetið hevur gjørt, at vit fáa atgongd til eitt ótal av vørum og upplivingum, sum júst passa til okkara ‘smag’, (fragmenteringin sum Chris Anderson tosar um í bókini The Long Tail. Why the Future of Business Is Selling Less of More. (2006)). Á netinum hitta vit samsint, hvar tað skal vera, og vit eru ikki so staðbundin sum áður. Sosialu miðlarnir gera tað lætt at samskifta um alt hetta og varðveita samband við onnur. Internetið og sosialu miðlarnir stuðla eisini búskaparligum og mentanarligum effektiviteti, tí ongum nýtist longur at gera arbeiði ella granska í tí, sum onnur longu hava gjørt.

Bókin Socialnomics hjá Erik Qualman byggir á hesa sannroynd, men leggur meira dent á at lýsa krøvini til teirra, sum vilja gera vart við seg í sosialu miðlunum, sum er eitt av heitu evnunum í bókmentunum um marketing júst í hesum tíðum.
Her er tað sum handilsamboð, at sosialu miðlarnir eru áhugaverdir. Og tað kemur av tveimum.

Fyri tað fyrsta, at tað nú er samrøða (conversation) heldur enn einvegis samskifti, sum skapar álit og undirtøku. Tað er neyvan av tilvild, at stóru leititólini, sum t.d. Google, ikki eru nóg mikið longur at halda skil á allari kunningini. Vit hava eisini brúk fyri at venda okkum til verulig fólk og ikki bara brúka smartar algoritmur; til fólk, sum vit hava álit á, sum ikki hava handilslig áhugamál við tí tey siga, sum kenna viðurskiftini av egnum royndum, og sum eru skjót og meira nágrein í teirra samskifti enn eitt nú leititólini ella gomlu miðlarnir.

Í øðrum lagi er tað so, at samrøðan verður ein nýggjur og effektivur pallur at reka handil, leggja fram sjónarmið og at lýsa á. Tí úr øllum upplýsingum, sambondum og viðmerkingum í sosialu miðlunum sprettir kollektiva vitið, sum tað ber til at gangnýta í handli (at gera lýsingar meira beinraknar), til at hava eftirlit við ymsum rákum og hendingum, og til kunningar og undirhald. Og her eru vit bara við byrjanina.

Royndir í seinastuni vísa, at tað er ikki bara fíggjarkreppan, sum ger, at lýsingainntøkurar í gomlu miðlunum minka, nei, álitið á gomlu miðlarnar viknar eisini. Tað er ikki longur nóg mikið at halda seg vera best og tveita lýsingar í andlitið á fólki, tú mást lurta eftir tí, ið verður sagt í sosialu miðlunum, og sjálvur (persónar, stovnar og sum nevnt (smá)lond) hava ein profil á hesum miðlunum. Og so minnast til, at tað snýr seg ikki um, hvat eg haldi um meg sjálvan, men hvat onnur halda um meg.

Ella sum Qualman sigur: “As people increasing look to their social networks for advice and recommandations, marketers need to make certain they are part of the consideration set. To accomplish this, companies need to create great products and services rather than rely on a fancy advertising campaign to bail them out.” (s. 97)

Tað mest áhugaverda er, at tað munar og kostar lítið og onki at branda seg á sosialu miðlunum. Í sosialu miðlunum ber eisini til at fylgja við og vita, hvat onnur halda um teg ella tína vøru. Tað ber stutt sagt til at brúka sosialu miðlarnar í marknaðarføringini.

Qualman leggur tó dent á, at tað kortini ikki er so líkatil hjá virkjum at gera vart við seg í sosialu miðlunum. Tað krevur eina strategiska støðutakan. Tað er ikki bara at fara í sosialu miðlarnar, tað skulu eisini gerast tillagingar innanhýsis í virkinum. Tað verður brúk fyri innanhýsis orðaskifti, eins væl og uttanhýsis samrøðuna í sosialu miðlunum. (sí myndina).

Í hesum nýggja veruleika eiga virkini ikki at verja ella umbera seg, men syrgja fyri at fáa tingini rættað, um skeivleikar eru. Tað gevur gott umdømi. Tú mást eisini vera áhaldandi og greiður, tí livitíðin hjá kunning sigst vera minkað úr árum og døgum niður í tímar ella minuttir.

 sosmil

Spurningurin er so, um sosialu miðlarnir eru nakað, sum føroysk virki kunnu fáa nyttu burturúr. Hesin spurningur er ikki lættur at svara, tí tað veldst um, hvat vit ætla okkum. Føroyar hava ivaleyst ilt við at fáa nyttu av tí sonevnda ‘microrevenue’, sum tey, sum hava allan heimin sum kunda, kunnu gera sær dælt av. Men í prinsippinum hava vit júst somu møguleikar, sum øll onnur.

Helst noyðast vit tó at branda okkum á enskum, skulu fólk leggja merki til okkum. Men ongin ivi er, at vit kortini hava møguleikar, sum mugu dyrkast, t.d. tá talan er um okkara fiskavørur og ferðavinnuna.
Har nýtist okkum ikki at brúka milliónir til at keypa útlendska vegleiðing um branding, sum fyri tað mesta er sveim. Vit kundu fingið tað nógv bíligari og betri á sosialu miðlunum.
Eisini eru góðir møguleikar at hava samband úr Føroyum og við útisetar, og á tann hátt kanska at fáa fleiri at geva Føroyum gætur og venda heimaftur.

Alt hetta og meira aftrat kanst tú lesa í hesi áhugaverdu bókini hjá Qualman, sum annars vil vera við, at Obama er fyrsti amerkanski internetforsetin. Tey meira tilkomnu minnast ivaleyst, at Kennedy var fyrsti sjónvarpsforsetin.