Archive for the ‘nýhugsan’ Tag

Bjørk fyllir fimti, men hon tigur ikki

bjorkm3

Bjørk vildi ikki, at eitt hitt kendasta lagið hjá henni, It’s Oh So Quiet, sum var við á fløguni Post (juni 1995), men sum ikki er hennara egna, skuldi koma við á Greatest Hits útgávuna, sum kom í 2002.
Hon vildi, at fólk skuldu minnast hana fyri hennara egnu avrik. Íslendska Bjørk, sum vit onkuntíð kalla hana, fyllir 50 ár í dag. Hon er altjóða kend sum sangari, tónasmiður og tónleikari, og hon hevur við fløguútgávum og konsertum skapt sín sermerkta og eyðkenda tónleik, so at tú onga løtu ert í iva um, hvørjum tú lurtar eftir, tá tú hoyrir Bjørk. Hon hevur ikki bara sungið við síni sermerktu rødd, men hevur støðugt brotið upp úr nýggjum og gingið egnar leiðir sum tónleikari og listakvinna.

Longu sum 11 ára gomul innspældi hon sína fyrstu fløgu, Bjørk (1977), har hon sang kendar poppsangir og eisini sangin Arabaradrongurin, sum stjúkpápi hennara hevði skrivað til hana.
Bjørk var sum tannáringur nógv uppi í tí livandi tónleikaumhvørvinum, sum var í Reykjavík tey villu áttatiárini. Hon var sangari í popp og punkbólkunum Tappi Tíkarrass og Kukl og gjørdist seinni altjóða kend við tí ikki sørt anarkistiska poppbólkinum Sukurmolarnir ella the Sugarcubes, sum var virkin árini 1986-1992. Björk var sangari í hesum bólkinum saman við Einari Örn Benediktsson.
Hon ferðaðist nógv við the Sugarcubes og hevði á ferðunum hoyrt onnur sløg av tónleiki. Serliga hugtikin var hon av tónleikinum, sum varð spældur í tí sonevnda klubbumhvørvinum í London og øðrum stórbýum um hetta mundið. Hon var troytt av guitarrokki, vildi royna okkurt nýtt og hevði skrivað fleiri sangir, sum vóru klárir at spæla inn. Sugarcubes legðist fyri í 1992, og tey í bólkinum fóru tá hvør til sítt.

Til London
Hóast tað beyð henni ímóti, mátti Bjørk tó viðurkenna, at Reykjavík hevði ikki tað tónleikaumhvørvið, sum var aðrastaðnis, og sum kundi stuðla hennara tónlistarligu ætlanum. Bjørk flutti tí til London at royna eydnuna, og nýtt var tað sanniliga, tá fløgan Debut umsíðir kom út í juli 1993. Stílurin á fløguni var sum heild elektroniskur rokktónleikur. Umframt vanlig ljóðføri, so er undirspælið ofta sett saman av sonevndum beat ella sláttri, gjørdur á teldu. Hendan útgávan við sangum sum Human Behaviour, Venus as a Boy og Violently Happy, rakti tíðarandan og seldi nógv fleiri eintøk, enn lítla óhefta enska plátufelagið One Little Indian hevði roknað við. Helst hjálpti nýggja tónleikarásin MTV væl til her.
Síðan hevur Bjørk bara ment seg til altjóða poppstjørnu, sum hevur megnað at gera lættan tónleik, men lata hann í ein inniligan og viðkomandi búna.

Björk Guðmundsdóttir er fødd 21 november 1965. Hon vísti longu sum smágenta, at hon hevði tónlistagávur, og hon gekk á tónlistaskúla í fleiri ár. Henni dámdi lítið teir gomlu klassikararnar, men var meira hugtikin av tí nýggja, ikki minst elektroniska partiturtónleikinum hjá Karlheinz Stockhausen. Tað, sum tó rættiliga fekk Bjørk upp á pallin, var enski punktónleikurin frá síðst í 1970’árunum, sum eisini festi í í Reykjavík. Meðan enskur punktónleikur ofta var samfelagskritiskur, so var sosiala støðan í Íslandi tað øðrvísi, at har var tónleikurin meira til eitt álop á alt tað snotiliga, tekkiliga og snøgga, sum tey ungu hildu gjørdi gerandisdagin so keðiligan. Men annað rein eisini við hjá Bjørk. Eitt nú dámdi henni væl Kate Bush, elektrobólkin Kraftverk og Brian Eno.

Nútímans kærleiks- og fosturlandssangur
Triðja studiofløgan hjá Bjørk, Homogenic, sum kom í handlarnar í september 1997, er millum tær best umtóktu fløgurnar hjá henni. Við hesi fløguni er eyðsýnt, at hon ikki longur hevur fyri neyðini at styðja seg til bretska elektropoppin. Hon brúkar framvegis elektronisku sonevndu beatini, kór og ofta eisini strúkiorkestur, men skapar nú ljóð og rútmur, sum skulu geva ábendingar um heimlandið Ísland, ljóð, sum skulu minna um blástur frá geysarum, dun frá gosfjøllum, sum goysa, og mosavaksna, karga landslagið. Eitt alt týðiligari tema í tónleikinum hjá Bjørk er tað norðurlendska sublima, samanrenningin av tí forna og tí nýmótans, sum júst er ella hevur verið so eyðkent fyri Ísland. Hetta kemur kanska eina best til sjóndar í sanginum Jóga, sum Sjón skrivaði tekstin til. Her verður alskurin til Ísland flættaður saman við eini kvøðu til eina vinkonu hjá Bjørk, so vit hoyra ein nútímans kærleiks- og fosturlandssang. Íslendska landslagið verður her lýst sum nakað stórbært guddómligt, soleiðis sum vit kenna tað frá málningunum hjá eitt nú Thórarinn B. Thorleiksson og Kjarval.

Bjørk dugdi um nakar at savna gott fólk og fáa tey at geva hennara tónleiki ein serligan dám. Tónleikarar komu úr øllum tónlistarligum herðashornum. Technoduoin Matmos, eitt grønlendskt kvinnukór og Íslendska Strúkikvartettin spældu saman við henni á konsertferðum. Av framleiðarum kunnu serliga nevnast Nellee Hooper, Mark Bell, sum arbeiddi saman við Bjørk í áravís, og hin ungi evnaríki Arca. Sermerktu videoløgini fekk hon millum onnur Michel Gondry og Chris Cunningham at leikstjórna.

Declare Independence ognaður Føroyum og Grønlandi
Í maj 2007 gevur Bjørk út sjeyndu studiofløguna, Volta. Ein av sangunum á hesi fløguni, Declare Independence, er so sanniliga viðkomandi hjá okkum føroyingum, tí Bjørk hevur ognað Føroyum og Grønlandi henda sangin. Tað sigst, at onkur í Føroyum skal hava tikið henni hetta illa upp. Sangurin er mest at líkna við herróp í ráum punkstíli. Tað hevur ofta verið hildið, at íslendingar hava harmast føroyingar og brigslað teimum, at teir ikki sum íslendingar sjálvir hava torað at loyst frá Danmark. Bjørk heitir í sanginum á okkum um at loysa og ikki góðtaka, at teir, og tá sipar hon helst í okkara føri til Danmark, fara so við okkum, sum teir nú einaferð gera. Sangurin er í grundini rættiliga meinaleysur. Á buldrasliga videolagnum, ið er gjørt til sangin, hevur Bjørk føroyskt og grønlendskt flagg á ermunum.

Nevnast kunnu eisini aðrar góðar fløguútgávur, eitt nú Vespertine (2001) og tann seinasta Vulnicura, sum kom út í januar í ár, tá Bjørk skildist frá manninum, listamanninum Matthew Barney, sum hon hitti í 2002. Tey fingu eina dóttur saman. Bjørk eigur eisini ein son frá einum eldri hjúnalagi.

Í 2011 gav Bjørk út fløguni Biophilia, sum er ein roynd við sangi og tónleiki at lýsa sambond í náttúruni alt frá tí ovurstóra alheiminum til tað evarslítlu livandi kyknuna. Til fløguna hoyrir eisini ein appur at brúka í frálæruni í skúlunum.

bjorkm1

Bjørk gjørdist altjóða kend sum filmsjónleikari í ræðufilminum Dancer in the dark, sum Lars von Trier stjórnaði. Hon skrivaði eisini tónleikin til filmin, og hon fekk í 2000 gullpálmarnar í Cannes fyri sín leiklut í filminum. Hon sang ein av sangunum úr filminum á Oscarhátíðarhaldinum í 2001, og tá var hon í tí tiltikna svanakjólanum, sum seinni varð seldur til góðgerðarendamáls.

Fyrimyndin Bjørk
Bjørk er jarðbundin, men smæðist ikki at fara útum ytstu mørk. Hon hevur slóðað fyri, at aðrir íslendskir tónleikarar og tónleikabólkar sum eitt nú Sigur Rós hava fingið fótin fyri seg í útlondum. Hon hevur verið og er enn fyrimynd hjá nógvum ungum – eisini føroyingum, tá ið tey skulu fara undir sína lívsleið sum tónleikarar ella listafólk. Tí hon hevur víst, at tað ber til. Og so hevur hon eisini sum ímynd verið við til at økja áhugan fyri Íslandi og kanska eisini Føroyum sum ferðafólkaland.

Tað er nú okkurt serligt við íslendskum populertónleiki. Vit kenna øll Bubba Morthens og Mezzoforte, men umframt Bjørk og Sigur Rós gera eitt nú Emilíana Torrini og bólkurin Of Monsters and Men nú altjóða vart við seg.

Í seinastuni er Bjørk farin uppí umhvørvisstríðið. Ørskapurin, sum førdi til íslendska skrædlið, hevur fest seg í minnið hjá teimum, sum hugsa øðrvísi enn pengafólkini. Tey, sum hava lisið Hvítubók hjá Einari Már Guðmundssyni, øtast eisini. Men tær umhvørvisvanlukkur, sum hava rakt Ísland, sum nú samstarvar við altjóða kapitalin um aluminiums- og orkuframleiðslu, gera bara ilt verri. Nú eitur tað ikki bara Visit Iceland, men eisini Saving Iceland. Bjørk er nú virkin í stríðnum at bjarga og varðveita íslendska hálendið, ein rørsla, sum tók seg upp eftir útgávuna Draumalandið – sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð (Mál og menning, 2006), sum skaldið og aktivisturin Andri Snær Magnason hevur skrivað.

Vit ynskja Bjørk tillukku og góða eydnu.

Perman á fløguni Homogenic

Perman á fløguni Homogenic

Rakel rakti rætt

Rakel Helmsdal fekk sagt nøkur sannleikans orð um tørvandi áhugan fyri føroyskari mentan í mentanarsendingini In Mente nú seinnapartin. Hetta er eisini eitt undarligt mál, sum tað kann tykjast tungt at fáa greiðu á, og mær kunnugt hevur ongin enn granskað í júst hesum løgnu viðurskiftum.
Men helst liggur grundin til lítla áhugan fyri mentan, kanska serliga list, djúpt í okkara samfelagsmenning og -umstøðum annars. Hetta hevur formað serligu føroysku fólkasálina, og úr hesi sál kemur meginparturin av okkara politikarum.

bingo5

Skriftmál fingu vit sum kunnugt ikki fyrr enn í 1854, so vit hava enn nógv eftir at innheinta. Annars var tað danskt, og tað er tað fyri stóran part enn.

Tað er kortini ikki so, at vit ikki duga at taka við nýggjum, tí tað duga vit avbera væl, og eisini at kombinera hetta við undanmodernaðan livihátt sum t.d. kristindóm, og tá føroyska ídnaðarsamfelagið tók seg upp um aldarskiftið millum 19. og 20. øld fingu vit ikki upplýsingafeløg, bókasøvn ella lesibólkar, men kappingarítrótt (so fekk eg tað sagt), sum síðan hevur ment seg til ein valdsmiklan stovn, sum nú setir okkum á heimskortið.
Mær kemur fyri, at vit eru heimsborgarar og heimføðingar alt í senn. Og serfrøði dámar okkum lítið.

bingo

Mentan hava vit
Heilt onga mentan hava vit nú ikki havt. Vit hava havt bløð til húsbrúk, Varðan, Følv og Gluggan. Og útvarpið støkkur enn inn á gólvið hjá fólki, og Facebook og portalarnir halda okkum dagførd við einum jøvnum kunningarstreymi, so at vit ikki missa kósina og kunnu gleðast og ilskast hvørt um annað. Livitíðin hjá kunningini er eisini stutt, einar 5-6 minuttir, so nógv er at halda eyga við og nógv fer uttan iva aftur við borðinum. Men hví grenja? Fólk syngja í kóri, keypa sær campingvognar og ross, og heilt onki verður heldur ikki skapt á mentanarpallinum.

Tað sum er galið er, at okkara myndugleikar duga ikki at stuðla mentan, fyri ikki um at tala mentanarstovnar, sum flest allir liggja í andaleypi. Tjóðpallurin, sum er vorðin ímynd av einum mentanarpolitiskum bluffi, er bert eitt.

bingo2Hví upplýsing?
Okkara samfelag er ovurríkt, so okkum nýtist ikki upplýsing, og hví upplýsing, tá Kristus er svarið?
Og upplivingarnar fáa vit í ríkiligt mát á leikvøllum, í samkomuhúsum, sølumiðstøðum, í Danlandi o.s.fr. Onki er sum stadionmentan.
So vilja vit (mentafólkini) broyting (til tað betra), so hjálpa ikki rationell argument, men heldur okkurt slag av intensivari terapi, sum skal finna sær oyru handan tjúkka andaliga bjálving. Og so er landið tíverri eisini so lítið, at tað er ringt at fáa mannað eitt líkinda mentað almenni. Lættari er at manna eitt hondbóltslið, so at vit kunnu fylgja við hvønn veg tað gongur, øsa okkum upp, markera okkara sjálvskenslu, og annars skimast eftir nær tað gongur so illa, at venjarin skjótt verður koyrdur.

