Archive for the ‘kreativitetur’ Tag

Bjørk fyllir fimti, men hon tigur ikki

bjorkm3

Bjørk vildi ikki, at eitt hitt kendasta lagið hjá henni, It’s Oh So Quiet, sum var við á fløguni Post (juni 1995), men sum ikki er hennara egna, skuldi koma við á Greatest Hits útgávuna, sum kom í 2002.
Hon vildi, at fólk skuldu minnast hana fyri hennara egnu avrik. Íslendska Bjørk, sum vit onkuntíð kalla hana, fyllir 50 ár í dag. Hon er altjóða kend sum sangari, tónasmiður og tónleikari, og hon hevur við fløguútgávum og konsertum skapt sín sermerkta og eyðkenda tónleik, so at tú onga løtu ert í iva um, hvørjum tú lurtar eftir, tá tú hoyrir Bjørk. Hon hevur ikki bara sungið við síni sermerktu rødd, men hevur støðugt brotið upp úr nýggjum og gingið egnar leiðir sum tónleikari og listakvinna.

Longu sum 11 ára gomul innspældi hon sína fyrstu fløgu, Bjørk (1977), har hon sang kendar poppsangir og eisini sangin Arabaradrongurin, sum stjúkpápi hennara hevði skrivað til hana.
Bjørk var sum tannáringur nógv uppi í tí livandi tónleikaumhvørvinum, sum var í Reykjavík tey villu áttatiárini. Hon var sangari í popp og punkbólkunum Tappi Tíkarrass og Kukl og gjørdist seinni altjóða kend við tí ikki sørt anarkistiska poppbólkinum Sukurmolarnir ella the Sugarcubes, sum var virkin árini 1986-1992. Björk var sangari í hesum bólkinum saman við Einari Örn Benediktsson.
Hon ferðaðist nógv við the Sugarcubes og hevði á ferðunum hoyrt onnur sløg av tónleiki. Serliga hugtikin var hon av tónleikinum, sum varð spældur í tí sonevnda klubbumhvørvinum í London og øðrum stórbýum um hetta mundið. Hon var troytt av guitarrokki, vildi royna okkurt nýtt og hevði skrivað fleiri sangir, sum vóru klárir at spæla inn. Sugarcubes legðist fyri í 1992, og tey í bólkinum fóru tá hvør til sítt.

Til London
Hóast tað beyð henni ímóti, mátti Bjørk tó viðurkenna, at Reykjavík hevði ikki tað tónleikaumhvørvið, sum var aðrastaðnis, og sum kundi stuðla hennara tónlistarligu ætlanum. Bjørk flutti tí til London at royna eydnuna, og nýtt var tað sanniliga, tá fløgan Debut umsíðir kom út í juli 1993. Stílurin á fløguni var sum heild elektroniskur rokktónleikur. Umframt vanlig ljóðføri, so er undirspælið ofta sett saman av sonevndum beat ella sláttri, gjørdur á teldu. Hendan útgávan við sangum sum Human Behaviour, Venus as a Boy og Violently Happy, rakti tíðarandan og seldi nógv fleiri eintøk, enn lítla óhefta enska plátufelagið One Little Indian hevði roknað við. Helst hjálpti nýggja tónleikarásin MTV væl til her.
Síðan hevur Bjørk bara ment seg til altjóða poppstjørnu, sum hevur megnað at gera lættan tónleik, men lata hann í ein inniligan og viðkomandi búna.

Björk Guðmundsdóttir er fødd 21 november 1965. Hon vísti longu sum smágenta, at hon hevði tónlistagávur, og hon gekk á tónlistaskúla í fleiri ár. Henni dámdi lítið teir gomlu klassikararnar, men var meira hugtikin av tí nýggja, ikki minst elektroniska partiturtónleikinum hjá Karlheinz Stockhausen. Tað, sum tó rættiliga fekk Bjørk upp á pallin, var enski punktónleikurin frá síðst í 1970’árunum, sum eisini festi í í Reykjavík. Meðan enskur punktónleikur ofta var samfelagskritiskur, so var sosiala støðan í Íslandi tað øðrvísi, at har var tónleikurin meira til eitt álop á alt tað snotiliga, tekkiliga og snøgga, sum tey ungu hildu gjørdi gerandisdagin so keðiligan. Men annað rein eisini við hjá Bjørk. Eitt nú dámdi henni væl Kate Bush, elektrobólkin Kraftverk og Brian Eno.

Nútímans kærleiks- og fosturlandssangur
Triðja studiofløgan hjá Bjørk, Homogenic, sum kom í handlarnar í september 1997, er millum tær best umtóktu fløgurnar hjá henni. Við hesi fløguni er eyðsýnt, at hon ikki longur hevur fyri neyðini at styðja seg til bretska elektropoppin. Hon brúkar framvegis elektronisku sonevndu beatini, kór og ofta eisini strúkiorkestur, men skapar nú ljóð og rútmur, sum skulu geva ábendingar um heimlandið Ísland, ljóð, sum skulu minna um blástur frá geysarum, dun frá gosfjøllum, sum goysa, og mosavaksna, karga landslagið. Eitt alt týðiligari tema í tónleikinum hjá Bjørk er tað norðurlendska sublima, samanrenningin av tí forna og tí nýmótans, sum júst er ella hevur verið so eyðkent fyri Ísland. Hetta kemur kanska eina best til sjóndar í sanginum Jóga, sum Sjón skrivaði tekstin til. Her verður alskurin til Ísland flættaður saman við eini kvøðu til eina vinkonu hjá Bjørk, so vit hoyra ein nútímans kærleiks- og fosturlandssang. Íslendska landslagið verður her lýst sum nakað stórbært guddómligt, soleiðis sum vit kenna tað frá málningunum hjá eitt nú Thórarinn B. Thorleiksson og Kjarval.

Bjørk dugdi um nakar at savna gott fólk og fáa tey at geva hennara tónleiki ein serligan dám. Tónleikarar komu úr øllum tónlistarligum herðashornum. Technoduoin Matmos, eitt grønlendskt kvinnukór og Íslendska Strúkikvartettin spældu saman við henni á konsertferðum. Av framleiðarum kunnu serliga nevnast Nellee Hooper, Mark Bell, sum arbeiddi saman við Bjørk í áravís, og hin ungi evnaríki Arca. Sermerktu videoløgini fekk hon millum onnur Michel Gondry og Chris Cunningham at leikstjórna.

Declare Independence ognaður Føroyum og Grønlandi
Í maj 2007 gevur Bjørk út sjeyndu studiofløguna, Volta. Ein av sangunum á hesi fløguni, Declare Independence, er so sanniliga viðkomandi hjá okkum føroyingum, tí Bjørk hevur ognað Føroyum og Grønlandi henda sangin. Tað sigst, at onkur í Føroyum skal hava tikið henni hetta illa upp. Sangurin er mest at líkna við herróp í ráum punkstíli. Tað hevur ofta verið hildið, at íslendingar hava harmast føroyingar og brigslað teimum, at teir ikki sum íslendingar sjálvir hava torað at loyst frá Danmark. Bjørk heitir í sanginum á okkum um at loysa og ikki góðtaka, at teir, og tá sipar hon helst í okkara føri til Danmark, fara so við okkum, sum teir nú einaferð gera. Sangurin er í grundini rættiliga meinaleysur. Á buldrasliga videolagnum, ið er gjørt til sangin, hevur Bjørk føroyskt og grønlendskt flagg á ermunum.

Nevnast kunnu eisini aðrar góðar fløguútgávur, eitt nú Vespertine (2001) og tann seinasta Vulnicura, sum kom út í januar í ár, tá Bjørk skildist frá manninum, listamanninum Matthew Barney, sum hon hitti í 2002. Tey fingu eina dóttur saman. Bjørk eigur eisini ein son frá einum eldri hjúnalagi.

Í 2011 gav Bjørk út fløguni Biophilia, sum er ein roynd við sangi og tónleiki at lýsa sambond í náttúruni alt frá tí ovurstóra alheiminum til tað evarslítlu livandi kyknuna. Til fløguna hoyrir eisini ein appur at brúka í frálæruni í skúlunum.

bjorkm1

Bjørk gjørdist altjóða kend sum filmsjónleikari í ræðufilminum Dancer in the dark, sum Lars von Trier stjórnaði. Hon skrivaði eisini tónleikin til filmin, og hon fekk í 2000 gullpálmarnar í Cannes fyri sín leiklut í filminum. Hon sang ein av sangunum úr filminum á Oscarhátíðarhaldinum í 2001, og tá var hon í tí tiltikna svanakjólanum, sum seinni varð seldur til góðgerðarendamáls.

Fyrimyndin Bjørk
Bjørk er jarðbundin, men smæðist ikki at fara útum ytstu mørk. Hon hevur slóðað fyri, at aðrir íslendskir tónleikarar og tónleikabólkar sum eitt nú Sigur Rós hava fingið fótin fyri seg í útlondum. Hon hevur verið og er enn fyrimynd hjá nógvum ungum – eisini føroyingum, tá ið tey skulu fara undir sína lívsleið sum tónleikarar ella listafólk. Tí hon hevur víst, at tað ber til. Og so hevur hon eisini sum ímynd verið við til at økja áhugan fyri Íslandi og kanska eisini Føroyum sum ferðafólkaland.