Missurin er stórur
Nú eg nevndi gransking, so hevur Eyðun Andreassen annars skrivað um fólksliga almennið, sum trívist og mistrívist alt eftir sum vindurin blæsir, og hugurin fløðir og fjarðar. Og hann lýsir væl, hvat vit hava at gera gott við. (Folkelig Offentlighed, 1992).
Men at nýhugsan og andalig kúvending skal til, tað kann tað ikki vera nakar ivi um. Sum støðan er nú, so missa vit ikki bara samfelagsvirði (tað er próvfast), vit missa fólk, vit missa umdømi, og vit missa virðing.
Og nú missa vit kanska eisini rottuhundin.

bingo3

Húsarúm, men onki hjartarúm

Nú havi eg ikki ferðast í so nógvum londum, at eg kann siga tað fyri vist, men tað man vera fáa staðnis, at tú verður boðin vælkomin heim, næstan í somu løtu hjólini á Føroyaflúgvaranum, sum okkara eitur, nerta vøllin í Vágum. Og ofta havi eg eisini kent tað so. Men hesi seinastu árini eri eg farin at ivast, um øll kenna seg líka vælkomnan heim til Føroyar, ella um øll, sum eru her, kenna seg viðurkend og dámd.

Í farnu viku frættu vit, at Danmark er næstríkasta land í heiminum (m.a. roknað út eftir, hvussu væl vælferðarskipanir virka og eftir reiðiligheit og skilvísi í politisku stýringini); vit frættu eisini, at nakrir Gøtumenn, vóru tað vist, fingu dóm upp á, at teir kundu stinga 70 mió.kr. í lumman skattafrítt; og vit hoyrdu ein ungan politikara argumentera fyri, hví nøkur fólk, sum fáa forsorgarhjálp, eiga at finna seg í, at teirra veiting skjótt fer at verða skerd. Mær er sagt, at eitt einmælt løgting, íroknað Miðflokkin, tók undir við hesi avgerð. Ungi politikarin kallaði hetta at fáa gjøgnumskygni í almannaverkið. Eg sá so ongan ríkisgóðkendan grannskoðara verja hesi neyðars fólk, sum nú skulu læra seg at venda í hvussu er teirri seinastu krónuni. Jú, eitt umboð fyri Í menniskjum góður tokki talaði at, og kanska var formaðurin í Pensjonistafelagnum aftur á vøllinum við teirri nú skøvaðu plátuni, sum ongin tykist lurta eftir, at tað altíð eru tey veikastu, sum skulu spara fyrst. Ein fulttrúi í almannverkinum var tó í miðlunum og segði, at vit skulu bara fara til Svøríkis, so skuldu vit sæð almannaveitingar, sum gera tær føroysku til sannar lottovinningar.

Men so var ein onnur hending í farnu viku, sum boðar frá góðum, hóast hon snýr seg um eitt sera viðkomandi mál, sum kann koma øllum landinum í vanda. Eg hugsi her um bókina EXIT Føroyar, sum teir báðir Høgni Reistrup og Heri á Rógvi hava ritstjórnað, og forlagið Sprotin gevur út.

Vandamálið snýr seg um at fólkatalið hjá okkum stendur í stað ella minkar, og at tað serliga eru tey ungu og yngru, sum gerast færri, meðan tey eldru fjølgast. Tøl hjá Hagstovuni vísa, at í 1985 vóru 58% av fólkinum undir 35 ár; í 2012 bara 46%. Meðan fólkatalið hetta tíðarskeiðið økist við góðum 3.000 fólkum, minkar talið av teimum undir 35 ár við 4.000 fólkum. Hetta eru av sonnum tøl, ið tala. Spurningurin er, hvussu tað ber til, at so nógv velja Føroyar frá, sum tikið verður til, hóast vit hava vælferð, vinnumøguleikar og góð kor, sum fólk aðrastaðnis av røttum kunnu øvunda okkum. Hetta er eitt paradoks, og tað kundi bent á, at okkurt meira grundleggjandi er farið av lagi í okkara samfelag.

Í væl skrivaðu fyrstu greinini í bókini Føroyar eldast við rúkandi ferð skrivar Heini í Skorini um tær avleiðingar tað hevur, at tey ungu stinga av. Hann vísir á, at harvið fer dynamikkurin úr samfelagnum. Tá tað longu nú merkist, at tað verða færri at seta børn í verðina, ja, so klárar ongin at forða fyri fallinum. Tey eldru ella gomlu, sum nú mynda samfelagið, eru flest øll konservativ, og hetta kemur til sjóndar í politikkinum, sum verður førdur í løgtingi og í kommunum. Tað verður ov lítið av nýhugsan og onki engagement. Heini vísir eisini á tørvin, at vit fáa eitt veruligt miðstaðarøki í Føroyum, og at tað krevst ein uppgerð við romantiska bygdamenning og trongskygdan lokalpolitikk. Hesir tankar fingu tó beinanvegin banahøgg frá at siga øllum uttan Heðini.
Heini skrivar við støði í kanningini um, hví føroyingar búseta seg í Danmark, sum Norðuratlantsbólkurin á Fólkatingi skipaði fyri í 2008, og sigur: “Føroyska hópfráflytingin er ein holistiskur, samansettur trupulleiki, sum (…) snýr seg um so ótrúliga nógv ymisk viðurskifti: Verri vælferðartænastur, vantandi bústaðarmøguleikar, høgt kostnaðarstøði, høgar flogprísir, vánalig kor hjá støkum uppihaldarum, mentanarliga konservatismu, vantandi granskingarumstøður, ov fá mentanartilboð o.s.fr.” (s. 21)
Sæð í hesum ljósi føra vit tann øvugta politikkin í løtuni, nú vit spara á teimum strategiskt vitalu almennu økjunum, tá ið vit heldur áttu at gjørt íløgur. (s. 23)

Armgarð Arge hevur í síni grein Tá børnini flyta nakrar góðar eygleiðingar, sum nógv, ið eiga børn, sum hava búsett seg uttanlanda, kenna aftur. Eitt nú tómleikin og frástøðan, sum ger, at tú ikki sleppur at vera við, tá tey smáu abba- og ommubørnini taka fyrstu stigini á lívsleiðini, – kanska í onkrari danskari ella enskari íbúð. Tú fært næstan hug at tára, tí tú hevur upplivað tað sjálvur, tá vónin, at hesi abba- og ommubørnini fara at duga at tosa føroyskt, brestur. Men tá er tað sjálvandi gott, at børnini í Føroyum sjálvi læra seg bæði danskt og enskt og tosa tað flótandi og kunnu samskifta við systkinabørnini úti í heimi.

Ja, sum tilkomin fært tú næstan hug at lurta eftir sanginum hjá the Beatles við m.ø. hesum ørindi:

She…(we gave her most of our lives)
Is leaving (sacrified most of our lives)
Home (we gave her everything money could buy)
She’s leaving home, after living alone, for so many years (bye bye).

Nú kunnu meiningarnar um stór vandamál vera ymiskar, men eg má viðganga, at eg fái ikki verið heilt samdur við boðskapin hjá Ben Arabo, sum eisini skrivar eina av greinunum í bókini. Hann ger seg til talsman fyri hugtakið ‘at liva og lata liva’ (s. 41), tvs. at fólk mugu sjálvi um, hvussu tey leggja lívið tilrættis, tað verður teirra søk. Eg vildi heldur sagt tað øvugta, at tað er okkara søk, uttan at eg harvið meini, at staturin skal leggja okkara lív tilrættis. Er tað ikki júst hetta, at vit hvør sær hava lyndi til at savnast í smá afturlatin samfeløg, eksklutiónin, sum ger, at fleiri velja at flyta av landinum?
Eg skilji útleggingina hjá Ben Arabo um átøk í vinnu- og skattapolitikki sum borgarliga: at tað eru nøkur A-menniskju, sum skapa virðini, og so eru tað øll hini, B-menniskjuni, sum skulu vera glað fyri, at A-menniskjuni tíma at hjálpa teimum. A-menniskjuni skulu tí hava serligar sømdir og hjúklast skal fyri teimum, so at tey ikki taka stigið fult út og rýma. Tað er næstan sum við teimum við forsorgarhjálpini, sum ikki tíma at arbeiða, tí at tað sigst, at tey fáa ov høga veiting, og so hesum, sum ikki tíma at arbeiða, um tey ikki fáa nokk, t.d. lønir svarandi til eitt norskt lønarlag, sum liggur ein triðing omanfyri okkara.
Júst soleiðis verður tað nú ikki orðað í greinini hjá Ben Arabo, men soleiðis lesi eg tað.

Nú skal eg ikki endurgeva alt, sum stendur í hesi áhugaverdu bókini, men bara vísa á, at tað sambært henni kanska mest av øllum er hugburðurin til okkum sjálv og okkara samfelag, sum skal endavendast, um vit skulu koma hesum nevndu trupulleikum til lívs, soleiðis sum Heri á Rógvi, annar ritstjórin, málber seg í síni grein við heitinum Vit framleiða fólk til onnur. (s. 75)
Eg vildi næstan sagt, og ætli mær at nevna tað til seinast, at tað er so nógv annað, vit skulu endavenda umframt hugburðin.
Hetta við hugburðinum stendur sum nevnt frammarlaga í nógvum av greinunum í bókini, og tað er næstan sum um, at um bara hvør einstakur tekur seg í nakkan nú, ja, so fer alt at broytast.
Eg ivist, tí so einfalt er tað neyvan, tí hvat er tað, sum skapar hugburð?

Vit lesa dømi um fólk, sum hava klárað seg væl í Føroyum, hava fingið leiðandi starv og ávirkan, og sum tykjast halda seg hava prógvað, at tað ber til at búgva og trívast her. Og vit kunnu eisini vera samd um, at ‘hovsaloysnir’, so sum at stovna altjóða universitet, sum kanska kann verða ein hjálp, og sum hevur riggað í øðrum útjaðaraøkjum, júst kunnu líkjast hovsaloysnum. Onnur hava nevnt tjóðpall, og tey, sum eru minni krevjandi, halda, at tað kundi verið nóg mikið við eini café í teimum størru bygdunum (hetta seinasta meini eg tó ikki er umrøtt í hesi bókini). Summi gremja seg um køvandi átrúnað, ella at føroyskir menn eru mammudrongir allir sum ein, men har hevur Bill Justinussen longu svarað greitt, at tey, sum ikki dáma deymin frá lýsikókarínum, kunnu bara fara, tí her er gott at vera.

Uppaftur onnur hava roynt, at ongin í Føroyum spyr eftir teimum og teirra vitan, og vit hoyra um manglandi lóggávu og manglandi kompetansu og tænastuvilja í almennum stovnum og umsitingini. Hetta kann gera, at tú kennir teg ikki vælkomnan heim, hevur tú servitan, og nógv, sum hava góð hugskot, uppliva eisini, at har er ongin skipan ella ongi fólk at lofta góðum hugskotum. Katrin D. Apol er júst inni á hesum í síni grein Tá aftur og fram ikki er líka langt, tá ið hon leggur dent á at skapa tilknýti millum tey, sum eru burtur, og stovnar og virki heima.
Kanska hava vit brúk fyri eini Menningarstovu, sum stuðlar vitanardeiling og gevur góðum vinnuligum hugskotum verkligan stuðul og flog. Soleiðis fati eg í hvussu er tað, sum Guðrun Rógvadóttir frá fyritøkuni Guðrun og Guðrun skrivar í greinini Gev mær Føroyar – og umheimin.
Eg kann annars ímynda mær, at nakað av hesum stikni til servitan upprunaliga kann vera staðsett í nótamentanini, sum ræður í teimum mest týðandi pørtunum av okkara høvuðsvinnu.

Fólkatingslimurin Sjúrður Skaale skrivar eina av áhugaverdu greinunum í bókini við heitinum Við love skal land byggjast. Hann nevnir kendu orðini hjá Kennedy, sum eg ikki skal endurtaka her, men kemur eisini við eini ábending um, at viknandi tjóðskaparkensla, kann vera ein orsøk til, at tað er lættari at fara nú enn tað var fyrr.
At vit ikki longur trúgva upp á Føroyar, og bara síggja grátt útyvir grátt, er við til at mana fram eitt taparalyndi. Sjúrður sigur í hesum viðfangi: “Tí er meiri enn nakrantíð tørvur á, at tey økini, har Føroyar “vinna”, verða tikin fram. Alt tað, vit kunnu vera errin av. Náttúran. Mentanin. Søgan. Málið. Felagsskapurin. Tryggleikin. Hetta at vit eru so fá, at hvør einstakur veruliga kann hava ávirkan – um hann vil.” (s. 173)

Tað er rætt, sum nevnt verður í greinini, at eitt nú fingu tey samkyndu, sum tóku dystin upp, ávirkan, men tað er neyvan rætt at siga, at so kunnu øll onnur gera tað sama. Valdskipanina broytir tú ikki frá degi til dags. Tað ber til við treiskni og tolni, ella sum Erlendur segði, við lirkan og lumpan, at fáa ávirkan, og var tað ikki so, ja, so kann alt gera tað sama.
Orkar tú hinvegin ikki at bíða eftir broytingum, so er lætt við internetinum, Skype og Facebook í skjáttuni at seta búgv har, sum tú kennir teg meira heima. Søgan vísir okkum, at fólk og fuglur flyta, um tey eru undir harðræði, og tá (andaliga) føðin gongur undan.

Og viðvíkjandi teimum økjunum har Føroyar “vinna”. Er tað ikki júst hetta, vit spara burtur í hesum døgum? Hví skulu ein HF-næmingur ella vit onnur royna at bjarga mentanini og landinum, tá ið greiða signalið er, at vit hava ikki ráð til (føroyska) mentan? So gera vit ella hon sjálvandi tað, sum er púra rætt: hon flytir hagar, mentan verður vird.

Mær kemur fyri, at vit eru farin at tveita innbúgvið, ja, sjálvt hjartarúmið út á berajól, og so vænta vit, at gestirnir fara at trívast betur, tá ið tað verður rúmligari inni og tómligari.

Nú er so ein serfrøðinganevnd sett, sum skal kanna orsøkina til fráflytingina og koma við uppskotum, sum kunnu tálma gongdini. Og landsstýrismaðurin í vinnumálum bedýraði í Degi og Viku herfyri, at landsstýrið fór at seta neyðugan pening av til tað, sum hetta fer at kosta.
Í Hetlandi, sum hevði støðuga afturgongd í fólkatalinum í eitt 100 ára skeið frá 1860’unum til 1960’ini, hava sitið mangar kommisjónir og gjørt sær tankar um, hvussu vend kann fáast í. Har høvdu tey Føroyar sum fyrimynd, tí her var framburður og fólkavøkstur. Har vóru teir undir skotskum harðræði, meðan vit her høvdu tjóðskaparrørslu og vóru væl vard av norðurlendska vælferðarskjólinum. Nú tykist vend vera komin í, og Føroyar eru endaðar í somu óndu ringrás, sum Hetland sum nevnt var í, tá fólkatalið minkaði niður í helvt. Um ein serfrøðinganevnd fer at hjálpa, ja, tað fer tíðin so at vísa.
Í hesi bókini, sum er til umrøðu her, verður víst á, at vendir gongdin ikki, so fer føroyska samfelagið fyri bakka um eini 40 ár.

Hóast hetta er ein viðkomandi og sum heild góð bók, so haldi eg kortini, at okkurt kundi verið tikið fram aftrat, sum kundi lýst hetta vandamálið við fráflytingini betur. Eg nevndi í byrjanini hetta paradoksið, at fólkið flytur, hóast vit at síggja til kunnu liva sum greivar. Ein frágreiðing, hví so er, eru helst grundleggjandi skipanarligir skeivleikar.
Eg hugsi her m.a. um teir skipanarligu trupulleikarnar, ið hava sín uppruna í okkara høvuðsvinnu.
Í løgtingslógini um vinnuligan fiskiskap verður sum kunnugt sagt, at livandi tilfeingið á føroysku landleiðunum og aðrastaðnis eru ogn Føroya fólks. Og her byrjar vandamálið.
Soleiðis sum lógin verður umsitin, er tað ein spurningur, um føroyska samfelagið veruliga fær ágóðan av øllum hesum ríka tilfeingi. Kom hesin ágóði til høldar, og ikki allur endaði í privatum lummum, kundi væl verið, at vit í dag høvdu bæði Eysturoyar- og Sandoyartunnil, dagført sjúkrahúsverk, altjóða universitet, tjóðpall og lægri kostnaðarstøði. Vit høvdu tá øll verið ríkari. Tað kundi eisini hent seg, at var skipanin í fiskivinnuni ein onnur, so kanska vit í dag vóru ein framkomin matvøruframleiðandi tjóð, við aðrari framkomnari framleiðslu og tænastuveitingum, har brúk var fyri øllum góðum hondum, bæði leikum og lærdum.

Politikararnir munnu hava ásannað hetta, nú handfaringin av makrelinum hevur sent neilig signal til alla tjóðina og eisini tey, sum búleikast uttanlanda og onnur við. Tí man tað vera, at landsstýrismaðurin í fiskivinnumálum hevur sett eina serfrøðinganevnd at endurskoða lógina um vinnuligan fiskiskap, sum m.a. skal taka støðu til tilfeingisgjald. Tað er tó lítið, sum bendir á, at tað verða gjørdar avgerandi skipanarligar broytingar í okkara fiskivinnu í bræði, og ein serfrøðinganevnd kann sum kunnugt eisini vera góður soviheilivágur.

Tað er gott signalvirði í røttum politiskum avgerðum, tað sóu vit í umrøðuni omanfyri av Danmark, sum er mett at vera heimsins næstríkasta land. Rættar politiskar avgerðir og góðar skipanir eru við til at geva góðan og jaligan hugburð. Eg veit tó ikki, hvussu tit hava tað, men eg minnist ikki í løtuni, nær eg seinast hoyrdi um eina politiska avgerð her á landi, sum fekk meg at siga vauw. Og tað harmar.

Eg fari annars at mæla øllum, sum hava áhuga fyri samfelagsviðurskiftum at lesa hesa forkunnugu bók, sum setir sjóneykuna á eitt av størstu vandamálunum, sum nakrantíð hevur hótt tjóðina.
Bókin er ein góð byrjan til og framhald av kjakinum, sum helst ikki skal gerast ov drúgt. Tí so vendist kanska ikki aftur. Eg sigi kanska – tí verður oljan funnin, so er alt hetta brátt søga.

EXIT Føroyar. Ritstjórn: Høgni Reistrup og Heri á Rógvi. Sprotin, 2012. 198 síður við fleiri myndum.

Við hugflogi ella húki

Tú gevur tær kanska ikki far um tað, men at menna, geva út, marknaðarføra og selja telduspøl er ein stór vinnugrein. Í 2011 høvdu telduspøl eitt søluvirði alheims á umleið 400 milliardir kr. Sølan í handlum, sum hevur verið meginparturin, minkar nú so líðandi, meðan sølan á netinum er í munandi øking. At gera telduspøl er ein av eyðkendu kreativu vinnugreinunum í kt-øldini.

Tí var tað so upplagt, at MFS hóskvøldið, 16. august skipaði fyri einum temakvøldi við heitinum Telduspøl í Føroyum? Vit spyrja so ofta, tá okkurt stórt hendir í útlondum, um vit eru við. Hava vit virki, sum kunnu gera seg galdandi, og hvørjir eru vinnumøguleikarnir, her ella uttanlanda, hjá okkara kreativu og vinnufúsu ungu? Tað er gott við tí einsamalla flogvitinum, sum vit onnur kunnu spegla okkum í, tá ið tað gongur væl, og flenna eftir, tá ið tað gongur illa. Men hetta er ikki nóg mikið. Ein spurningur verður tað altíð, um vit í Føroyum hava umstøður, sum gera, at flogið fær rúm, og at fólk kenna seg væl og vird í landinum. Mær kemur til hugs Richard Florida og skriving hansara um kreativu stættina.
Tað er, sum orðstýrarin hetta kvøldið, Petur Zachariassen, tók til, at vit liva ikki av makreli eina.

Mark Craig

Hetta temakvøldið hjá MFS tók nakrar av omanfyri nevndu spurningum upp til umrøðu.
Felagið hevði fingið Mark Craig, sum býr í Liverpool og starvast í teldufyritøkuni Lucid Games, og sum heldur summarfrí í Føroyum, at greiða frá sínum royndum at menna telduspøl. Mark hevur í nógv ár starvast sum leiðari av forritaarbeiðnum í kendu fyritøkuni Bizarre Creations, sum lat aftur í fjør. Henda fyritøkan hevur gjørt fleiri altjóða kend telduspøl.

Mark og nøkur av teimum, sum vóru í starvi hjá Bizarre Creations, høvdu hug at halda fram og fóru tí saman undir at stovna eina nýggja teldufyritøku, Lucid Games, sum, hóast hon ikki enn telist millum tey stóru, kortini hevur fingið áhugaverdar ordrar og er í ferð við at menna nýggj telduspøl.

Í framløguni greiddi Mark frá, hvussu arbeiðið at menna telduspøl í eini sonevndari AAA-menningarstovu er skipað. Hann greiddi frá øllum liðunum í menningararbeiðnum, tað verið seg at gera menningaramboð, at sniðgeva, animera, forrita og optimera, alt hugtøk, sum skjótt kunnu gerast ógvuliga teknisk og fløkt fyri einum óroyndum. Men tú varnaðist, at samstarv og samskipan hevur kanska minst líka stóran týdning í menningararbeiðnum, sum tað kreativa frælsið.
Mark nevndi, at tá hann var við at gera telduspælið James Bond 007: Blood Stone (http://en.wikipedia.org/wiki/James_Bond_007:_Blood_Stone), var arbeiðið skipað í eini seks toymi, og tey vóru eini 100 fólk við í menningini, tá ið tey vóru flest. Arbeiðið at gera spælið klárt til útgávu tók útivið 2 ár.

Áhugavert var at hoyra, hvørjar tankar menningartoymið gjørdi sær um, hvussu spælið skuldi skipast, so at tað gjørdist ein heildaruppliving og ikki bara ein spurningur um at vinna ella tapa. Tað hevði týdning at fáa eina skilagóða javnvág millum tilgjørdan vitleika (AI), sum er fjaldur í sjálvum spælinum, og so valmøguleikarnar hjá spælaranum. Og hetjan (spælarin) skal jú vinna, so teir óndu, the bad guys, mugu sjálvandi helst ikki gerast alt ov óndir og ov hegnisligir í sínum óndskapi. Nei, helst skulu teir vera eitt sindur býttir og klombrutir, sum so kann vera ein umbering fyri at gera av við teir; teir hava næstan biðið um tað sjálvir. Og hvør vil ikki vera the smart guy?

Mark nevndi eisini dømi um, hvussu forritatoymið viðhvørt kom við meira heimagjørdum loysnum, tá sniðgevararnir funnu upp á serliga krevjandi spælibrot, sum kravdu meira, enn tøka tøknin og hugflogið kláraðu. Avbjóðingin var ikki at geva skarvin yvir, men at finna loysnir, sum kundu fremjast innanfyri verandi fíggjarkarmar. Hann nevndi dømi um, hvussu tey høvdu loyst slíkar krevjandi uppgávur.

Ein onnur avbjóðing er at gera spøl til nýggjar spælipallar, sum Apple iOS og Android, tvs. spøl til flytiførar eindir (mobile units) og nertiskýggjar (touchscreen). Jú, avbjóðingarnar eru nógvar.

Tað var greitt, at hetta sum Mark umrøddi var dømi um kreativan ídnað, fyri ikki at siga stórídnað. Og tað má tað vera, arbeiðir tú fyri Disney, Lego ella Microsoft. Tí tá snýr tað seg næstan bara um pengar í kassan.

Mark Craig og nakrir, sum hava áhuga fyri øllum, sum hevur við telduspøl at gera

Men tað eru eisini aðrir hættir at skipa menning og sølu av telduspølum.
Nú eru vit inni á tí, sum vit kunnu rópa nýggir virkishættir í eini tíð, tá vit hava altjóða internetkervið; ein búskapur, har kappingin er broytt og byggir á “principles such as openness, peering, sharing, and acting globally.” (1)
Nýggir útbreiðsluhættir so sum eitt nú YouTube, Itunes og App Store saman við sosialu miðlunum gera tað nú lætt hjá hvørjum einstøkum at standa við evstu ábyrgdini av øllum liðunum í menning, framleiðslu og sølu av t.d. telduspølum. Og nýggj bílig, men professionell menningaramboð gera tað rættiliga einfalt at gera t.d. telduspøl, bara hugskotið er tað rætta. Tað er ikki longur bara brúk fyri hesum stóru menningartoymunum, sum Mark umrøddi í sínum fyrilestri, fyri at kunna gera t.d. telduspøl. Tað finnast aðrir hættir, so at tú kanst geva teg til kennar við tínum spæli í hvørjum króki runt allan knøttin.

Julius Biskopstø

Hetta var eisini nakað av tí, sum Julius Biskopstø, menningarleiðari í fyritøkuni Simprentis, var inni á.

Hann hevur verið við at menna frálæruspælið OilSim, sum hevur fingið góða altjóða undirtøku.

Hetta er eitt spæl, sum samsvarar við tíðarandan, at børn eisini læra og kanska læra best, tá ið tey spæla tað, tey skulu læra (Edutainment).

Julius greiddi frá nýggjum menningarhættum, sum gera tað bæði lætt og bíligt at gera seg galdandi í telduspælvinnuni, ja, tað ber væl til at sita á onkrari útoyggj, um tað skal vera, og við internetinum hava samband við allan heimin og røkka einum kundaskara, sum kann gerast upp í milliónum.

Tey yvir hálvthundrað fólkini, mest ungir og helst evnaligir dreingir, men eisini nakrar gentur, sum helst eisini vóru evnaligar, lurtaðu hugtikin eftir fyrilestrunum. Spurningarnir vóru nógvir, og teir vóru teir flestu so serligir, at vit, sum eru komin nakað til árs, hildu okkum vera komnan í rættiligt nørdasamlag.