Tað er nú okkurt serligt við íslendskum populertónleiki. Vit kenna øll Bubba Morthens og Mezzoforte, men umframt Bjørk og Sigur Rós gera eitt nú Emilíana Torrini og bólkurin Of Monsters and Men nú altjóða vart við seg.

Í seinastuni er Bjørk farin uppí umhvørvisstríðið. Ørskapurin, sum førdi til íslendska skrædlið, hevur fest seg í minnið hjá teimum, sum hugsa øðrvísi enn pengafólkini. Tey, sum hava lisið Hvítubók hjá Einari Már Guðmundssyni, øtast eisini. Men tær umhvørvisvanlukkur, sum hava rakt Ísland, sum nú samstarvar við altjóða kapitalin um aluminiums- og orkuframleiðslu, gera bara ilt verri. Nú eitur tað ikki bara Visit Iceland, men eisini Saving Iceland. Bjørk er nú virkin í stríðnum at bjarga og varðveita íslendska hálendið, ein rørsla, sum tók seg upp eftir útgávuna Draumalandið – sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð (Mál og menning, 2006), sum skaldið og aktivisturin Andri Snær Magnason hevur skrivað.

Vit ynskja Bjørk tillukku og góða eydnu.

Perman á fløguni Homogenic

Perman á fløguni Homogenic

Til fjals og í fjøru

dbarm6b_asÍ gjár lat upp nýggj framsýning við málningum og vatnlitamyndum eftir Bárð Jákupsson, eitt av okkara kendastu listafólkum.
Bárður er føddur í 1943 og fylti 70 á Tollaksmessu í fjør. Hann hevur verið virkin sum teknari og málari, tað vit minnast, stjóri í Listaskálanum eitt langt áramál, og hann hevur sum kunnugt seinnu árini funnið ein heilt sermerktan myndastíl.

dbarn_asFramsýningin Fjallasjónir, sum hongur í Listaskálanum til 30. mars, er sambært tíðindaskrivi “ein fanfara av málningum við teirra litum og ljósi, teirra kraft og poesi, abstraktión og náttúruíblástri.”
Og satt er tað. Her eru litir og skap fyri allar pengarnar.

Myndevni í málningunum hjá Bárði eru hamrar og líðir, tarin, sum fer við aldunum, og fuglur á flogi. Seinastu árini eru hesi myndevni lýst meira og meira abstrakt og stiliserað.

Eg veit ikki, hvørjar listarligu fyrimyndirnar hjá Bárði eru, men Nils Ohrt, stjóri á Listasavninum, nevndi í síni setanarrøðu í gjár fronsku málararnar Braque og Matisse, og helst er nakað um tað. Men eg haldi meg eisini kunna síggja eitt sindur av okkara Ingálvi í myndunum og kanska eisini Tummas Arge.

Sum tað stendur í tíðindaskrivinum, sum Listaskálin hevur kunngjørt, so hevur Bárður “longu í mong ár arbeitt við lodrætta landslagnum í berginum sum støði fyri abstraktum sjónum við dámi av lodrøttum rútmum, ógvisligum penslastrokum, rennandi máling við lýriskum ella dramatiskum litklangum.“
Ja, soleiðis kann tað eisini sigast.

dbarm7_asÁ framsýningini eru flest nýggjari myndir frá 2007 og til í dag, men eisini nakrar eldri. Talan er um søluframsýning.

Og rætt er. Tad er sonn fragd at ganga runt millum allar hesar upp ímóti 70 myndirnar. Tú fært her eina meira heildarkenda fatan av listini hjá Bárði. Myndirnar eru lættar og ljósar á liti, summar næstan áloypandi litfagrar og dekorativar. Ofta minnir strokið um kalligrafi. Tað djúpa mást tú sjálv leggja í tær.

dbarm3_asÍ sambandi við framsýningina er komin út bók, Bárður Jákupsson. Fjeldvisioner, sum listasøgufrøðingarnir Anne Lie Stokbro og Nils Ohrt hava skrivað. Mikudagarnar 26. februar og 26. mars kl. 19 fer Nils Ohrt at hava samrøðu við listamannin í Listaskálanum.

Tað eigur her at enda at nevnast, at á setanini í gjár spældu Kristian Blak (klaver) og sonurin Mikael (bass) tónaverkið Bárður. Eitt satt blakverk, og tónleikurin passaði fínt millum allar myndirnar.

Annars er nokk so stuttligt hjá mær at minnast aftur á, at tað fyrsta eg nakrantíð keypti av ordiligari list, vóru tvær klippmyndir, sum Bárður hevði gjørt. Hetta var í 1985. Onnur myndin er síðan burturblivin, men hina av nøkrum fuglum, sum dansa og flákra, eigi eg enn.

dbarn_ass

WHEN I’M SIXTY-FOUR

Fyrst fari eg at nýta høvið at takka øllum, sum mintust meg á 64 ára degnum, bæði teimum á Facebook og hinum, sum eg hitti live.

Dagurin hjá mær var sum dagar flest, eitt sindur eintáttaður, men ikki keðiligur kortini.
Eg fekk drekka á songina, og tað dámar mær. So var farið til arbeiðis sum vanligt, og hevur tú heilsuna, so skal arbeiðast nøkur ár aftrat, áðrenn lívskvøldið byrjar. Men hetta tosið um lívskvøld er lítið hugaligt prát hjá ungum manni, so best man vera at gevast her, skal ein ikki gerast tungur í huga.

Abbasonurin Aron fyllir sama dag sum eg, so vit fóru inn á gólvið hjá teimum frá morgunstundini at ynskja honum tillukku og geva honum eina gávu, – eitt plagg, so tað fekk hann ikki at skera í fagnaðarróp. Øðrvísi hevði helst verið, um hann heldur fekk eitt telduspæl, men tey fært tú ikki so væl pakkað inn. Vit eru enn nøkur, sum trúgva á realitetsprinsippið, meðan børnini heldur vilja sleppa at gera sum teimum lystir. Og tað er helst eisini so satt, sum tað er sagt í kvæðinum:  Leikum fagurt á foldum. Eingin treður dansin undir moldum.
uni1

Men Aron helt tað kortini vera harmiligt, at vit báðir skuldu halda føðingardag sama dag, tí so slapp hann ikki í mítt gildi, og eg ikki í hansara, segði hann. Men eitt er logikkur, annað er veruleiki, og júst hesi naggatódnini var nú lætt at snúgva sær burturúr.

Og seinnapartin fóru vit so í føðingardag hjá Aron. Millum mangt gott fekk eg mær eisini eina reyða pylsu. Hon sá so lokkandi út, men gagnnaðist mær ikki ordiliga. Ein sveipað stokt pylsa plagar, tá ein er staddur í hinum partinum av ríkinum og skal flotta sær, at glíða væl niður – afturvið eini flógvari kakaomjólk, sjálvandi.

Men vit høvdu ikki meir enn svølgt, tá ið eg og bróður vildu uppliva enn meira, og so settu vit kósina oman í Tutl at hoyra ein av okkara fínu bluesartistum live. Tað var ein sera hugnalig løta, tí ikki bara dámar mær blues, sum jú er fasta undirstøðið undir so at siga øllum góðum populertónleiki, men Uni Debess, sum spældi í Tutl, dugir at spæla og framføra blues upp á sín serliga máta. Har í Tutl í gjár gekk tað nú meira friðarliga fyri seg við kassaguitara og sangara.

Millum nógvar góðar sangir, – næstan allir um hesar ólukku tvitnu konur, sum ikki unna manninum bara eina lítla eydnustund, sang Uni eisini House of the Rising Sun í útsetingini hjá Leadbelly. Hann nevndi ikki Animals, men eg kann ikki ímynda mær, at hann ikki eisini kennir ta útgávuna.
House of the Rising Sun er jú ekta bekennilsi og formaning.

Nú eg nevni Leadbelly, so er hann onki minni enn fult pensum til í hvussu er eitt bachelorprógv í samfelagsfrøði; list, sum er sprottin úr dagsins vandamálum.
Bubbi Morthens, sum er kendur um okkara leiðir, er eins og eg Leadbelly-fan.
Og Kurt Cobain sáli sang eisini í síni tíð ein av sangunum hjá Leadbelly (Ledbetter, sum hann eisini var nevndur) nakað so hugtakandi, sangin Black Girl (Where did you sleep last night?). So vita vit, hvat klokkan hevur sligið.

uni2
Uni Debess hevur givið út eina røð av fløgum, og tann nýggjasta Blue Buzz prógvar, at vit standa onki aftanfyri tað besta útlendska, tá um tónleik ræður. Eg spurdi Una, hví hann á hesi fløguni spældi øll ljóðførini sjálvur, og um tað ikki var eitt sindur vágiligt. Hann svaraði, soleiðis sum eg eisini hevði ímyndað mær tað, tá eg lurtaði eftir fløguni, at við hesi fløguni vildi hann fáa fram júst tað ljóðið ella soundið, sum hann leitar eftir. Men eyðsæð, skal hetta spælast live, so sleppur hann ikki undan at hava aðrar tónleikarar við sær, men nú vita teir so, hvat Uni vil hava teir at spæla.
Bróður var so heppin at fáa eitt signerað eintak av Blue Buzz. Eg hevði longu keypt dagin fyri, so tað passar ikki altíð, at sein kúgv fær skitið gras.
Til stuttleika kann eg nevna, at eitt av løgunum á fløguni Blue Buzz eitur Ain’t Gonna Be Your Slave, og tann sangurin hevur so avgjørt onki við kvinnufrígering at gera.

Men nú skal hetta ikki takast so alvorliga, tí munnu ikki allar kvinnur tá samanum kemur vera fittar, um vit ikki telja briturnar við? Tað var ein tíð, tá ið korini vóru trong og menn vóru fyri øgiligari mannminkan, og kvinnan var tá tann einasta, sum kundi geva teimum viðurkenning og ugga, so at teir uttan himpr kundu loyva sær at ganga upp afturá. Soleiðis er neyvan longur, heldur ikki her í Føroyum, her korini hjá teimum flestu eru góð – her verða vit nú kanska mest lumpað og hildin fyri gjøldur av systeminum.

Nú gloymdi eg heilt føðingardagin, men hann er jú farin afturum. Men takk fyri øll somul.

Eg havi lovað mínari, at havin skal ikki verða forsømdur, tí sum tað stendur í sanginum:

Doing the garden, digging the weeds,
Who could ask for more?

uni3

Miðil í neyð

Kreppa hevur eftir øllum at døma rakt Kringvarpið. Og tá kreppa rakar, eru reaktiónirnar ofta hareftir. Summi eru skelkað, onnur ovfarakát, og nógv fáa herindi at vilja gera nakað við støðuna, hóast tey ikki vita hvat. Enn fleiri velja at avmarka seg til harðmælt at krevja, at onkur – óvist hvør – ger okkurt við støðuna.

Her er í grundini bara ein einfaldur spurningur: hvat skal Kringvarpið gera, og hvat skal tað kosta. Tí ongin ivast væl í, at vit skulu hava og fara at hava eitt alment Kringvarp.
Kostnaðurin verður avgjørdur av beinleiðis útreiðslum, men eisini av, hvussu væl stovnurin verður rikin. Um tað lukkast at gera gott kringvarp, tað veldst eisini um fólk og førleikar.
Inntøkur kunnu umframt lurtaragjald fáast við sølu av tænastum og spæli.
Júst spæl kann vísa seg at vera svikalig inntøka, tí hugurin at spæla kann fara. Bæði V4 og Gekkurin eru kanska spennandi, men lítið upplivingavirði er í hesum spølunum, málbólkurin tódnar skjótt, og handlarnir eru eisini á tremur við øðrum spælimøguleikum. Tað er, sum tað altíð hevur verið, hvørt til sína tíð, tíverri.

Eg haldi tó, at tað í hvussu er eru tveir skeivleikar í upplegginum til føroyskt Kringvarp. Tann fyrri er, at Kringvarpið sum er skal fíggjast við handilslýsingum, tí tað forðar fyri, at miðilin er óheftur, sum er alfa og omega í einum almennum almannatænandi miðli. Hitt er, at Kringvarpið skal halda seg vera í kapping við hinar privatu loftmiðlarnar. Tað er royndur lutur, at tú verður sum teir kappingarneytar, sum velur at kappast við. Vilt tú hava lurtarar aftur frá Rás2, ja, so kanst tú bara gera sum Rás2, og so ert tú skjótt Rás2. Kringvarpið átti heldur at staðfest fyri sær sjálvum, at vit eru ikki sum Rás2 ella Lindin. Latið vera við at síggja fíggindar allastaðnis, tí tað klæðir ongum. Vit kunnu ikki alt, heldur ikki tá talan er um kringvarp, men vit kunnu seta okkum fyri, at tað sum vit kunnu, tað gera vit væl. Og so koma lurtararnir eisini!

Nú eru so tankar frammi, hvussu Kringvarpið skal koma burtur úr kreppuni. Ein kreppa kann vera eitt gott høvi til at umhugsa støðuna av nýggjum.
Afturvendandi spurningurin er, hvat vilja vit (hvørji vit?) við einum almennum Kringvarpi. Hetta verður so jabbað upp í saman, at eg spyrji meg sjálvan: vita vit ikki, hvat vit vilja? Sum lurtari vil eg ikki nakað, tað er ikki mín uppgáva at vilja. Eg krevji hinvegin góðar og fjølbroyttar sendingar. Nú dámar mær ikki ítrótt, men lat tað fara, men eg seti prís upp á góðan tónleik, kunning, góðar frásagnir, spennandi analysur (sum vit hava havt nógvar av eisini í Kringvarpinum), samrøður, heldur enn túnatos, sendingar um list og bókmentir úti og heima, góðar barnasendingar (hóast míni børn nú eru tilkomin). Morgunandaktina aftur kl. 9.50 og tíðindasendingar. Eg veit, at tað er ikki lætt, tí øllum dáma ikki tað sama.  Men tað má vera pláss fyri tí, sum eisini krevur nakað av lurtaranum, tí verður innihaldið ov nógv merkt av, at vit hava ikki ráð, stundir ella talent til at gera góðar sendingar, ja, so er ikki leingi til diskountskrímslið trínir út á pallin.

Kann vera, at eg taki ov rívan til, at tað er lætt at hugleiða, og at hetta eg sigi kanska eigur at metast av gløggum heilum, og lat teir ella tær so gera tað. Ongin fer jú væl av at fara til verka í óðum verkum.

Kortini hevur tað undrað meg eitt sindur og eg havi lagt til merkis, at tær fáu ferðirnar Kringvarpið hevur verið til umrøðu, t.d. í sendingini Pressan, at tá er tað so um at gera hjá umboðunum fyri Kringvarpið at verja seg og staðfesta, at Kringvarpið mistekur seg ikki og ger ongantíð nakað skeivt. Slíkt kann bíta seg í halan, tí tú skilur ikki, hví tann, sum onki skeivt ger, skal vera so illur, tá ið hon sigur, at hon onki skeivt hevur gjørt. Har er brúk fyri at vera meira fyrikomandi og opin, hóast tær ikki nýtist at slaka í seriøsitetinum. Annað er, at vit sleppa ikki at rósa (ella finnast at), tí Kringvarpið ger pr. definitión góðar sendingar, og tað siga tey, sum starvast í Kringvarpinum sjálv! Aftur her kundi tað verið gott við einum eitt sindur lættari huglagi. Tað er troyttandi alla tíðina at ganga í stálhandskum.

Nú ynskja vit øll Kringvarpinum alt tað besta. Summi krevja leiðsluna á skafottið, meðan onnur koma við loysnum, onkuntíð kanska hovsaloysnum.
Eitt nú skrivar Elin Heinesen í dag áhugaverdar viðmerkingar á sínum bloggi við heitinum: Hvat skulu vit við Kringvarpinum?
Eitt annað útspæl, eg havi sæð í dag, og sum summi kalla áhugavert, eru royndirnar hjá Aksel Johannesen, javnaðartingmanni, at bjarga stovninum. Hann ásannar, at fígging skal til, og at besti hátturin at gera hetta er ikki at seta almenna Kringvarpið á fíggjarlógina, men at fíggja tað við einum kopfskatti, tvs. at kringvarpsgjaldið verður tikið beinleiðis av lønini, áðrenn fólk fáa hana útgoldnað. Hetta er sum at hoyra ein papageyk. Hetta er afturvendandi undurheilivágur, og hetta skattaslagið, sum vist varð uppfunnið í 17. øld, er tekin um eina fullkomiliga politiska fallitterklering. Ein slík inntøkutrygd kann júst gera – um ringast vil til – at ein stovnur sum t.d. Kringvarpið sovnar med alla. Men er hetta einasta loysn, ja, so mugu vit kanska svølgja fallitterkleringina.
Hesin gjaldsháttur vindur so nógv upp á seg her á landi í seinastuni, at lønarseðilin nú meira og meira er farin at minna um eina lítla skaldsøgu.

Nú fer tíðin nokk at vísa, hvussu gongdin verður í hesum ólukku máli. Kanska verður hon ikki tespilig fyri summi. Men eg havi hug at ilskast og eri líka við at taka til eina illbøn, tá ið eg sigi: Gevið teimum so for ….. teir pengarnar, sum tey hava brúk fyri. Og forteljið teimum so eisini við hesum og við greiðum orðum, hvat tað er, vit vilja hava. Latið okkum for …. onkuntíð taka eina avgerð, sum vit kunnu vera errin av og standa saman um.
So var hendan kreppan kanska ikki til fánýtis.

Elegi á náttarvakt

Í dag gevur Bob Dylan út 35. plátuna, sum hann hevur tikið upp í upptøkuhøli, um tú also tímir at telja. Tempest ella harðveður, um vit halda okkum til veðrið, soleiðis eitur plátan, og tempest kann jú eisini merkja eitt nú hurluvasi ella ruðuleiki. Og eg havi eins og Birgir Kruse og ivaleyst fleiri onnur við honum tendrað Spotify og sníkt meg at lurta.