Onkur var inni á týdninginum, sum hepni tykist hava í hesi vinnuni. Tað eru sum kunnugt nøkur fá spøl, sum vinna frama í nýggja e-búskapinum, og hini sita so eftir við ongum. Men møguleikin er so altíð har, tí hvør veit, hvør tann næsta verður?

Ein annar áhugaverdur spurningur, sum varð settur, var, hvussu tað ber til, tá ið tað nú er so lætt at menna og selja telduspøl, at vit ongi føroysk telduspøl hava, sum hava gjørt seg galdandi her og úti í heimi. Tann spurningurin slapp nokk at standa ósvaraður.

Hjá nógvum av teimum, sum fáast við ella droyma um at gera telduspøl, eru nakrir áhugaverdir spurningar at fáa svarað.

Hvar fært tú útbúgving og royndir, hvar fært tú eggjan og íblástur, og hvar fært tú fígging til menningina?
Eg rokni við, at hetta vóru spurningar, sum Rani Nolsøe frá Íverksetarahúsinum visti okkurt at siga um. Men tá hann fekk orðið, sum tann seinasti hetta temakvøldið, var eg tíverri farin.

Aftaná hesar framløgurnar, tá ið eg var á veg heim, hugsaði eg um, hvussu hesi telduspølini, ella vitanin um, at tey eru til, spjaðist millum eitt nú børnini. Ongin ivi er um, at telduspøl í dag viga nógv í uppalingini. Tað má hava okkurt við samleika at gera, og børnini tíma tey flestu heldur ikki at brúka ov nógva leitiorku, men velja tað sum er populert. Eg sat og hugsaði um, hví næstan øll smábørnini, sum eg kenni, spæla Angry Birds (http://en.wikipedia.org/wiki/Angry_Birds)?

Hvat er tað, sum hugtekur tey, og hvussu berast boðini um hesi spølini frá einum barni til tað næsta? Sjálvandi ávirkar tað børn, at stórfyritøkur brúka stórar upphæddir til promotion, nakað sum viðhvørt minnir um eitt slag av kolonialismu.

Men børnini eru neyvan óvirkin offur, tey vilja sjálvi. Tey vilja hava sína egnu barnamentan og vilja hava ferð, kapping, (tilgjørdan) harðskap og spenning.

Nøkur børn og vaksin gerast sum kunnugt so bitin av spølum, at tað ávirkar tað sosiala. Men hetta eru undantøkini, og neyvan kanst tú lasta spølini fyri tað.

Søgur vilja vera við, at norski yvirgangsmaðurin Breivik skuldi spæla vaksnamannaspælið World of Warcraft (http://en.wikipedia.org/wiki/World_of_Warcraft) nógv, og onkur hevur hildið fyri, at hetta er prógv um, hvussu vandamikil telduspøl eru. Kanska hevur Breivik eisini etið havragreyt, men hetta veit eg nú onki um. Og tað skuldi helst ikki aftur endað við, at tú verður hóttur við glatan, um tú spælir ein erligan sjavs.

Men aftur til spurningin, um hví vit ikki eisini gera okkum galdandi í vinnuni, sum ger telduspøl. Vit eru smá, so kanska hava vit ikki nóg stóra nøgd av fólki við góðum gávum. Og so kann tað taka tíð at gera seg galdandi, men hepnið, sum er við í spælinum, kann gera, at tað kann líka væl henda í morgin sum um 20 ár.
So tað er bara at dríva á.

Annað er, um skúlin er lagaður til nýggj frálærukrøv? Og stuðla vit okkara kreativa fólki? Eg ivist. Vit lata skattalætta til sjófólk, men ikki til showfólk. Tosað verður alla tíðina um høvuðsvinnuna, sum ber landinum uppi, og tí framvegis hevur ókeypis rætt til sítt tilfeingi, og so skulu hini, sum ikki eru í hesi vinnuni, ansa sær ikki at gerast ov framlig. Í einum av okkara størru býum hava tey sett sær ein húk sum staðarmerki, og tað boðar nú ikki frá góðum hjá kreativu vinnunum.
Men heilt onki er nú ikki. Vit hava bæði íverksetarahús og ráðstevnur um íverksetan, so tað er vilji kortini.

Nógva staðnis leggja tey dent á at hjúkla fyri kreativu stættini. Lat tað tó ikki sigast um okkum, at vit stremba eftir at menna eina kreativa undirstætt.

(1) Don Tapscott & Anthony D. Williams: Wikinomics. How Mass Collaboration Changes Everything.London, 2007 (s. 3).

Heilsan til nýggjan ráðharra

Bókasavnið við Løkin

Nú kunnu fólk halda um nýggju samgonguna, hvat tey vilja, og tað hava tey fullan rætt til. Vit sum starvast í bókasavnsverkinum hava bíðað í spenningi eftir nýggja samgonguskjalinum, tí hvat mundi fara at standa um bókasøvnini í skjalinum. At síggja til var tað rættiliga avmarkað fyri ikki at siga lítið og onki. Men ein serlig orðing í samgonguskjalinum er tó ikki til at fara skeivur av. Tann orðingin fer, verður hon fylgd, at hava stóran týdning fyri menningina av øllum mentanarkervinum her á landi.
Í skjalinum sigur nýggja samgongan, at hon fer at arbeiða fyri at fylgja tilmælunum frá Málstevnunevndini.
Tað var landsstýrismaðurin Jógvan á Lakjuni, sum setti Málstevnunevndina í 2006, og nevndin læt 18. desember 2007 úr hondum ritið Málrøkt, Álit um almennan málpolitikk. Nú var endamálið hjá Málstevnunevndini at gera eitt uppskot til almennan málpolitikk, men hon hugdi seg væl í kring og hevði tilmæli um ábøtur á fleiri av mest týðandi samfelagsøkjunum.
Og her komu bókasøvnini eisini inn á pallin.

Nevndin vísti á eyðsýnda týdningin, sum lesing og frásøgn hava fyri menningina hjá børnum og mælti til, at tiltøk, ið hava til endamáls at fremja lesingina hjá børnum og ungum, eiga at verða stuðlað fíggjarliga, og forløg og bókasøvn eiga somuleiðis at fáa stuðul til slík endamál.
Nevndin ásannaði, sum rætt er, at skulu bókasøvnini megna at fremja tað nógva av tí, sum lógin um bókasøvn mælir til, er neyðugt við munandi størri játtan á løgtingsfíggjarlógini. Nevndin vísti eisini á, at tøkniliga menningin á økinum gongur við rúkandi ferð, og stórur tørvur er á at fáa talgilt nógv av tilfarinum, sum bókasavnið hevur á goymslu, soleiðis at tað gerst lættari atkomuligt hjá fólki.
Og nevndin mælti eisini til, at bókabussurin, sum koyrdi á sinni, verður fingin til vegar aftur, soleiðis at tær smærru bygdirnar kring landið fáa høvi at verða kunnaðar við tær tænastur, ið eru á bókasavnsøkinum.

Sigast má, at nevndin í hesum hevur verið sera beinrakin, tí í hesum døgum verður týdningurin hjá bókasøvnunum tikin fram aftur, bæði uttanlanda og í seinastuni eisini her heima hjá okkum. 

Bókavarðafelagið 25 ár
Í hesum døgum fylti Bókavarðafelagið 25 ár. Eg var sjálvur við til at stovna felagið, og tey siga mær, at eg eisini var fyrsti formaður felagsins. Í sambandi við føðingardagin skipaði felagið seinasta vikuskifti, leygardagin 12. november, fyri sera áhugaverdum tiltaki um bókasøvn í vitanar- og upplivingarsamfelagnum. Felagið hevði bjóðað donskum bókasavnsfrøðingi til Føroyar at halda fyrilestrar, og fólk í føroyska útbúgvingar- og bókasavnsverkinum hildu eisini styttri fyrilestrar, har tey greiddu frá støðuni hjá føroysku bókasøvnunum út frá teirra egnu royndum.
Og tað er ikki ov nógv sagt, at ein niðurstøða frá hesum tiltaki var, at menna vit ikki bæði fólka- og fakbókasøvnini munandi í komandi tíðum, so verður ringt at ímynda sær, at vit fara at fóta okkum í vitanarsamfelagnum, sum kemur antin okkum dámar tað ella ei. Og tað kann um so verður eisini fara at kosta okkum vælferð sum frá líður. Pisakanningarnar seinastu árini eru júst prógv um, at lesiførleikin hjá børnum og ungum má mennast. Her eru bókasøvnini, soleiðis sum Málstevnunevndin peikar á, ein týðandi partur av loysnini.

Í okkara grannalondum eru tey meira von at brúka bókasøvnini, og har eru bókasøvn ein sjálvsøgd vælferðartænasta, sum tey ikki vilja vera foruttan. Her í Føroyum hava vit tíverri givið okkum alt ov lítið fær um hendan spurningin. Kanska hava ráðini ikki verið tey bestu, men lága raðfestingin er eisini tekin um, at vit halda bókasøvn vera eitt sindur óneyðug, nakað fínt ella kventlasligt. Men her má hugburðsbroyting til, tí hendan hugmyndin er púra skeiv.

Góð bókasøvn loysa seg
Kanningar í okkara grannalondum og øðrum londum við hava avdúkað, at tað ber til at vísa á beinleiðis samfelagsligan vinning av at hava góð bókasøvn, bæði fólka-, stovns- og fakbókasøvn. Treytin fyri at fáa vinningin er tó, at bókasavnsskipanin er væl útbygd, og at bæði einstaklingar og samfelagið virðismeta bókasøvnini og brúka tey. Í útlondum hava tey nýliga gjørt greiðar menningar- og strategiætlanir fyri bókasøvnini, og tey ætla at fylgja hesum ætlanum. Vit áttu at gjørt tað sama.
Í hesum sambandi kundi tað verið hóskandi at víst til Unesco-yvirlýsingina um fólkabókasøvn frá 1994, sum er týdd til føroyskt (Landsbókasavnið gav hana út í lítlum hefti í 1995). Henda yvirlýsingin er síðan útbygd og dagførd við IFLA Public Library Service Guidelines (2010), sum tíverri ikki enn eru týddar til føroyskt.

Málstevnunevndin mælti í sínum áliti til, at munandi játtan, 5 mió. kr., varð veitt bókasøvnunum at styrkja støðuna hjá teimum sum kunningardeplum. Nevndin sigur eisini, at bókasavnspolitikkur eigur at verða partur av almenna mentanarpolitikkinum, og at tíðarhóskandi kunngerðir eiga at verða gjørdar fyri bókasavnsøkið. Økta játtanin fer eisini til longdar upplatingartíðir, mentanarlig tiltøk, bókabuss o.a. Kommunurnar rinda sín part, sum er roknaður upp í upphæddina. Hetta eru ítøkilig uppskot, sum eiga at verða tikin í álvara og ikki verða gloymd, hóast vit vita væl, at tað sansar at fíggjarliga.

Hava kanska gott í væntu
Vit í bókasavnsheiminum fara at bjóða nýggja mentamálaráðharranum Bjørn Kalsø vælkomnum og tillukku við starvinum. Vit vóna sjálvandi, at hann tekur sær stundir at meta um tankarnar, sum Málstevnunevndin og bókasavnsfólk hava borið fram. Hann skal vita, at her eru møguleikar at gera íløgur og skipa almennan rakstur, sum veruliga ger mun bæði fyri hin einstaka, fyri lokaløkini, har bókasøvnini eru, og eisini fyri alt landið. Og hví skulu vit ikki taka við tí, sum kann tryggja okkum betri førleikar, betri trivna, betri útbúgvingar og munadygga gransking? Serliga nú so nógv verður tosað um týdningin av gransking, er tað eisini hugaligt, at samgongan í samgonguskjalinum sigur seg taka undir við tiltøkum og átøkum, sum eru nevnd í álitinum Vitan & Vøkstur, sum Vísindaráðið legði úr hondum í januar í ár.
So kanska hava vit øll gott í væntu.

Bókasavnið í Fuglafirði

 Heilsanin stóð av fyrstum tíð í Dimmalætting hósdagin, 17. november 2011.

 

Eitt nýtt ættarlið skrivar

Eg fari vegna Landsbókasavnið og Bókadeildina, sum eisini er umboðað her í kvøld, at bjóða tær Oddvør Johansen og manninum Kanny Sambleben og annars øllum tykkum, sum eru komin her í kvøld, hjartaliga vælkomin. Hetta er eitt kvøld, sum vit halda til heiðurs fyri Oddvør, sum fylti 70 fyri nøkrum døgum síðan. Oddvør er sum kunnugt ein av okkara virknastu rithøvundum hesi seinastu árini, og hon hevur eisini gjørt vart við seg sum viðmerkjari í almenna kjakinum og í bløðunum.
Fyri bara nøkrum fáum vikum síðan heiðraðu vit ein annan av okkara rithøvundum, Gunnar Hoydal, á hansara 70 ára degi her á Landsbókasavninum. So nú kanska onkur heldur, at vit hava gjørt tað til ein politikk her í húsinum at halda 70 ára føðingardagin hjá føroyskum rithøvundum. Nei, kanska ikki tað, men hinvegin hví ikki?
Rithøvundar eru áhugaverd fólk, sum lata av sínum gávum, so hví ikki vísa teimum uppibornan heiður?