Hetta hjá Dylan er jú pensionistarokkur, tá hann er bestur, og at hann framvegis gevur út tónleik, sum fær tað at græla í aftur einum gomlum poppvraki, tað er ein hending, sum er verd at geva gætur. Tað er sum kunnugt altíð Another side of Bob Dylan, og henda hin síðan hjá honum, sum næstan kann kallast ein New Morning (ein pláta við hesum heiti kom í 1970), byrjar við teirri framúr Time Out of Mind (1997) og heldur fram við Love and Theft (2001) og Modern Times (2006), men hevur røtur aftur í The Basement Tapes, sum kom út í 1975, men varð innspæld fleiri ár frammanundan. Tempest er framhald av hesum ótaldu søgunum hjá Dylan um Who’s been left behind, When you go your way and I go mine ella, sum hann so vísiliga syngur: Behind every beautiful thing, There’s been some kind of pain.

Og áðrenn tað hevði Dylan jú givið út eina røð av meistaraverkum, hann hevði so dyggiliga vent teirri fólksligu, men í so frelstu og eitt sindur køvisligu mótmælisrørsluni bakið, og síðan trivið eftir elektriska gittarrinum. Á tann hátt var hann næstan ímyndin av ættargjónni, sum gjørdi skilnað millum tað, sum var áðrenn, og tað, sum koma skuldi. Nú kalla vit tað 60’ini. Dylan vildi hava listarligt frælsi og sleppa at gera, sum honum lysti, uttan at spyrja onnur eftir. Hetta var fyri nærum 50 árum síðan, og okkurt er hent hesi nógvu árini. Ja, nú meðan eg minnist, einaferð var Dylan frelstur, og er tað kanska enn.

Mær dámar nú betur tær gomlu útgávurnar hjá Dylan, tá ið hann var protestsangari. Men tað skerst ikki burtur, at hann eisini dugir at siga eina ofta minst líka góða søgu á plátunum í 21. øld, sum hann dugdi í 60’unum. Og so er hann eisini farin at dyrka eitt groove, sum fær teg at kenna tað, sum vart tú til eitt vekingarmøti ella songløtu hjá Frelsunarherinum, ella av óvart vart vilstur inn í Dansistovuna eitt seint dansikvøld hjá SUF-disk fyrst í 70’unum.

Nú er Dylan eitt globaliserað bygdafrell, sum ger tónleik, sum er eitt bland av Stones, Dubliners og Jens Eli Ellefsen, og har spælt verður so dúgliga, at tú skuldi trúð, at sjógvurin fossaði so nógv inn í skipið, at tað má drívast á, skulu teir klára at halda skútuni lens.

Jú, tað verður dagur í viku, tá ið tú fært fatur á Tempest og ikki minst orðunum, so tú kanst fylgja við í tí, sum Dylan hesaferð syngur. Og tú kanst akkurát tað sama halda avstað saman við Dylani, tí vit vita sum er, at vit eru, sum hann syngur “on [our] own, With no direction home”.

Eitt nýtt ættarlið skrivar

Eg fari vegna Landsbókasavnið og Bókadeildina, sum eisini er umboðað her í kvøld, at bjóða tær Oddvør Johansen og manninum Kanny Sambleben og annars øllum tykkum, sum eru komin her í kvøld, hjartaliga vælkomin. Hetta er eitt kvøld, sum vit halda til heiðurs fyri Oddvør, sum fylti 70 fyri nøkrum døgum síðan. Oddvør er sum kunnugt ein av okkara virknastu rithøvundum hesi seinastu árini, og hon hevur eisini gjørt vart við seg sum viðmerkjari í almenna kjakinum og í bløðunum.
Fyri bara nøkrum fáum vikum síðan heiðraðu vit ein annan av okkara rithøvundum, Gunnar Hoydal, á hansara 70 ára degi her á Landsbókasavninum. So nú kanska onkur heldur, at vit hava gjørt tað til ein politikk her í húsinum at halda 70 ára føðingardagin hjá føroyskum rithøvundum. Nei, kanska ikki tað, men hinvegin hví ikki?
Rithøvundar eru áhugaverd fólk, sum lata av sínum gávum, so hví ikki vísa teimum uppibornan heiður?

Oddvør, sum er úr Havn, hoyrir til eitt nýtt ættarlið av føroyskum rithøvundum, sum fóru at skriva ella í hvussu er at geva út skaldskap í 1980’unum og 1990’unum. Gunnar Hoydal, sum vit longu hava nevnt, er ein í hesum ættarliði, sum eisini telur eitt nú Hanus Kamban, Ebbu Hentze, Bergtóru Hanusardóttir, Heina Hestoy og Marionnu Debes Dahl.
Eg sigi eitt nýtt ættarlið, men eg haldi ikki, at eg fari skeivur, um eg eisini sigi eitt nýtt slag av skaldskapi – í Føroyum í øllum førum. Ikki soleiðis at skilja, at onki av tí, sum tá verður skrivað, ikki hevur verið skrivað áður, tí tað hevur tað. Tað nýggja er heldur eitt nýtt evni í skaldskapinum. Og hetta kemur kanska eina týðuligast til sjóndar í júst skaldskapinum hjá Oddvør Johansen.
Tað er hetta rákið í skaldskapinum, tá ið tað persónliga ella privata verður alment, fær týdning og harvið eisini almennan áhuga. Tað verið seg við ella uttan at verða idealiserað.
Vit meina her við eitt slag av realismu, sum eisini hevur verið rópt gerandisrealisma. Her var talan um eitt bókmentaligt rák í føgru bókmentunum, sum tók seg upp aftur í okkara grannalondum, serliga í 1970’árunum, men sum eisini kom greitt til sjóndar í barna- og ungdómsbókmentunum, sum høvdu sína gulløld um nøkunlunda somu tíð.
Hetta vóru frásagnir um tað vanliga einfalda lívið, um kensluligar upplivingar og trupulleikar, sum komu fyri hjá teimum flestu, men sum nógv hildu hava lítið upp á seg ella vera triviellar.
Í hvussu er ikki nakað, sum var vert at skriva um.
Nógv av hesum hevði til tá livað eina forfjónaða tilveru í lættisoppabókmentunum, men kundi nú knappliga latast í ein listarligan búna. Tað var hugtakandi at lesa um royndirnar hjá púra vanligum fólkum. Tey vóru ikki bara tigandi offur fyri brúksmentan og skiftandi samfelagsligu rákunum, men høvdu eitt lív og royndir, sum vóru verd at geva gætur. Vit hitta nýggjar samfelagsbólkar í bókmentunum: kvinnur, børn, ungdómar ella vanlig arbeiðsfólk. Tað er eisini um hetta mundið, at lív kemur í aftur eitt bókmentaslag, sum verður rópt kvinnuligar bókmentir. Bøkur skrivaðar av kvinnum og um kvinnur og sum lýsa teirra lív og hugsan. Og hetta hugtak hevur verið brúkt um í hvussu er onkrar av bókunum hjá Oddvør Johansen.
Royndirnar hjá vanligum fólkum kundu eisini setast upp ímóti øðrum rákum í tíðini, eitt nú hina kynisku yuppietilveruna hjá teirri meira vælbjargaðu miðalstættini, ella vinnuliga stórlætisørskapinum hjá vinnulívsfólkum og politikarum, sum hugsaðu stórt.
Í teimum nýggju bókmentunum, sum kanska ikki vóru so háfloygdar, verður dentur lagdur á virðing fyri tínum nærmastu, gott vinalag, hugflog, vanligt vit og skil, list, kærleika og erotikk.
Øll vóru ikki líka fegin um henda nýggja meira gerandisliga skaldskapin, sum tey hildu ikki livdi upp til eina rætta bókmentaliga hevd um úrmælingabókmentir, men tað løgdu lesararnir so onki í. Teimum dámdi væl hesar bøkurnar ella søgurnar, tí tær søgdu teimum nakað.

Oddvør Johansen hevur lagt ikki so lítið aftrat føroyska bókmentaliga arvinum. Hon hevur skrivað fleiri skaldsøgur, stuttsøgur, barnabøkur og givið út greinasøvn. Talan er um eitt fjølbroytt bókmentaligt avrik, og tað er stuttligt at fara í okkara skrásetingar her á Landsbókasavninum og staðfesta, at Oddvør’sa navn er knýtt at einum hópi av bókmentaligum tilfari, bæði tí, sum hon sjálv hevur skrivað, og tí, sum onnur hava skrivað um hana ella um tað, sum hon hevur skrivað. Vit hava eisini nøkur handrit hjá Oddvør á goymslu her í savninum. Alt hetta er tilfar, sum vit kunnu lesa, tá ið vit stytta okkum stundir og vilja hava eina ella fleiri upplivingar, men hetta er eisini tilfar, sum vit kunnu granska ella brúka, tá ið vit vilja kunna okkum um, hvat varð skrivað í Føroyum eitt ávíst tíðarskeið, og hvussu tey skrivaðu tá.
Talan er um bókmentir og bókmentasøgu í einum.
Eg nevndi, at Oddvør eisini hevði gjørt vart við seg í kjaki. Her tekur hon støðu fyri mongum av tí, sum hevur týdning í hennara fagra skaldskapi. Hon tekur partí fyri tí veikara partinum, teimum, sum mugu tola nosini, tá ið alt fer fyri mutur, men hon hevur eisini ans fyri eitt nú sermerktum lokalum støðum, náttúruperlum, søguligum ella byggilistarligum dýrgripum, sum tey, sum hava so øgiligan skund, ofta ikki geva sær far um, tí slíkt forðar framburði, vøkstri og tí nýggja, sum er uppi í tíðini. Tey tíma ikki at fáast við grenj, siga tey.
Og so hevur Oddvør eisini einastaðnis lýst, hvussu tað í síni tíð, var at koma í hóslag við smakkdómarar, sum vóru so upptiknir av tí, teir hildu vera rætt, og sum vóru so múlatrútnir, at teir gloymdu at uppliva, fylgja við tíðini ella hava tað stuttligt.
Men Oddvør hevur tíbetur staðið við sítt og skrivað tað, sum hon hevði hug at skriva. Og takk skal hon hava fyri tað.

Og eg haldi eisini, at vit kunnu staðfesta, at Oddvør Johansen longu hevur fingið viðurkenning fyri sítt bókmentaliga avrik. Í 1983 og 2002 fekk hon Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri ávikavist skadsøgurnar Lívsins summar og Tá ið eg havi málað summarhúsið. Í 1988 fekk hon Barnabókavirðisløn Tórshavnar býráðs fyri bókina Skip í Eygsjón. Í 2001 var hon í uppskoti til at fáa bókmentavirðislønina hjá Norðurlandaráðnum fyri skaldsøguna Í morgin er aftur ein dagur, og henda skaldsøgan var eisini vald út at umboða føroyskar bókmentir á bókastevnuni í Frankfurt í oktober í ár.

Nú vit savnast her í kvøld at heiðra rithøvundin Oddvør Johansen á hennara 70 ára degi, so gera vit tað fegin, bæði hennara vegna, men eisini tí at tað gevur okkum eitt høvi at gera vart við Landsbókasavnið og bókasøvnini. Eins og rithøvundar hava brúk fyri viðkenning og at vit vísa teimum ans, so hava vit, bókasøvnini, nú meira enn áður brúk fyri at gera okkum sjónlig. Tí, sum tað man vera teimum flestu greitt, bókasøvn eru at kalla útihýst í almenna politiska orðaskiftinum, og tað halda vit er spell. Góð bókasøvn eru ein týðandi vælferðartænasta.
Og vit kundu sjálvandi ynskt okkum, at Oddvør eisini hevði skrivað okkurt um hetta, og hvør veit, kanska hevur hon gjørt tað, men júst ta søguna noyðast vit helst sjálvi at skriva.

Eg fari her at enda at nýta høvi til at ynskja tær Oddvør hjartaliga tillukku við runda føðingardegnum.

Røða hildin á Landsbókasavninum 2. november 2011, tá skipað varð fyri haldi í sambandi við, at Oddvør fylti 70 ár.

Ger verðina til skaldskap

Gunnar Hoydal 70
Eg fari vegna Landsbókasavnið at bjóða Gunnari Hoydal og konuni Jette og annars øllum tykkum, sum eru komin her til hetta føðingardagshaldið, sum vit hava, nú Gunnar fyllur 70, hjartaliga vælkomin.
Tit hava fingið eina skrá í hondina, so eg skal ikki umrøða hana her.

Vit, Landsbókasavnið og Bókadeildin, hava valt í dag á sjálvum føðingardegnum at heiðra rithøvundin Gunnar Hoydal, nú hann fyllur runt, og tað halda vit, at vit hava góða grund til.
Skal eg tosa fyri Landsbókasavnið, so hevur tað sum endamál at savna, skráseta og varðveita allar føroyskar bókmentir, og alt sum er skrivað av bókmentum um Føroyar og av føroyingum. Vit hava eisini eina deild við handritum eftir føroyskar høvundar og handritum, sum skula lýsa føroyska bókmentasøgu, mentan og siðsøgu. Hetta er okkara íkast til tjóðarbyggingina og okkara háttur at varðveita tjóðina ella ein eftir okkara tykki týðandi part av henni.
Fyri okkum er tað tí av stórum týdningi, at tað eru fólk her í landinum sum skapa og skriva. Tað er tað, vit sum stovnur, liva av. Og hetta sum vit savna, eru ikki bara savnslutir, men verk, sum hava eitt viðkomandi lív og tá væl vil til eina ævi á bókasavninum, men eisini uttanfyri bókasavnið. Vit fegnast sjálvandi um, at vit hava hendan arvin at bera út aftur til fólkið, tá ið tørvur er á tí.

Hildið lív í føroyskum bókmentum
Gunnar Hoydal er ein teirra, sum í longri tíð hevur hildið lív í føroyskum bókmentum. Hann er ein fjølbroyttur rithøvndur, sum skrivar væl í so at siga øllum bókmentasjangrum. Nógv av tí hann skrivar, tekur støði í hansara egnu upplivingum ella eru skaldsligar tulkingar av hesum upplivingum, men støði verður eftir mínum tykki eisini tikið í vandamálum í okkara nútímans samfelag ella samfelagnum, sum tað var, tá ið verkini ella ritini vórðu skrivað. Tað er eisini hetta, sum ger hansara bókmentaliga verk áhugavert, men ikki minni list fyri tað.
Brandes segði í síni tíð, at tað sum gevur bókmentunum lív, er at tær taka mál ella ’problemir’ upp til orðaskiftis. Nú var hann – Brandes – bergtikin og hevði tí ein greiðan boðskap at bera, men sum bókmentalig fyrimynd ella normur, haldi eg, at hansara orð avgjørt hava nakað upp á seg. 

Gunnar er viðhvørt polemiskur og eisini avgjørdur á sín serliga hátt, men hann dugir sanniliga eisini at kasta polemiska hamin av sær, tá ið brúk er fyri tí.
Nú skal eg ikki her fara at geva meg í holt við at lýsa skaldskapin hjá Gunnari og tað nógva sum hann annars hevur skrivað. Tað hava onnur longu gjørt, og onnur fara at gera tað.
Amerikanski sosiologurin Charles Wright Mills nevnir í kendu bókini hjá sær The Sociological Imagination frá 1959, tann sosiologiska ímyndanin, at tú skilur ikki lívsøguna hjá einum menniskja ella søguna hjá einum samfelag, um tú ikki skilur tey bæði saman og í síni heild. Hann sigur víðari, at hóast vit liva í faktaøldini, sum hann kallar tað, so livir menniskjan ikki bara av kunning ella informatión. Menniskjan hevur meir ella minni tilvitað tørv á andaligum førleikum, sum kunnu hjálpa henni at viðgera kunning og at menna vit og skil til tess at fáa eitt tilvitað yvirlit yvir tað, sum hendir í heiminum og tí sum kann henda við henni sjálvari.
Og hesa uppgávu ella skyldu at hjálpa til at hvessa vitið hjá okkum øllum hava serliga rithøvundar, miðlafólk, lærarar, listafólk, granskarar og so sjálvandi bókasøvnini.
Uttan at seta Gunnar í bás, so haldi eg, at hann á ein áhugaverdan og sjáldsaman hátt í sínum skalskapi dugir at lýsa, men eisini sameina søgu og ævisøgu, stað og umstøður. Í hvussu fyri meg hevur hetta verið eitt av tí, sum hevur givið mær hug at lesa Gunnar.

Teir hava ikki ans fyri mentan
Skal eg nevna eitt, sum eg haldi er eyðkent í so at siga øllum tí, sum Gunnar skrivar, týðiliga nakað, sum ordiliga býðir honum ímóti, so er tað tá ið vit stilla ov nógv inn á tað materiella og serliga tað kommersiella. Gunnar brennur fyri mentanini, og hann veit og er sjálvur dømi um, at mentan sprettir úr skapan, gávum og arbeiði. Tað er tí hann hevur at politikarum fyri ikki at hava ans fyri tí mentanarliga, tí sum verður skapt úr nýggjum, ta serligu mentanina, sum ger okkum til tað vit eru. Og ikki minst, at teir – politikararnir – als ikki tykjast hava ans fyri, at júst í Føroyum er í mun til stødd ein skapanartrongd og eitt listarligt virksemi, sum nærum onga aðra staðnis. Vit hava eitt tilfeingi, eitt veldugt aktiv sum ríkar tjóðina og kann ríka hana enn meira, um vit fáa hetta tilfeingi til høldar. Men vit taka tað bara róligt, eru líkasæl og vóna, at vit ikki fáa tað, sum vit hava uppiborið.