Oddvør, sum er úr Havn, hoyrir til eitt nýtt ættarlið av føroyskum rithøvundum, sum fóru at skriva ella í hvussu er at geva út skaldskap í 1980’unum og 1990’unum. Gunnar Hoydal, sum vit longu hava nevnt, er ein í hesum ættarliði, sum eisini telur eitt nú Hanus Kamban, Ebbu Hentze, Bergtóru Hanusardóttir, Heina Hestoy og Marionnu Debes Dahl.
Eg sigi eitt nýtt ættarlið, men eg haldi ikki, at eg fari skeivur, um eg eisini sigi eitt nýtt slag av skaldskapi – í Føroyum í øllum førum. Ikki soleiðis at skilja, at onki av tí, sum tá verður skrivað, ikki hevur verið skrivað áður, tí tað hevur tað. Tað nýggja er heldur eitt nýtt evni í skaldskapinum. Og hetta kemur kanska eina týðuligast til sjóndar í júst skaldskapinum hjá Oddvør Johansen.
Tað er hetta rákið í skaldskapinum, tá ið tað persónliga ella privata verður alment, fær týdning og harvið eisini almennan áhuga. Tað verið seg við ella uttan at verða idealiserað.
Vit meina her við eitt slag av realismu, sum eisini hevur verið rópt gerandisrealisma. Her var talan um eitt bókmentaligt rák í føgru bókmentunum, sum tók seg upp aftur í okkara grannalondum, serliga í 1970’árunum, men sum eisini kom greitt til sjóndar í barna- og ungdómsbókmentunum, sum høvdu sína gulløld um nøkunlunda somu tíð.
Hetta vóru frásagnir um tað vanliga einfalda lívið, um kensluligar upplivingar og trupulleikar, sum komu fyri hjá teimum flestu, men sum nógv hildu hava lítið upp á seg ella vera triviellar.
Í hvussu er ikki nakað, sum var vert at skriva um.
Nógv av hesum hevði til tá livað eina forfjónaða tilveru í lættisoppabókmentunum, men kundi nú knappliga latast í ein listarligan búna. Tað var hugtakandi at lesa um royndirnar hjá púra vanligum fólkum. Tey vóru ikki bara tigandi offur fyri brúksmentan og skiftandi samfelagsligu rákunum, men høvdu eitt lív og royndir, sum vóru verd at geva gætur. Vit hitta nýggjar samfelagsbólkar í bókmentunum: kvinnur, børn, ungdómar ella vanlig arbeiðsfólk. Tað er eisini um hetta mundið, at lív kemur í aftur eitt bókmentaslag, sum verður rópt kvinnuligar bókmentir. Bøkur skrivaðar av kvinnum og um kvinnur og sum lýsa teirra lív og hugsan. Og hetta hugtak hevur verið brúkt um í hvussu er onkrar av bókunum hjá Oddvør Johansen.
Royndirnar hjá vanligum fólkum kundu eisini setast upp ímóti øðrum rákum í tíðini, eitt nú hina kynisku yuppietilveruna hjá teirri meira vælbjargaðu miðalstættini, ella vinnuliga stórlætisørskapinum hjá vinnulívsfólkum og politikarum, sum hugsaðu stórt.
Í teimum nýggju bókmentunum, sum kanska ikki vóru so háfloygdar, verður dentur lagdur á virðing fyri tínum nærmastu, gott vinalag, hugflog, vanligt vit og skil, list, kærleika og erotikk.
Øll vóru ikki líka fegin um henda nýggja meira gerandisliga skaldskapin, sum tey hildu ikki livdi upp til eina rætta bókmentaliga hevd um úrmælingabókmentir, men tað løgdu lesararnir so onki í. Teimum dámdi væl hesar bøkurnar ella søgurnar, tí tær søgdu teimum nakað.

Oddvør Johansen hevur lagt ikki so lítið aftrat føroyska bókmentaliga arvinum. Hon hevur skrivað fleiri skaldsøgur, stuttsøgur, barnabøkur og givið út greinasøvn. Talan er um eitt fjølbroytt bókmentaligt avrik, og tað er stuttligt at fara í okkara skrásetingar her á Landsbókasavninum og staðfesta, at Oddvør’sa navn er knýtt at einum hópi av bókmentaligum tilfari, bæði tí, sum hon sjálv hevur skrivað, og tí, sum onnur hava skrivað um hana ella um tað, sum hon hevur skrivað. Vit hava eisini nøkur handrit hjá Oddvør á goymslu her í savninum. Alt hetta er tilfar, sum vit kunnu lesa, tá ið vit stytta okkum stundir og vilja hava eina ella fleiri upplivingar, men hetta er eisini tilfar, sum vit kunnu granska ella brúka, tá ið vit vilja kunna okkum um, hvat varð skrivað í Føroyum eitt ávíst tíðarskeið, og hvussu tey skrivaðu tá.
Talan er um bókmentir og bókmentasøgu í einum.
Eg nevndi, at Oddvør eisini hevði gjørt vart við seg í kjaki. Her tekur hon støðu fyri mongum av tí, sum hevur týdning í hennara fagra skaldskapi. Hon tekur partí fyri tí veikara partinum, teimum, sum mugu tola nosini, tá ið alt fer fyri mutur, men hon hevur eisini ans fyri eitt nú sermerktum lokalum støðum, náttúruperlum, søguligum ella byggilistarligum dýrgripum, sum tey, sum hava so øgiligan skund, ofta ikki geva sær far um, tí slíkt forðar framburði, vøkstri og tí nýggja, sum er uppi í tíðini. Tey tíma ikki at fáast við grenj, siga tey.
Og so hevur Oddvør eisini einastaðnis lýst, hvussu tað í síni tíð, var at koma í hóslag við smakkdómarar, sum vóru so upptiknir av tí, teir hildu vera rætt, og sum vóru so múlatrútnir, at teir gloymdu at uppliva, fylgja við tíðini ella hava tað stuttligt.
Men Oddvør hevur tíbetur staðið við sítt og skrivað tað, sum hon hevði hug at skriva. Og takk skal hon hava fyri tað.

Og eg haldi eisini, at vit kunnu staðfesta, at Oddvør Johansen longu hevur fingið viðurkenning fyri sítt bókmentaliga avrik. Í 1983 og 2002 fekk hon Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri ávikavist skadsøgurnar Lívsins summar og Tá ið eg havi málað summarhúsið. Í 1988 fekk hon Barnabókavirðisløn Tórshavnar býráðs fyri bókina Skip í Eygsjón. Í 2001 var hon í uppskoti til at fáa bókmentavirðislønina hjá Norðurlandaráðnum fyri skaldsøguna Í morgin er aftur ein dagur, og henda skaldsøgan var eisini vald út at umboða føroyskar bókmentir á bókastevnuni í Frankfurt í oktober í ár.

Nú vit savnast her í kvøld at heiðra rithøvundin Oddvør Johansen á hennara 70 ára degi, so gera vit tað fegin, bæði hennara vegna, men eisini tí at tað gevur okkum eitt høvi at gera vart við Landsbókasavnið og bókasøvnini. Eins og rithøvundar hava brúk fyri viðkenning og at vit vísa teimum ans, so hava vit, bókasøvnini, nú meira enn áður brúk fyri at gera okkum sjónlig. Tí, sum tað man vera teimum flestu greitt, bókasøvn eru at kalla útihýst í almenna politiska orðaskiftinum, og tað halda vit er spell. Góð bókasøvn eru ein týðandi vælferðartænasta.
Og vit kundu sjálvandi ynskt okkum, at Oddvør eisini hevði skrivað okkurt um hetta, og hvør veit, kanska hevur hon gjørt tað, men júst ta søguna noyðast vit helst sjálvi at skriva.

Eg fari her at enda at nýta høvi til at ynskja tær Oddvør hjartaliga tillukku við runda føðingardegnum.

Røða hildin á Landsbókasavninum 2. november 2011, tá skipað varð fyri haldi í sambandi við, at Oddvør fylti 70 ár.

Friður og spógvalát

Nú ein dagin herfyri, eg var ein shopping-túr í býnum í Liverpool, var eg so heppin inni í einum av teimum – eftir føroyskum mátistokki – stóru fløguhandlunum –  hesin var í stóru nýggju keypsmiðstøðini ONE – at koma fram á eina fløguútgávu við øllum klaverkonsertunum hjá Mozart, spældar og stjórnaðar av hinum navnframa klaverúrmælinginum Daniel Barenboim saman við English Chamber Orchestra. Upptøkurnar eru gjørdar árini 1967-1974.

Hetta ver ein bílig-útgáva, eitt sonevnt ‘budget box set’ frá plátufelagnum EMI, og eg gav 20£ fyri heila skittið.

Eg minnist, at eg á sinni síðst í 1970’árunum lænti hesar klaverkonsertirnar á plátu frá einum seinni stórum føroyskum skaldi, og eg spældi tær allar á tamb (eg minnist ikki, um tað var henda sama innspælingin). Eg lurtaði ikki tá so nógv eftir klassiskum tónleiki, men hesar klaverkonsertirnar gjørdu sítt til, at eg fekk eyguni upp fyri hesum tónleikaslagnum eisini. Hetta var annars um somu tíð, sum eg fall fyri Weather Report-útgávuni Heavy Weather (1977), nakað sum gjørdist byrjanin til eina langa ferð inn í fusiónstónleikin. Bæði Mozart og Weather Report teljast framvegis millum tað, sum mær dámar sera væl at lurta eftir.

Um hetta mundið kallaði eg meg sosialist fyri ikki at brúka ljótara heitið kommunist. Men har fór skjótt at koma vend í. 1970’árini vórðu eyðkend av, at blómukollvelting varð avloyst av fanatismu og terrorismu bæði frá høgru og vinstru, og at kollveltingar í heila tikið ikki vóru so høgt í metum longur. Khmer Rouge tíðarskeiðið í Kambodja (1975–1979) mundi taka mótið frá sjálvt hinum mest eldhugaða kollveltingarsinnaða. Og søgurnar um, hvat veruliga fór fram undir mentanarkollveltingini í Kina, broyttu so smátt vónina til vónbrot hjá teimum flestu, sum høvdu Kina sum sítt politiska álit.

Eg gjørdi tó mítt besta at varðveita tað sindrið av sosialismu, sum var eftir í mær, og royndi at bøta holini aftur við tónleiki hjá Jomfru Ane Band og Hoola Bandoola Band, sum hildu fast við góðar gamlar einfaldar og óvikandi sannleikar og áskoðanir.

Men mitt í allari neyðini kom so Mozart.

Mozart. Eitt undurbarn

Tær á leið 26 klaverkonsertirnar hjá Mozart eru nakað heilt serligt, tí tær sýna eina merkisverda tónlistarliga menning hjá einum tónaskaldi, sum jú var eitt undurbarn. Mozart var bara 11 ára gamal, tá ið hann skrivaði tær fyrstu fýra konsertirnar, sum nú ikki verða hildnar at vera hansara, men mugu fatast sum savn av tónleiki, sum aðrir hava skrivað. So har var Mozart forút fyri sína tíð og brúkti mashup, ið er ein viðurkendur arbeiðsháttur í nýggjari tíð í m.a. tónleikaframleiðslu.

Hinar klaverkonsertirnar eru tær flestu skrivaðar í Wien árini 1782-1786, tann seinasta í 1791, árið Mozart doyr. Bara árini 1784-86 skrivaði Mozart heilar 11 klaverkonsertir, sum allar eru meistaraverk. Mozart kann eisini sigast at hava skapt hetta konsertslagið, sum síðan hevur hildið sær líka til henda dag. Og tað er í sjálvum sær ikki so lítið.

Tað er annars áhugavert, at fleiri av hesum klaverkonsertunum beinleiðis eru skrivaðar til bæði leik og lærd. Tú kemur at hugsa um ævintýrini hjá H. C. Andersen.

Í einum brævi til pápan skrivar Mozart, at tað hevur verið stuttligt at skriva hesar konsertirnar [nr. 11-13], tí hetta er ein góður tónleikaformur, ikki ov tungur, men heldur ikki ov lættur, fellur væl í oyrað, uttan at gerast innantómur sjálvandi. Her og har kann sjálvt tann listfróði (connoisseururin) finna okkurt, sum honum hóvar – framført kortini uppá ein slíkan máta, at eisini tey vanlig fólk, sum bara lurta eftir tónleiki, verða hugtikin, uttan at tey vita hví.

Eg minnist, tá ið eg lurtaði eftir hesum konsertunum í 1970’árunum, at mær dámdi serliga væl konsertina, ið var nr. 12 í a-dur, og hana dámar mær líka væl enn. Konsertirnar nr. 11 til nr. 13 frá 1782-83 vóru skrivaðar við meira yndisligum og hugtakandi – onkur vil kanska siga popputum – dámi, so at øll kundu vera við, bæði høgur og lágur, soleiðis sum nevnt er í brævinum omanfyri. Nr. 12 hevur eina lætta byrjan og ein hugtakandi bygnað, og hongur eftir mínum tykki væl saman sum ein heild. Serliga tann seini og sorgblíði andante-satsurin var góður heilivágur til eitt sinni í andaligari neyð, ella hví ikki til tann stressaða.

Tónleikurin hjá Mozart er jú nógv feel good-tónleikur og væl egnaður til meditatión. Mær er sagt, at kýr, sum lurta eftir Mozart, mjólka betur enn kýr, sum hoyra annan tónleik. Kundi hent seg, at spældu tú jazz fyri teimum, so vóru tær sleptar með alla, so ver varin.

Onkur vil vera við, at tær seinnu klaverkonsertirnar hjá Mozart, tær frá og við konsert nr. 18 í b-dur, eru tær tónlistarliga sæð meira áhugaverdu. Men tær eru nú heldur ikki allar so lættar at fara til, sum tær fyrru, men ikki tungar kortini, hóast tær í flestu førum eisini eru eitt sindur longri, enn tær, ið vórðu skrivaðar árini undan. Aðrir tónleikakønir vilja vera við, at tann meira háborna es-dur konsertin nr. 14 er tað besta, sum nakrantíð er skrivað fyri klaver og orkestur. Soleiðis meta tey kønu, og vit halda bara sum tey.

Og nú vit tosa um hugtakandi tónleik, hvør minnist so ikki tann sera vakra andante-satsin í konsertini nr. 21 í c-dur, eisini nevndur Elvira Madigan temaið úr filminum hjá svenska filmsleikstjóranum Bo Widerberg frá 1967 um sorgarleikin, tá ið hin undurvakra 21 ára gamla Elvira og 35 ára gamli loytnanturin Sixten Sparre, ið var bæði giftur og pápi, spældu sín forbodna kærleiksleik heilt til tann beiska enda. Í hvussu so er øll, sum einaferð hava hoyrt henda satsin.
Synd at hesin vakri tónleikurin viðhvørt verður spældur í elevatorum, handlum ella matstovum (lat tað so vera í eini fínari matstovu aftur við eini romantiskari máltíð sjálvandi og á borðinum jólaljós, sum glitra aftur í eygunum á einum forelskaðum pari).

Nú er klassiskur tónleikur ikki tað, vit lurta mest eftir í okkara strævnu tíð, men hjá honum ella henni, sum ivast í, hvussu farast skal í holt við henda tónleik, sum er um at hokna av berari fínheit, er Mozart heilt vist rætta fráfaringarhøllin. Eins og við øllum, so skal oyrað venja seg til tað nýggja. Tónleikurin hjá Mozart er, sum allur góður tónleikur, fjøltáttaður og avbjóðing, men eisini friður, eins og sagt verður um tann friðin, har onki er fyri oyrað annað enn spógvalát.

Og lat teg ikki ræða av, at tey meira framkomnu tosa um sonatuform, tema við endurtøku og variatión, romansu, rondo o.s.fr. Tú hoyrir tað sum oftast ótilvitað, tá ið tú lurtar. Vanliga eru konsertirnar í trimum satsum: ein ofta skjótur/lættur fyrsti, ein meiri seinur sorgblíður/yndisligur/grundandi annar, og ein skjótur ofta avgjørdur/loystur triði.

Tað hevur sjálvandi týdning, um tónleikurin er skrivaður í dur ella moll, og í hvørjum tónaslag, men eisini tað fangar tann uppmerksami lurtarin, um tað ger nakran mun fyri upplivingina. Tá samanum kemur er tað avgerandi, at tónleikurin hevur flog, er fjøltáttaður, viðkomandi og ikki keðiligur.

Barenboim. Eisini eitt undurbarn

Var Mozart undurbarn, so var Daniel Barenboim tað ikki minni. Hann er føddur í Argentina í 1942, og longu 10 ára gamal byrjaði hann at spæla klaver alment. Sum smádrongur hitti hann og spældi fyri kenda týska dirigentinum og komponistinum Wilhelm Furtwängler, sum beinanvegin sá, at her høvdu vit við ein úrmæling at gera. Furtwängler hevur eisini verið fyrimynd hjá Barenboim.

Síðan hann byrjaði fyrst í 1950’árunum, hevur Barenboim innspælt at siga alt tað týdningarmesta innan klavertónleik, t.d. verk eftir Mozart, Beethoven, Brahms, Schuman, Chopin, Tchaikovsky, Bartók o.fl.

Hann hevur eisini verið sera virkin og bæði spælt sjálvur og stjórnað tónleikaframførslum. Hann hevur stjórnað fleiri av kendastu orkestrunum síðan 1967, og síðan 1973 hevur hann fast stjórnað operaframførslum. Barenboim hevur eisini verið tónlistarliður leiðari hjá symfoniorkestrinum í Chicago frá 1991 til 2006 og statsoperuni Staatsoper Unter den Linden í Berlin síðan 1992.

Og Barenboim er framvegis virkin á mongum økjum.

Í vár skal hann sjálvur spæla fleiri konsertir, og hann stjórnar framførslum á Staatsoper og Philharmonie í Berlin, umframt at hann stjórnar operur eftir Verdi og Wagner á Teatro alla Scala í Milano.

Barenboim fekk týsku mentanarvirðislønina í 2009 og sama árið danska Léonie Sonnings Musikpris.

Barenboim, sum býr í Berlin, men eisini hevur búð í Ísrael, er av jødiskari ætt. Tað hevur tí vakt ans, at hann hevur tikið avgjørda støðu í stríðnum í Miðeystri og vart støðuna hjá palestinensum og funnist at ísraelsku búsetingunum í Palestina. Tað hevur hann fingið manga ákoyringina fyri. Hann ger í hvussu er ikki mun á fólki, tá ið setur tónleikarar í orkestrini, hann stjórnar. Har er tað bara dugnaskapur, ið telur.

Í 1999 stovnaði Barenboim saman við vinmanninum Edward Said, ið er arabi, kendur granskari og talsmaður fyri sak palestinanna, tað sonevnda West-Eastern Divan, ið er eitt ungdómsorkestur við ungum úr øllum londum í Miðeystri. Hesi hittast so saman til verkstovur og konsertir eina ferð um árið. Hetta vísir eisini hansara álit á, at listarligt samstarv kann føra til fatan og semju. Men tað eru eisini tey ið halda, at tónleikur og politikkur ikki hóska saman, men tað leggur Barenboim so onki í. Hann finst eisini at teimum, sum halda, at hann skuldi hildið seg til tónleik og latið politikarar um politikkin.

Hóast eg kann taka undir við politisku átøkunum – onkur vil kanska siga provokatiónunum – hjá Barenboim, so er tað tó sjálvur tónleikurin og spælið, sum er tað avgerandi. Gamaní er tónleikur eitt mál, sum øll skilja, men at geva tónleiki ein serligan politiskt frígerandi mátt, man vera at fara ov langt. Tónleikur hevur ikki somu samfelagsligu megi, sum tað politiska og átrúnaðarliga, og tað man mær kunnugt bara vera í sambandi við ungdómsuppreisturin, sosialu og mentanarligu kollveltingina í 1960’árunum, at tónleikur hevur havt ein avgjørt týðandi, men langt frá avgerandi leiklut.

Í 1967 giftist Barenboim í Jerusalem við kenda bretska cellospælaranum Jacqueline du Pré. Hon fekk staðfest sclerosu í 1973 og gavst tá at spæla. Tey vóru gift til hon doyði í 1987. Teirra hjúnalag og vinalagið við Itzhak Perlman, Zubin Mehta og Pinchas Zukerman er lýst í filminum Remembering Jacqueline du Pré (1994) eftir filmsleikstjóran Christopher Nupen. Barenboim er giftur uppaftur.

Rættilig gøla stóðst herfyri av, at Barenboim á konsertferð í Jerusalem í juli 2001 við Staatskapelle endaði eina av konsertunum við at spæla brot úr operuni Tristan und Isolde eftir Wagner. Áhoyrar sluppu at velja at vera sitandi ella fara, um teimum ikki dámdi hetta, og eini 20-30 fólk fóru. Hini vórðu sitandi og fagnaðu framførsluni. Gølan kom ikki fyrr enn dagin eftir, tá ið onkur, ið helt seg hava skyldu at verja borg, fór í miðlarnar og fekk øst almenningin upp. Barenboim vardi sína gerð og vísti til, at tíðin var farin frá, at Ísrael við at vísa til farnar hendingar kundi nokta fyri, at ávísur tónleikur varð spældur har í landinum, og at summir tónleikarar vóru bannlýstir. Hetta sømir seg ikki einum landi, sum kallar seg eitt fólkaræði.

Nú hevði alt hetta ikki so nógv við klaverkonsertirnar hjá Mozart at gera, so lat okkum gevast her.

Eg skal heldur ikki gera nakra roynd at meta um spælið hjá Barenboim ella spælistíl hansara. Hann er sum nevnt stórur tónleikari, og tey, sum hava skil fyri hesum siga, at hann hevur sjáldsama góða tónleikafatan, bæði tá talan er um verkfatan og um harmonisk eyðkenni og frábrigdi. Hann verður mettur at verða millum størstu klaverleikarar í 20. og 21. øld.

Nú hava eisini onnur enn Barenboim innspælt klaverkonsertirnar hja Mozart. So tey, ið hava hug, kunnu sjávanldi samanbera ymsar innspælingar. Eg havi sjálvur roynt tað, og tað kann vera bæði hugvekjandi og menna fatanina av tónlistarligum fjølbroytni.

Jú,tú rennur teg í so mangt, eisini slíkt sum gongur 30 ár aftur í tíðina. Fyri meg er tónleikur bestur, tá ið hann verður settur í rættan ella onkran viðkomandi ella áhugaverdan samanhang. Honum nýtist ikki bara at vera spógvalát.

Nýskapan í almenna sektorinum

Í politiska kjakinum seinastu tíðina er komið fram, at tað er vorðið meira trupult at reka partar av almenna sektorinum. Orsøkirnar eru fleiri, og neyvan bara fíggjarligar.

Eitt, sum ofta verður nevnt, tá hesir trupulleikar hava verið umrøddir, er, at tað er neyðugt at fara undir at fremja bygnaðarbroytingar. Í samrøðum við politikarar verður hetta sum oftast nevnt í einum eykasetningi, og har endar so prátið, í hvussu er í miðlunum. Tær fáu ferðirnar, spurt hevur verið, hvørjar bygnaðarbroytingar talan kann verða um, er vanliga svarið, at tað er ov tíðliga at siga nakað um tað. Ætlanin er heilt vist at fara undir hetta, og kanska situr eisini ein arbeiðsbólkur (ella politiskur fylgibólkur) og arbeiðir við málinum o.s.fr.

Almenningurin ella borgarin veit sum oftast onki um, hvat er í umbúna. Ja, ávís stórmál og avgerandi bygnaðarligar broytingar verða framdar í almenna bygnaðinum, eitt nú á pensjónsøkinum, uttan at almenningurin hevur nakra sum helst hóming av, hvat veruliga fer fram. Tað gongur alt fyri seg aftan stongdar dyr (í Føroyum ber sum kunnugt ikki til at kjakast opið um slík mál, tí so fara politikarar vanliga upp at galdra, og so er spælið spilt).

Í øðrum førum taka bygnaðarbroytingar og nýskapan so langa tíð, at tað er ivasamt, um tað eydnast at heysta nakran fyrimun av broytingunum. Her er kommunubygnaðurin helst besta dømið.

Tað ger ikki støðuna betur, at tey, sum skulu fremja broytingarnar, ofta mana fram fíggindamyndir, misnýta sítt vald ella seta føtur í spenni at verja síni seráhugamál, og fegnast so, tá ið broytingin verður av ongum. Eg skal ikki siga, at tey ikki viðhvørt kunnu hava grein í sínum máli.

Onkuntíð hevur tú tó varhugan av, at ábendingar um bygnaðarbroytingar bara hava til endamál at sissa tey, sum verða rakt av skerjingum. Í løtuni sløkkja vit eld, royna at fáa kassan at stemma, og so hava vit hetta við bygnaðarbroytingum sum nakað framíhjá, sum vit fremja ella ikki fremja, alt eftir um vit fáa tað í lag, ella eftir hvussu politiska rákið nú einaferð fer.

Týðandi menningarátøk í almenna sektorinum liggja tí fyri íla, ella drukna í leiðiliga politiska glantrileikinum.

Tá tíðirnar eru góðar verður tosað um bygnaðarbroytingar upp á kvamsvís, og tá kreppan kemur, mugu bygnaðarbroytingar antin fremjast í óðum verkum (t.v.s. skerjingar) ella bíða, til eldsløkkingin er av.

Støðug og skipað menning

Og kortini munnu tey flestu hava eina greiða hóming av, at bygnaðarbroytingar í almenna sektorinum eru bráðneyðugar, m.a. tí at almennar tænastur mangan eru ov dýrar, hava ov vánaliga góðsku, ikki eru nøktandi í mun til tørvin, ella verða ofta als ikki veittar teimum, sum hava brúk fyri teimum.

Áttu bygnaðarbroytingar her hjá okkum, t.d. menning av almenna sektorinum, ikki, eins og í øðrum londum, at verið ein skipað tilgongd, heldur enn nakað, sum vit taka fram sunnudagar?

Bygnaðarbroytingar er ikki nakað, sum verður lagt til rættis á onkrum loynifundi. Nei, vanligt er aðrastaðnis at fáa øll tey, sum varða av almenna sektorinum, t.d. leiðslu, starvsfólk, arbeiðsgevarafeløg, fakfeløg, vitanarstovnar og brúkarar at ganga saman um at gera ein leist og lýsa, hvat krevst til tess at fremja nýskipanir í almenna sektorinum. Meiningin er so, at politikarar taka støðu til uppskotini og syrgja fyri, at tey verða framd, um politisk undirtøka fæst fyri teimum. (Sí eitt nú ritið Strategi for styrket innovation i den offentlige sektor, sum danska Rådet for Teknologi og Innovation hevur ritstjórnað. Útgevari er Forsknings- og Innovationsstyrelsen, 2008).