Listafólk skulu hava umstøður at skapa, tey skulu hava breyð á borðið og tey skulu hava viðurkenning fyri síni avrik. Hetta stendur í beinleiðis andsøgn til hugsanina, at mentan fært tú fyri onki. Og hvør hevur ikki hoyrt um politikarar, sum býta út játtanir, men sum ikki vilja gjalda fyri mentan, men fegnir pynta seg við henni, tá ið onnur eru hjá ella hoyra. Gunnar hevur bæði eina og tvær ferðir staði á palli her á Landsbókasavninum og greitt frá teimum, ið hvussu er tá, serstakliga vánaligu umstøðunum skapandi list hevur í Føroyum.
Ja, nú eru enntá mentafólk, sum eru farin at geva til kennar, at tey rætt og slætt eru ella kenna seg sum apukattar.

Men kanska hevur Gunnar ikki hetta – ikki at dáma gíriga peningaheimin – frá ongum. Pápi Gunnar Karsten Hoydal skrivar í brævi til Christian Matras dagf. 2. september 1945 um føroyskan politikk, og um tað politiska rumbul sum tá er, og hann leggur so hetta aftrat: “Eg skal siga tær tað, at eg ‘óttist’ hesar peningamennirnar, sum nú eru uppi í politikki í Føroyum. Alt gott at siga um peningamenn, sjáldan munnu teir vera reinhugaðir. Tá ið spurt verður um samfelagsmál, man maðurin, sum lítið eigur, ivaleyst aloftast standa reinari í síni hugsjón enn hin peningasterki.”
Jú, sum tað kemur greitt fram her, muturspilla vísir seg ofta hjá bæði monnum og kvinnum, tá ið vit seppa framat valdinum. Ja, tað skal í hvussu er góð mura til at standa ímóti.
Eg haldi meg bestemt hava sæð onkra tilsiping til júst hetta í summum av tí, sum Gunnar hevur skrivað.

Andslív og politikkur
Tað ber til at síggja næstan frá tí fyrsta, sum hann annars skrivar ella gevur út alment, at Gunnar longu sum heilt ungur hevur áhugamál, sum ikki eru heilt álík teimum, sum ungdómar vanliga hava.
Í einum Varða frá 1964, skrivar Gunnar sum tá er fyrst í 20’unum eitt framúr væl skrivað ummæli av bókini hjá Bjørn Poulsen: Ideernes krise i åndsliv og politik, sum tá var útkomin fyri nøkrum árum síðan, og sum hevði elvt til orðaskifti. Ummælið er upplýsandi, objektivt, men samstundis kritiskt, soleiðis sum eitt veruligt ummæli skal vera. Fjáltur var komin Bjørn Poulsen tí hann varnaðist eins og postmodernistarnir seinni, at autoriteturin í politikki og andslívi var viknaður, ja, var ikki tað, sum hann hevði verið fyrr, tá tær stóru hugsjónirnir vóru høgt í metum. Hann ber fram, at leysar hugmyndir hava við sær leyst orðaskifti, og av tí veikt demokrati. Hann ger serliga vart við tvílyndið í menniskjanum har vit øðrumegin eru undirgivin girnd og blindum rakstri, og hinumegin høgum áhugamálum. Tá høgu áhugamálini kámast ella missa sítt virði, ja, tá fáa vit girndina og jagstranina eftir skjótum vinningi. Soleiðis var tá, og at hetta framvegis er so, ja, tað er júst hendan tíðin vit nú eru mitt í gott dømi um, nú vit sleikja sárini, vit øll fingu, tá fíggjarbløðran brast fyri einum trimum, fýra árum síðan.
Eg haldi kortini at tað boðar frá einum góðum komandi rithøvundi, at hann longu so ungur, sum her er dømi um, hevur áhuga fyri teimum avgerandi spurningum, ikki bara fjalunum, men sjálvum stórviðinum í samfelagnum. Og so tað aftrat, at hann eisini hevur eina hóming av, at tað kann liggja nakað av afturhaldi fjalt í skriving, sum hesari hjá Bjørn Poulsen.
Og at hetta góða ummælið ikki var nakað upplop, tað hava vit so fingið ótald prógv fyri frá tí, sum Gunnar síðan hevur skrivað.

 Verðin var nóg stór
Tú Gunnar komst í verðina, og tað var skjótt, at tú visti, at verðin var nóg stór, sum var. Har skuldi onki leggjast aftrat. Tað var sum hjá dunnungunum hjá H.C. Andersen, sum, tá ið teir høvdu hugt seg um – tað brast úr teimum: Nei, sum verðin er stór. Ungamamman visti tó betri. Men tú fekst annað at síggja, soleiðis sum tú eisini lýsir í tínum skaldskapi. Eg veit ikki um tú ert verðinsmaður, men verðin vaks, og verðin hevur lyndi til at troðka seg inn á okkum. Verðin er hugtakandi, hóttandi, órættvís, undarlig, ja, hon er eitt undirverk, hon er okkara pallur, sum Shakespeare tók til, hon skapar okkum og vit skapa hana. Og so er hon gott tilfar at gera skaldskap burturúr. Ja, biður um at verða viðgjørd eisini skaldsliga.
Tí var tað gott, at tú seinni komst til tað sannføring at verðin ongantíð verður ov stór. Og at tú kundi staðfesta, sjálvt um nógv var avrikað, bæði gott og minni gott, at tað framvegis var nógv eftir av ókomnum.

Lat tað vera okkara góða vón.

Ein viðurkenning og onnur
Tú hevur mangan víst á, sum nevnt eisini her á Landsbókasavninum, at tú og onnur skapandi listafólk og listagreinir, ikki fáa tað í hvussu er peningaligu viðurkenning og tær sømdir og virkisumstøður, sum tit halda tykkum hava uppiborið. Eg veit ikki hvussu støðan hjá tykkum er í dag. Kanska frægari, men neyvan nøktandi. Eg kann siga fyri okkum her sum stovn, at vit uppliva tær ringu tíðirnar, og eru skjótt ikki annað enn húð og bein, og høvdu ivaleyst kunna vunnið 1. virðisløn í einum av hesum nútímans vakurleikakappingum, har tað ræður um at vera rak. Vit bíða enn líka spent eftir tí eina pottinum, sum skal latast mentanini av hvørjari oljutunnu, sum verður vundin upp úr føroysku undirgrundini.
Men viðurkenning hevur sum so mangt annað tvinnar síður. Eitt er peningaliga viðurkenningin, hitt er viðurkenningin sum kemur av, at tað verður lurtað eftir rithøvundunum, tá ið teir hava nakað at siga, at teir verða lisnir.
Og eg eri ikki heilt vísur í, at hesar báðar viðurkenningarnar altíð fylgjast, uttan at rithøvundin nú eisini skal lastast fyri tað.
Tær báðar viðurkenningarnar fylgjast í hvussu er ikki her. Vit hava onga peningagávu at lata, men tú Gunnar skalt vita, at vit hava stóra virðing fyri tínum listarliga og skaldsliga avriki, sum tað eisini er okkum unt at goyma her, vísa fram og læna út. Tað skuldi hetta haldið í dag vera tekin um, og vit himprast ikki, men fara her at ynskja tær hjartaliga tillukku við føðingardegnum.

Røða hildin á hátíðarhaldi á Landsbókasavninum 12. september 2011, tá rithøvundurin Gunnar Hoydal fylti 70 ár

Bleyt virði – ella bara ein uppbyggilig søga

Seinastu árini hava vit sæð hópin av dømum um, at virki og stovnar hava skift navn og samleika. Nøvnini hava verið merkiliga stutt, og tað má so koma av, at fólk ikki longur hava stundir til djúphugsan og at lesa og siga long nøvn, ella eisini er tað meiningin, at hesi nøvnini skulu geva eina ábending um skjótleika, ágrýtni, virkis- og tænastuhug.

Hetta, sum minnir ikki sørt um skótamoral, skal so geva okkum eina kenslu av, at vit eru umgyrd av stovnum og virkjum sum vísa ábyrgd, eru skynsom og álítandi, og sum hava umsorgan fyri kundanum, umhvørvinum, samfelagnum, búskapinum o.s.fr.

Nú er tað so satt, sum tað er sagt, at navnið spillir ongan. Men nakað at komikki hevur tó verið um hesi nøvnini: Posta, Dugni, Studni, Skyn, Spekt, Magn, Effo (onkur helt hetta vera eina vánaliga úttalu av Esso), Nema, Senta, Eik o.s.fr.

SEV – stovnað 1. oktober 1946 – er í teirri hepnu støðu, at teirra navn av óvart nú er vorðið post-modernað, tí tað er enntá styttri, enn tey flestu av hinum nýggju nøvnunum.

Onkur hevur skemtað um hesi nøvnini, at tá Postverkið kann eita Posta, so kundi apoteksverkið eins væl skift navn til Hosta.

Men nú er í hesum føri vanliga ikki bara talan um navnaskifti, men ofta eisini um at virki og stovnar vilja signalera til umheimin, almenningin og kanska serliga til kundan, men eisini innanhýsis mótvegis starvsfólkunum, at talan er um eitt satt siðaskifti, ella eina nýskapan av samleika, sum setir krøv.

Saman við navnaskiftinum verður tí ofta konstruerað eitt logo (sum í fleiri førum er líka stutt og abstrakt sum navnið), og lýsingafyritøkurnar kunnu harumframt fegnast um, at hesi virkini og stovnarnir skulu hava orðaða eina missión, eina visión og eitt virðisstøði. Hesum standa lýsingafyritøkurnar fyri, tí virki og stovnar, sum ofta eru av tí gamla skúlanum, mugu fáa at vita, hvat tey gera ella skulu gera, tí tað vita tey eftir øllum at døma ikki sjálvi.

Tað er eyðsæð, at hesi samleikaskifti hava stóran strategiskan týdning fyri virkini og stovnarnar, hóast týdningurin er ymiskur alt eftir støðu og slag.

Nøkur dømi

Hesar missiónir og visiónir eru tó rættiliga líkar, tá samanum kemur, so lat okkum taka nøkur dømi.

Í Magn, sum m.a. selja olju, siga tey, at tey seta kundan í fokus (eingin kundi, onki Magn). Tey leggja dent á vitan og førleikar, skjótleika og arbeiðsgleði. Og so skal innanhýsis arbeiðið sjálvandi skipast hareftir. Hvussu tey gera tað, veit eg av góðum grundum ikki, men tey hava so eina visión um, at tey skulu “upplivast sum Føroya besti orkuveitari”.

Í Effo, har tey eins og Magn umframt olju eisini selja góðgæti, pylsur, ísar, breyð, køkur og læna út filmar, hava tey t.d. orðað eina HTU-stevnu (heilsa-trygd-umhvørvi). Tey lova at uppføra seg pent (tað er ein skylda hjá bæði leiðslu og starvsfólkum), og satt at siga er talan um skilagóðar ásetingar: eitt nú at tey vilja arbeiða fyri at verja okkara umhvørvi, tey vilja fyribyrgja óhappum og vanlukkum og fylgja ásetingunum frá myndugleikunum. Hetta seinasta átti at verið sjálvsagt, men er tað mangan ikki.

Tað er skilagott og eyðsæð, at feløg, sum selja dálkandi olju, eisini royna at hava fyrilit fyri umhvørvinum. Eitt nú hevur Magn eisini ein sonevndan HSSE-politikk (Health Safety Security Environment).
Spurningurin er so bara, um tað er umhvørvið, sum liggur teimum fremst í sinni, ella um tað er teirra egna strategiska støða, umdømið ella teirra egni pengapungur.

Í Dugna, sum skal stuðla arbeiðstarnaðum við mennandi virksemi og útbúgving, hava tey sett sær fyri, at øll arbeiðstarnað fólk í Føroyum skulu hava møguleika at koma í arbeiði áðrenn 2012. Tey lova, at taka støði í einstaka næminginum, og saman við honum seta í verk ráðlegging fyri menning hansara. Tey siga eisini, sum part av virðisstøðinum, at samfelagið hevur skyldu til at integrera tey arbeiðstarnaðu, soleiðis at tey gerast virkin á arbeiðsmarknaðinum og harvið fáa eina meira innihaldsríka tilveru.
Alt sovorði, sum vit øll væl kunnu taka undir við.

Í peningastovninum Eik vilja tey sjálvandi vera kundum sínum at gagni við at veita fíggjarligar tænastur, har aðalvirðini eru tryggleiki og brúkaravinsemi. Ja, Eik hevur enntá eina visión um at vera brúkaravinarligasti peningastovnur í Føroyum. Har vilja tey eitt nú eisini veita kundunum eina framúr góða ráðgeving, ið tekur støði í veruliga tørvi  kundans, og sum ger kundan føran fyri at taka fíggjarliga rættar avgerðir.

Og sjálvandi skal hetta gerast, samstundis sum Eik hevur eina vón um at skapa fíggjarliga nøktandi og kappingarfør úrslit.

Í kt-sølufyritøkuni Nema, sum eisini selur skrivstovuútgerð, hava tey sett sær fyri, at tey við einum Win-Win-hugburði vilja fara inn í virðisketuna hjá sínum kundum. Tey siga, at tey eru varandi samstarvsfelagin, sum tryggjar kundanum hægsta virðið og besta nøgdsemið, tá ið hann ger íløgur í KT-, skrivstovu- og samskiftisloysnir. “Við opinleika, áræði, førleika og passión veita vit skjóta tænastu, virðisøkjandi ráðgeving og dygdargóða vøru, har vit seta kundan í fokus og taka støði í hansara tørvi.”

Tú varnast øll pluss-orðini: opinleika, áræði, førleika og passión. Og í einum broti í missiónini siga teir ella tey, at: “Passión er okkara drívmegi. Við passiónini koma tær bestu loysnirnar, arbeiðsgleðin og kundanøgdsemið”.
Og móti endanum verður tað næstan sum ein relgiøsur útifundur, tá ið samtakið sigur, at: “Vit brenna fyri okkara arbeiði, faki og okkara starvsfeløgum. Drívmegin er kenslan av at brúka okkum sjálv og okkara førleikar til at skapa meiningsfullar og virðisskapandi loysnir fyri okkara kundar. Vit brenna fyri hvønn dag at útinna okkara besta, og vit styrkjast og mennast við okkara sigrum – og ósigrum.”

Ósigrum skalt tú ikki leita longi eftir í hesum døgum, og vónandi hevur tað ikki tikið ov nógv av eldhuganum, at hetta samtakið, eins og so nógvar aðrar privatar fyritøkur, hevur havt munandi hall á roknskapinum tey seinastu árini. Men tað kann vendast við hepni og einum góðum vilja.

Postverk Føroya, sum í 2004 varð umskipað til partafelag, hevur nýliga skift navn til Posta. Har er munandi umskipan farin fram, fyrst og fremst at tillaga stovnin til marknaðarkor. Mær vitandi hevur felagið skyldu til at bera út post, brøv og pakkapost um alt landið, men onnur virki eru tó eisini virkin á hesum sama marknaðinum.

Posta hevur havt eitt hall á 8,2 mió. kr. í 2009 móti einum halli uppá 2,5 mió. kr árið fyri. Nevnd og leiðsla hava sett sær fyri, at rakstrarúrslitið fyri 2010 skal betrast í mun til 2009 og at raksturin skal geva avlop í 2011. Ein fortreyt fyri at røkka hesum máli er, at ein verkætlan við heitinum 180°, sum tey hava sett í verk, eydnast, og higartil gongur sum ætlað við hesi verkætlan, verður upplýst í fráðgreiðing frá felagnum. Endamálið við verkætlanini er at venda fokus hjá fyritøkuni 180° frá at vera ov nógv vent móti innanhýsis viðurskiftum til at venda sær móti marknaðinum, tí meirsøla er neyðug, fyri at fáa raksturin á Posta at geva avlop. Hetta er greið tala!

Tá nýggi samleikin hjá Posta varð framlagdur í august 2009 vísti stjórin í grein í Dimmalætting á, at arbeiðið við nýggja samleikanum hevur havt hjávinning við sær, tí ein arbeiðsbólkur hevði arbeitt við og funnið fram til kjarnuvirðini í fyritøkuni, kjarnumálini og avbjóðingarnar. Í tí sambandi hava tey funnið fram til tey 3 V´ini, sum stjórin lýsir soleiðis:

– Virðing. Vit skulu ikki yvirselja eina vøru – vit skulu kunna levera vøruna, vit lova. Og tá ein kundi kritiserar okkum, skulu vit siga takk, notera tað og leggja tað í ein idé-banka og arbeiða víðari fyri at gera tað betri.

– Vilji. Tær broytingar, sum hava verið og enn eru neyðugar at fremja hjá okkum krevja ein øgiligan vilja.

– Og víðskygni. Vit skulu tora at hugsa tað ótonkiliga, vera nógv meira framrættað, sigur stjórin, sum viðgongur, at fyritøkan hevur verið ov trek at laga seg til broytingarnar á marknaðinum.

Tænasturnar skulu broytast, og fyri at røkka hesum máli mugu forðingar av vegnum, sigur Posta, sum heldur, at størsta avbjóðingin er at fáa politikararnar at vera við uppá tað. Um tað hevur týdning, at kundarnir eisini eru við upp á tað, sigur søgan tó onki um. Posta sigur seg tó leggja dent á, at felags fyri dagførdu tænasturnar er, at tær í størri mun eru lagaðar til tørv kundans, hvør tað so enn er, sum definerar hendan tørv.

Tað hevur annars verið upplýst, at búmerkið hjá Posta skal ímynda tveir flúgvandi pakkar, men eg havi so ikki dugað at lagt tað til merkis, men kanska er ætlanin við hesum nógvu nýggju búmerkjunum, at tey skulu tala til dulvitið?

Eg kann í hesum sambandi nevna, at tað heldur ikki hevur eydnast mær at fáa skil á, hvat hasir báðir lúsakambarnir, sum eru búmerki hjá Studna, ímynda.