Eyðkent fyri átøk sum hesi er, at tey leggja dent á at 1) fáa skapt nýskapanarbólkar (innovationsalliancer), sum savna inn vitan og m.a. peika á trupulleikar í vanliga rakstrinum, sum treingja til ábøtur, ella øki, sum mugu rekast á heilt annan hátt, 2) stuðla nýskapanarleiðslu og 3) ikki minst duga at skyna á liðunum í nýskapanartilgongdini.

Tað er eyðsæð, at hesi átøk eru tekin um ein tørv á nýskapan, men eisini um álit á, at tað við skipaðari tilgongd ber til at skapa okkurt avgerandi nýtt.

Nýskapan er onki nýtt

Nýhugsan, nýskapan ella innovatión er nú onki nýtt. Tað hevði verið púrasta óhugsandi, at vit vóru komin á tað mennigarstig, vit eru á í dag, var ikki talan um nýskapan. Vit hava havt alt frá landbúnaðar- og ídnaðarkollvelting til politiskar nýskipanir, hópframleiðslu, útbúgving fyri øll, tøknilig frambrot, tryggingar, fólkapensjón, bókasøvn, minstuløn, internet og Wikipedia. Hetta eru frambrot, sum broyta samfelagið, broyta mátan vit liva, arbeiða og samskifta. Í mongum førum eru hesi frambrot til frama bæði fyri einstaklingin, t.v.s. gera hansara tilveru betri og tryggari, samstundis sum tey fáa betri javnvág í ta størru skipanina; stovnin, bygdina ella samfelagið alt.

Hinvegin kann nýskapan eisini gerast ein vanlagna. Dømi um slíka nýskapan eru eitt nú nýskipanir í fíggjarheiminum, sum hava víst seg at vera bløðrur, ella meira framkomnir hættir at drepa fólk.

Tað slagið av nýskapan, sum vit vanliga geva okkum mest far um, eru tøknilig frambrot. Tað er framvegis brúk fyri tøkniligari ella verk- og handilsligari nýmenning, har fremsta málið er at fáa vinning burturúr. Men í okkara framkomna samfelag er sanniliga eisini brúk fyri sosialari nýmenning, har tað ikki er vinningur, men heldur økt vælferð ella munabetri nýtsla av tilfeingi, sum drívir verkið.

Nú farið verður frá ídnaðarsamfelag til tænastu-, vitanar- og netverkssamfelag, verður neyðugt at endurskoða sosial sambond og sosialar skipanir, eisini í arbeiðs- og vinnuhøpi, so at hesi svara til tíðarinnar krøv. Alt broytist, og tað nyttar ikki longur at brúka loysnir, sum riggaðu í ídnaðarsamfelagnum. Tað vita fleiri almenn verk, sum nú berjast fyri lívinum, alt um.

Sosial nýskapan

Nú er nýskapan ella sosial nýskapan ikki nakað, sum er uppfunnið til høvið, nú tað sansar at allastaðnis. Nýskapan hevur sum nevnt altíð verið, og tað er tí ikki av tilvild, at búskaparfrøðingurin Joseph Schumpeter er vorðin kendur fyri at hava orðað hugtakið skapandi oyðilegging (‘creative destruction’), sum han setti fram í kendu bókini Capitalism, Socialism and Democracy (1942). Schumpeter var so avgjørdur, at hann vildi vera við, at skapandi oyðilegging var ein høvuðskelda til at fáa búskaparligan vøkstur.

Í ritinum Social Innovation. What it is, why it matters and how it can be accelerated (Said Business School, Oxford, 2007) skriva Geoff Mulgan o.fl., at við sosiala nýskapan meinast nýggj hugskot, sum virka ella kunnu brúkast, og sum loysa sosialar trupulleikar ella nøkta sosialan tørv. Vit vita eisini, at sosial nýskapan tekur seg upp í sambandi við tøkniliga, politiska og samfelagsliga menning. Eitt nú hava fólk lært seg at koyra bil, og skipa ferðsluna, so hon gongur væl, hóast ferðsla, tá ið hon vindur upp á seg, í aðrar mátar skapar trupulleikar og ampa, sum seta krøv um nýggja sosiala nýskapan. Sosial nýskapan er tí ikki bara nakað, sum er knýtt at tí almenna sektorinum, men líka so nógv eitt afturvendandi gerandisligt fyribrigdi.

Tað eru fleiri viðurskifti, sum gera, at sosial nýskapan nú er komin meira í miðdepilin. Talan er serliga um viðurskifti, sum stinga seg upp í nýmodernaða samfelagnum: longri livitíð, lívsstílssjúkur, størri og meiri fjølbroyttur eftirspurningur eftir almennum tænastum (serliga innan heilsu, útbúgving og røkt), trupulleikar í skúlunum, stillastandur og afturgongd í lokaløkjum o.s.fr.

Royndirnar vísa, at fleiri av verandi (almennu) skipanum ikki megna at nøkta henda økta og nýggja tørvin. Almennu stovnarnir eru ov tungir og dýrir at reka,  teir eru ikki nóg liðiligir (óflexiblir), og loysa ofta farnar trupulleikar. Stovnarnir broytast heldur ikki frá degi til dags, tí teir eru siðbundnir og hava sum oftast hollar og týðandi stuðlar. Úrslitið er tí, at fólk ofta ikki fáa nøktandi tænastu ella líða óneyðugt, ella at sosialir trupulleikar sleppa at standa við.

Nú er tað ikki vist, at sosial nýskapan er svar upp á alt. Men slík nýskapan er grundað á ta sannroynd, at nógv fólk eru kreativ, duga at finna loysnir og eru broytingarsinnað, og tí er hetta eitt aktiv, sum tað er vert at brúka. Eitt týðandi krav, skulu úrslit fáast úr hesum aktivi, er at eitt hóskandi undirstøðukervið er tøkt. Og nógv bendir á, at júst í Føroyum skuldu umstøðurnar at gagnnýta sosiala nýskapan verið millum tær frægu.

Mulgan o.fl. (Geoff Mulgan var í síni tíð ráðgevi hjá Tony Blair) tosa í hesum sambandi um samanspælið millum býflugurnar, sum koma víða og eru raskar og skjótar í vendingini (’finna uppá’) og trøini, t.d. almennir stovnar og feløg, sum eru meira støðuføst og hava skipanir og orku at seta nýggj hugskot í verk (entreprenørar). Vit kenna hetta mynstrið serliga aftur í vinnuni, har smáfyritøkur koma við hugskotum og nýggjum lutum, sum stórfyritøkur gagnnýta í teirra framleiðslu.

Nýskapan er bæði ein tilgongd og avrik. Úrslit úr nýskapan kunnu vera nýggjar ella betri tænastur, nýggir arbeiðshættir, broytt regluverk, betri umsiting, enntá ein nýggj skattaskipan o.s.fr.

Tað verður sagt, at nýskapan sprettir úr ónøgd við støðuna sum er. Kortini kann tað, hóast ónøgd, ganga long tíð, uttan at nakað verður gjørt við støðuna, serliga í almenna sektorinum.

Skeivleikar verða fjaldir burtur (og koma so fram onkuntíð sum gøla), einstaklingar megna ikki at gera nakað við støðuna, og ongin skipan er, sum miðvíst virkar fyri broytingum.

Hvat forðar broytingum?

Tað er kortini ikki bara býttleiki og illvilji, sum forða broytingum til tað betra. Nevnast kann m.a. at mótstøða móti broytingum kann koma av, at nýskipanir í einum virkandi stovni fara at ávirka dagliga raksturin, so at tað kanska kemur minni burturúr, meðan broytingin fer fram. Og ongin vissa er heldur fyri, at nýskipanir virka, tá samanum kemur.

Annað er, at tað eru áhugamál knýtt at verandi skipanum. Fólk hava útbúgvið seg til ein ávísan arbeiðshátt, vandi er fyri at broytingar fara at koppa valdskipanini, og at onnur sleppa framat. Og hvat við øllum øðrum íløgum, sum eru gjørdar? Skulu tær ikki vinnast innaftur fyrst? (Havið her í huga hugtakið falnir kostnaðir/sunken costs).

Nýskipanir bróta við vanahugsanir, sum gera lívið lættari, og hvussu við samanhaldinum, netverkinum, sosiala kapitalinum, sum kanska fer fyri skeytið, um okkurt nýtt verður sett í verk. Tað er væl kent, sum Thomas Kuhn hevur víst á við hugtakinum um paradigmu, at sjálvt í einum væl skipaðum umhvørvi sleppur betri ástøði (ella t.d. nýggj hugskot) ikki framat uttan nakað. Tað er ikki so at sleppa av við gamalt ástøði og vitanarskipanir, og tað verður vanliga ikki farið av palli, fyrr enn annar líka góður ella betri pallur er í eygsjón.

Tað ber tó til at sleppa undan hesum forðingum.

Skipanir megna í longdini ikki at standa ímóti atfinningum, kanska onkur politikari ger bart, ella eisini broyta uttanífrá komandi viðurskifti umstøðurnar avgerandi. Slíkum brestum kann tó í stóran mun sleppast undan, við at farið verður undir miðvísar tilgongdir, sum miðja eftir at skapa umstøður fyri broytingum.

Hvør stendur fyri broytingum?

Mulgan o.fl. nevna fýra virknar partar ella aktørar í broytingartilgongdum: einstaklingar, rørslur ella flokkar, vanligar stovnar ella serliga skipaðir nýskapanarstovnar.

Eyðkent fyri einstaklingar, sum skunda undir broytingar, er, at hesi fyrr enn onnur varnast ein tørv, sum ikki verður nøktaður, samstundis sum tey hava eina hóming av ella uppskot til, hvussu tørvurin kann nøktast (viðhvørt hvørki nøktaður av marknaði ella tí almenna, t.d. skipanin við Náttaravnunum). Hetta eru ofta fólk, sum ikki bara práta, men fara til verka. Tey fara um staðfest mørk í teirra hugsan, og tora at berjast fyri sínum sjónarmiðum. Teirra átøk verða framd viðhvørt av umsorgan fyri øðrum, ella viðhvørt fyri at loysa egnar trupulleikar.

Rørslur ella flokkar standa ofta fyri størri samfelagsligum broytingum. Kvinnurørslan, ið er ein fjøldarrørsla, roynir at broyta hugsunarhátt, siðbundnar fatanir og valdsskipanir, men má virka í tolni. Tey, ið virka fyri rættindum teirra brekaðu, kunnu gera stóran mun, hóast tey noyðast at stríðast og standa við sín rætt. Politikarar ella flokkar kappast um at hava okkurt mál, sum er teirra, bæði størri mál og smámál.

Stovnar, eru teir broytingarsinnaðir, hava møguleikan at skunda undir broytingar, tí teir hava ofta neyðuga servitan og tilfeingið.

Nýskapanarstovnar skulu helst savna allar hesar nevndu eiginleikar, men skulu sum nevnt eisini hava vitan um stigini í eini nýskapanartilgongd.

Nýskapanartilgongdin

Nýskipanir kunnu vera meira ella minni víðfevndar. Tær kunnu henda knappliga ella koma so líðandi. Tilgongdin kann vera tilvildarlig ella skipað.

Hugsað vit okkum nýskipanir, sum hava týdning fyri ein samfelagssektor ella fyri alt samfelagið, so tosa vit um nýskapan í mongum liðum og pørtum. Nevnast kunnu í hesum sambandi luttakarar í nýskapanartilgongdini, m.a. brúkarar, áhugapartar, politikarar, embætisverk og nýskapanarbólkar og nýskapanarleiðsla. Afturat koma so tørvurin á serstakum játtanum til menningarátøk, broytingar í virkisskipanini, menningarstýring og fígging av íverksetan.

Tá talan er um brúkarar, kann sosial nýskapan m.a. hava sum endamál at strykja støðuna hjá annars veikum bólkum.

Nógv bendir á, at bestu úrslitini úr nýskapan fáast við samstarvi millum stovnar/sektorar (tvørtur um stovns-/sektorskipan) og vinnu, og so tað, tey rópa non-profit feløg ella stovnar.

Bara tað, at alt hetta skal spæla saman, sigur okkum, at nýskipanir í almenna sektorinum neyvan henda alt í einum.

Niðanfyri eru sett upp ein hugsað mynd, sum er ein samanumtøka av stigunum í eini nýskapanartilgongd.

Sí líknandi dømi í: Dorthe Junge og Peter Lustrup: Social Innovation – en guide til rejse i ukendt land. Kbh., Books on Demand, 2009.
Robin Murray, Geoff Mulgan & Julie Gaulier-Grice: How to Innovate. The tools for Social Innovation. The Young Foundation, 2008.

 Samanumtikið

 Hugtakið sosial nýskapan er eitt sera víðfevnt evni og eitt øki í menning.

Í stuttum snýr skipað sosial nýskapan seg um at gera samfelagið betri ført fyri at loysa trupulleikar á skilagóðan hátt. Og nakað uppaftur meira áhugavert er, at skipað nýskapan kann verða bæði arbeiðs- og virðisskapandi.

 Tað er royndur lutur, at nýskapan ofta ikki hóskar til galdandi stovns-, áhuga- ella valdsskipan. Men tað kann tíbetur broytast. Fyrsta stigið er sum nevnt at viðurkenna trupulleikar og vísa vilja at loysa teir.

 Kendi frøðingurin á Harvard Business School Rosabeth Moss Kanter hevur – helst til stuttleika – gjørt ein lista við góðum ráðum, sum leiðarar kunnu brúka til at forða nýskapan.

Hon mælir m.a. til, at leiðarar eru sera varnir og afturhaldnir, tá ið vanlig starvsfólk koma við nýggjum hugskotum. Ver ikki seinur at koma við atfinningum, vís á vandar og á alt tað, sum forðar fyri, at hugskotið kann setast í verk. Ver serliga ansin, tá ið fólk ella t.d. fakfeløg, menningarstovur o.tl. biðja um upplýsingar. Ger teimum greitt, at hesir verða ikki latnir, uttan so at tað fyrst er góðtikið á hægsta stað. Tosa nógv um sparingar og uppsagnir, sum serliga kunnu raka tey, sum hugsa og royna at finna uppá heldur enn at gera sítt dagsverk. Tak tær sjálvur av broytingarætlanum, arbeið í tí dulda og lat øll ganga í óvissu. Øll týðandi kunning skal koma sum ein bumba. Tað tryggjar, at starvsfólk eru vakin og virkin.

So er tað borið víðari.

Nýggjársrøða í Sørvági nýggjársnátt 2010

Gott nýggjár!

Stutt fyri nýggjár sendi Sørvágs Kommuna kunningarskriv í hvørt hús í kommununi. Vágaportalurin endurgav alt kunningarskrivið og kunngjørdi, at Sørvágs kommuna blómar.

Eg og helst fleiri við mær fegnast um, at kommunan kunnar borgararnar væl, tí hetta er í hvussu er ein av treytunum fyri, at fólkaræðið virkar.

Tá eg las hetta kunningarskrivið kom mær fyri, at tað stendur hampuliga væl til í hesi kommununi, har Sørvágur jú er størsta bygdin, og at Ólavur í Beiti, sum vit vita hevur journalistiskt tev, helst hevði valt røttu yvirskriftina.

Tí tú hevur varhugan av, uttan at eg annars kenni viðurskiftini heilt neyvt, at kommunan hugsar um tey flestu viðurskiftini, sum hava týdning fyri bygdina ella kommununa, hon ger raðfestingar (sum vit sjálvandi kunnu hava ymiskar meiningar um) og roynir at skipa so fyri, at liviligt verður í bygdini, og at fólk dáma at búgva og fáa hug at seta búgv her í bygdini.

Nú hevur kommunan sjálv orðað kunningarskrivið, so tað hevði verið løgið, um nakað atfinningarsamt var at finna í skrivinum. Men sum sagt, tað sær út til at støðan í kommununi er góð.

Vit hoyra, at Sørvágs kommuna, sum ein av fáum kommunum í hesum tíðum, enntá hevur inntøkuvøkstur, sum – um hann enn er lítil – so kortini er ein vøkstur.  Fjølbroytt vinnuvirksemi er í bygdini og kommununi. Flogvøllurin, skip, ið klára seg hampuliga væl (eg veit ikki, hvussu tað er við útróðrinum), kryvjivirki og landingarmiðstøð kasta øll av sær og geva arbeiðspláss og hava harumframt við sær avleitt virksemi.

Spurningurin er sjálvandi, um ikki møguleikar eisini eru ella áttu at verið fyri øðrum vinnuvirksemi í bygdini, t.d. góðsking av fiskavørum, og kanska fyri onkrum heilt nýggjum virksemi, nýggjum sløgum av ferðavinnuvirksemi o.s.fr.. Men tað verða so tey, sum duga at seta slíkt íverk, sum mugu taka sær av hesum, um so skal verða.

Tað er ein treyt fyri fólkavøkstri í bygdini, hóast tað ikki er einasta treytin, at arbeiðspláss eru lokalt eisini. Arbeiðspláss, handilsmøguleikar, góðar almennar tænastur, útbúgving, ítrótt og mentan gera, at fólk setir búgv í økinum. Eg haldi, at kommunan (nú skal hetta ikki verða nøkur verjurøða fyri sitandi kommunustýri) er væl við her, hóast okkurt sjálvandi kundi verið enn betri og eigur at verða enn betri enn nú.

Kommunan hevur eisini ans fyri økta arbeiðsloysinum og sigur seg hava sett ferð á íløguvirksemið í hesum sambandi. Hetta hevur tó við sær, at kommunuskuldin økist í komandi tíðum.

Eitt eitt sindur skemtiligt brot í kunningarskrivinum er, at nú skal kommunan til at skráseta allar kloakkir. Tá helt eg, at teir fóru dekan og langt – sleppa vit nú ikki at skíta í frið longur. Men kanska er hetta við skrásetingum bara eitt tekin um, at í dag skal nærum alt ja, hvør smálutur regulerast.

Føddur og uppvaksin í Sørvági

Eg eri so heppin at vera føddur og uppvaksin í Sørvági, hóast eg havi búð aðrastanis enn í Sørvági eitt langt áramál. Eg eri nýliga fluttur aftur til bygdina, og tað dámar mær bara væl. Sørvingar eru jú sum heild hampafólk.

At vaksa upp og ganga í skúla í Sørvági í 1950’ og 60’árunum var ein sonn lukka. Andaliga føðin var góð, og hana leveraðu m.o. DD, Leif og Skaalum, Pola og Jokata. Serliga minnist eg, tá ið Pola til ymisk høvi plagdi at lesa søguna hjá H.C. Andersen um Stóra Klávus og Lítla Klávus. Eg minnist, hvussu eg frøddist, tá ið Lítli Klávus snýtti Stóra Klávus. Tað er so líkatil, at vit halda við tí minni menta, sum vinnur á tí stóra, tað er uggi í hesum, eins og í søguni um Dávid og Goliat.

Góðan sið og atburð minnist meg at vit lærdu í sunnudagsskúlanum (vit gingu bæði hjá baptistunum og indrimisjónini), og í fríløtum lósu vit Familie Journal, og í hvussu er dreingirnir lósu eisini Kommandoserien og Battler Britton (har bretar vóru hetjur og týskarar óargadýr fyri ikki at siga tápulig bartroð ella svín, sum ikki høvdu annað uppborið enn at verða slættaðir niður við maskinbyrsu). Hetta var áðrenn tey ymsu fólkasløgini vóru farin at krevja at verða viðfarin við virðing.

Eg kann eisini nevna, at vit spældu nógv í Sørvági, tá ið eg var barn, ja, vóru úti at kalla alla tað tíðina, vit ikki vóru í skúla. Vit dugdu nógv spøl, og ofta vóru tað tær eldru genturnar (tá vóru tær ikki enn pedagogar), sum skipaðu fyri spølunum.

Komin nakað meira til árs drukku vit sport ella hawaii og ótu karamell og jaquis hjá Eli ella hjá Skelling. Vit gingu javnan í biograf og onkuntíð í dans. Annars válaðu vit út og heim eftir Niðaravegi, og trættust um, um tað nú vóru beatles ella rolling stones, sum vóru besta rockorkestrið.

Eina tíð leigaðu vit bil við plátuspælara ella kraftblokki og koyrdu yvir um vatn eftir miðvágs- og sandavágsgentum, m.a. tí at vit hildu tær vera so nógv penari enn sørvágsgenturnar. Miðvingar hildu okkum vera steinørar, tí teir hildu, at tær penastu genturnar fanst tú í Sørvági. Tað mundi nú vera so sum so, hvussu nógv kom burtur úr hesum biltúrunum.

Sum tit kunnu gita, so fekst eg ikki so nógv við ítrótt. Men vit sparkaðu nógv bólt í túninum har við hjá okkum, tá eg var smádrongur – og har vóru bæði dreingir og tilkomnir menn við í bóltspælinum. Eg minnist einaferð eg stóð í málinum, tá bólturin kemur við rúkandi ferð móti málinum, og eg kasti meg. Stórt var skuffilsi, tá ið bólturin streyk framvið og eg lá eftir við aðrari tufluni hjá Malgrim í fanginum, tí tuflan kom singlandi gjøgnum luftina saman við bóltinum. Hetta var málmansmistak við lít.

Sørvingar grenja ikki

Eitt, sum eg haldi sørvingar eiga at halda fast við, er, at teir grenja ikki. Í mínum hugaheimi hava sørvingar altíð verið framfýsnir, og teir vita hvat teir vilja hava. Umframt ítrótta-, menta- og tónleikafólk, so hava vit her í bygdini havt mætar politikarar at umboða okkum, eitt nú Haldor Hansen, Suna, Jørgin og Frank. Eg haldi, tað var Haldor Hansen, sum á sinni kom við uppskotinum at gera heingibrúgv um Vestmannasund. Tað var hildið at vera fantastarí, og mong flentu eftir hesi ætlan. Men samband hava vit so fingið undir jørð, og Vágatunnilin lat sum kunnugt upp í desember 2002

At fáa fast samband við meginøkið hevur havt stóran týdning fyri menningina í Vágoynni. Hyggja vit eftir fólkatalinum í Sørvági hesi seinastu 25 árini so vaks fólkatalið einans sløk 5% tey 5 árini frá 1985-1989. Tey næstu gott og væl 10 árini, kreppuárini, minkaði fólkatalið í Sørvági góð 12%. Í 2000 kom vend í, og er fólkatalið fram til í dag vaksið við úti við 16%. Eg skal ikki pástanda, at tað bara er Vágatunnilin, ið er orsøkin til hendan vøkstur, men hon man eiga stóran lut í honum. Eitt nú hava bygdir sum Fuglafjørður og Vestmanna ikki havt nær námindi sama vøkstur, sum Sørvágur.

Sjálvandi eigur flogvøllurin eisini sín lut í hesum fólkavøkstri.

Tað er vert at geva gætur, at fólkavøksturin hesi seinnu árini lutfalsliga er minni í teimum virknu aldursbólkunum, teimum, ið eru millum 20 og 60 ára gomul. Bara ein góður triðingur av vøkstrinum var í hesum aldursbólkinum. Vit eru vorðin fleiri í bygdini, men vit eru eisini lutfalsliga væl fleiri eldri í bygdini.

Nýggj hugskot og nýhugsan

Sørvágur liggur sum ytsta perlan í ein vestan í perlubandinum, sum røkkur til Havnar. Hetta kann gerast ein vandi fyri bygdina og kann gera sítt til, at bygdamenningin í framtíðini her ikki verður tann, sum vit kanska kundu hugsað okkum.

Henda sannroynd kann gerast ein avbjóðing fyri lokalu myndugleikarnar og fyri fólkið, sum býr her.

Tað kann koma tann tíð, tá ið útstykking, barnagarðpláss og enntá ein musikkskúli ikki er nóg mikið til at tryggja fólkavøksturin í bygdini. Hetta hava aðrar bygdir og býir í landinum longu sannað. Tá tað hendir verður brúk fyri nýhugsan og nýggjum hugskotum um, hvussu vit halda fast við menningina.

Ein vandi er, at unga fólkið ikki støðast, ella at bygdin endar sum sovistaður hjá teimum, sum arbeiða aðrastaðnis. Tað er lív í bygdini, sum er, men tað merkir eisini bygdalívið, at fólk fara ikki so nógv út longur, sum tey gjørdu fyrr.

Vit vita eisini, at náttúruna skulu vit lata fáa frið, so heldur enn at fara út, so velja vit í staðin at síggja náttúruna í sjónvarpinum.

Nú er nýggjársnátt helst ikki besta tíðspunktið at loysa framtíðar trupulleikar. Men skal eg kortini geva eitt boð, so rokni eg við, at loysunarorðini í framtíðini fyri Sørvágs bygd sum nevnt eru nýhugsan og ikki  minst samstarv. Væl veit eg, at vit eru ymisk her í bygdini, men tað hevur alstóran týdning at finna okkurt, sum kann fevna tvørturum ymiskleikan og knýta okkum meira saman, tað verið seg fólk, bygdir og kommunur. Kanska áttu vit at umhugsa, eins og vit hava ítróttafeløg, at havt eitt mentafelag í bygdini ella oynni, sum samskipaði, stuðlaði og skipaði fyri mentanartiltøkum. Her hugsi eg ikki bara um ta fínu mentanina. Hví ikki hava eitt meginbókasavn í oynni, og hví ikki royna okkurt á ferðavinnuøkinum, har vit t.d. samansjóða kommunalar stovnar ella tænastur (vallir, fimleika- og musikkhøli), útbúgving og upplivingar og bjóða útlendingum við til hetta. Hetta er bara nøkur dømi.

Vit eiga at leggja dent á at viðlíkahalda og menna sosiala kapitalin, sum tað verður rópt so fínt. Ikki bara steingja okkum inni, og síggja vandar, fíggindar og kappingarneytar allastaðnis, men vera miðvís og opin bæði í sinn og skinn.

Flogvøll til dyrnar og rundkoyring

Eg veit ikki, um tað verður nakar fyrimunur fyri bygdina, at vit nú fáa flogvøll til dyrnar.

Men eg veit longu nú, at eitt høvuðsmál hjá Sørvági í framtíðini verður at fáa eina rundkoyring í bygdini. Tí tað líkist ongum, at bara miðvingar skulu hava rundkoyring.

So sørvingar, takið tykkum saman, tað er meir enn ovmikið at fara í holt við í komandi tíðum.

Og góða eydnu við tí.