Elfelagið SEV, sum altso ikki hevur skift navn, hevur uttan iva eina missión og visión, og nakað um hetta er at finna í ársfrágreiðingini hjá felagnum. Nú snýr tað seg ikki bara um elframleiðslu longur, men um sambandið millum orkuframleiðslu og útlát. SEV hevur sett sær fyri at stuðla landsins myndugleikum at liva upp til altjóða semjur á hesum øki. Ella sum felagið orðar tað: “SEV hevur sett sær sum mál at vera ein virkin viðleikari hjá landsstýrinum í royndunum at flyta ásettu málini inn í veruleikan.” Svarið er her varandi orka, og hetta fer at hava við sær stórar og kostnaðarmiklar útbyggingar. Bara so at tit skulu vita tað!
SEV er kommunalur felagsskapur, sum røkir eina greiða landsuppgávu, og er tí altíð í vanda fyri at verða yvirtikið av landinum. Støðan kann eisini verða varðveitt óbroytt, og privatisering av øllum ella pørtum av virkseminum kann eisini koma upp á tal.

SEV hevur sett sær fyri, at í 2020 skulu 75% av elframleiðsluni á landi stava frá varandi orku.

Tað er sjálvandi allan heiður vert, at SEV átekur sær samfelagsskyldur, ja hugsar um klótuna alla sum hon er. Aftur her kunnu vit spyrja, hvat er verulig umsorgan fyri umhvørvi og umheimi, og hvat er umsorgan fyri eins egnu strategisku støðu.

Her skal tó ikki verða lagt upp til, at alt, sum vinnufyritøkur gera, tá ið tær positionera seg á nýggjan hátt, er fupp og fidus, men ein hevur grund til at vera skeptiskur.

Tað er áhugavert, at SEV eisini hevur gjørt sær eina samskiftisætlan, har tað verður staðfest, at SEV samskiftir reiðiliga og skjótt. Nevnt verður, at “Trúvirði, opinleiki, rættleiki og skjótleiki eru lyklaorð í samskiftinum hjá SEV við umheimin.”
Nú er tað so, at tað at stýra almennu fatanini at tínum virki, er av stórum týdningi, og, sum tey siga hjá SEV, hevur tað “stóran týdning, at samskiftið gevur eina rættvísa og neyva mynd av virkseminum hjá SEV og hugsanum felagsins.” So samskiftið skal stýrast, og við sínum samskiftispolitikki ynskir SEV at staðfesta seg sum eina opna fyritøku við mest møguligum gjøgnumskygni.

Virðisleiðsla

Hesin nývaknaði áhugin fyri samleika og virðum er nakað, sum er komið til okkara uttaneftir, sum so nógv annað. Hetta er tað, sum aðrastanis verður rópt virðisleiðsla, og sum er væl lýst í bókini: Ole Thyssen: Værdiledelse. Om organisationer og etik. Gyldendal, 1999/5. útg. 2008.

At etikkur, umhvørvi, góðska og trivnaður hava fingið so stóran týdning sum leiðsluhugtøk í modernaða samfelagnum er ikki av tilvild. Hetta er fyri ein part arvur frá 68. Nú er tað in at leggja dent á bleytu virðini. Tað er gott at hava okkurt ‘at ganga inn fyri’. Politiski brúkarin, sum leggur dent á heilsu, trivnað, etikk og burðardyggleika, hevur stórt vald. Fólk arbeiða ikki longur fyri at vinna sær eina løn, nei, tey vilja hava meining, avbjóðingar og menning í arbeiðslívinum. Nýtímans virki tíma ikki at hava samband við virki, sum eru afturúrsilgd ella ikki halda etisku reglurnar. Tað, sum ikki er ein liður í virðisøkingini, hevur ongan kjans. Og søgur um succes, uppruna og rættvísi viga nógv í sjálvsfatanini, og eisini tá vit velja at keypa okkurt.

Hesi hugtøk, tey bleytu virðini, eru partur av legitimeringini og sjónliggeringini av stovninum ella virkinum. Umdømi og dentur á virði er vorðin ein týðandi strategiskur faktorur hjá alt fleiri virkjum og stovnum, bæði sæð í mun til eitt nú kundar, myndugleikar og fjølmiðlar, men eisini innanhýsis, tá ið talan er um motivering av starvsfólki og til at miða seg eftir, tá ið leiðsla ella starvsfólk skulu taka avgerðir (viðhvørt sonevndar ópopulerar avgerðir) og grundgeva fyri hesum.

Spurningurin er bara, um talan altíð er um veruliga virðisleiðslu ella hinvegin um manipulatión og valdstríð, tá ið virði gerast partur av virkisspælinum. Tí bleyt virði seta ikki tær grundleggjandi búskaparligu treytirnar úr gildi.

Virki og stovnar skulu í alt størri mun markera seg mótvegis umheiminum og taka avgerðir, sum onkursvegna ganga interessentunum á møti. Spurningurin er tá, hvør ella hvørjir eru týdningarmestu interessentarnir, og hvussu stendur virkið seg í mun til hesar (sterkt/veikt). Krøvini, sum verða sett virkinum ella stovninum, kunnu ikki øll nøktast og hvørji, teir velja at nøkta, kann ikki avgerast sakliga. Tá er gott at kunna vísa til, at virði og skynsemi liggur til grund fyri avgerðum, sjálvt um hesar raka einstaklingar ella bólkar. Virðisleiðsla snýr seg fyri ein part um at positionera seg mótvegis interessentum, at bjóða summum av, geva øðrum fyrimunir og framíhjárættindi, og at sissa teir ella tey, sum antin ikki fáa sín vilja ella tær tænastur, sum tey halda seg hava rætt til, ella teir ella tey (eftirlitsstovnar, atfinnarar o.o.), sum kanska ivast í førleikunum ella trúvirðinum hjá virkinum ella stovninum.

Onkuntíð er neyðugt at gera seg inn á sosiala semjuna, skal virkið mennast og yvirliva, tí tað er jú ikki altíð samanfall millum organisatorisk virði og einstaklingavirði.

At samskifta um virði kann vera við til at avmarka stríð og ósemjur. Stutt kunnu vit siga, at virðisleiðsla skal ávirka bæði meiningar (holdningar) og virksemi (handlingar). Er talan bara um at ávirka meiningar, so at vánaskilið kann halda fram, ella um misinformatión fyri at sissa folk ella teppa atfinnarar, so er neyvan talan um virðisleiðslu.

Í meira konstruktivum høpi kann virðisleiðsla vera við til at minka um ávirkanina av peningi og valdi, tá talan er um avgerðir. Tá er ikki bara talan um avmarkningar, men eisini um høvi til at royna nýtt og vera kreativur, fyri ikki at siga at verða meira rættvísur.

Tá eru virði og orðingin av virðisgrundarlagnum meira enn nakað, vit hava, tí at hini hava tað. Tað er nakað, sum vit taka í álvara. Virði skulu vera greið, og tey eiga at vera við til at skapa gjøgnumskygni, sum er eitt av trendorðunum fyri tíðina. Veruligur dialogur kann eisini tryggja, at øll interessentáhugamál koma til orðanna. Tá er talan um fair play og álit.

Teori ella praksis

Men sum tað stendur í yrkingini: tað lekur ofta millum teori og praksis.

Eg gevi ikki nógv fyri virðisásetingarnar hjá oljufeløgum, um tey sínamillum avtala ov høgar prísir. Og hvat við SEV, sum eisini hevur methøgar prísir og tekur burtur av náttúruni. Og gera teir veruliga nakað sum munar á varandi orkuøkinum, tá ið samanum kemur?

Og hvat við politikarum, sum siga eitt og gera tað øvugta? Og hvat við bankastjórum, sum við milliónalønum eru við til at stuðla láni- og íløguvirksemi, sum avlagar  samfelagsbúskapin.  Og gott er nú hjá bankunum, at teir undir kreppuni kunnu tjena seg feitar av tænastugjøldum, – eitt nýtt og lukrativt slag av mikro-revenue.

Og er tað veruliga so, at færri posthús gera, at posttænastan kemur nærri brúkarunum? Sjálvandi skulu vit ikki gjalda fyri eina óneyðuga tænastu, men kann alt veruliga verða marknaðarstýrt, um ongin kapping er? Og hvat við tænastum, sum ikki kunnu veitast upp á marknaðartreytir? Kanska hevur Posta ikki skyldina, men tað undrar, at tað ikki skal loysa seg at bíleggja á interneti, tí at postgjaldið nú er farið til skýggja. Hetta merkir, at vit fáa ikki fyrimunir av kapping, og prísirnir her á landi eru sum kunnugt millum teir hægstu í heiminum.

Jú, gott er at hava fyrilit fyri bleytu virðunum, men tað krevur hart arbeiðið og eitt reiðiligt sinni at virka fyri teimum. Tað er avgjørt onki stuttligt í longdini við retorikki, sum bara gruggar.

Á listaferð

Nú, eins og tað var fyrr, er vanligt at gera listaferðir til býirnar, har tey stóru listasøvnini eru. Tað er har, heimslistin verður goymd og sýnd fram. Men leygardagin fyri hvítusunnu í ár gekk listaferðin, sum Listafelag Føroya hesaferð skipaði fyri, ikki út í heim, men til Eiðis og Klaksvíkar.
Limir í felagnum vórðu bodnir at síggja nýggju listaverkstaðirnar, atelierini, hjá Sigrun Gunnarsdóttir og Edward Fuglø.

Tað vildi so til, at Sigrun dagin eftir lat upp listaframsýning í nýggja atelierinum, so vit, ið komu á vitjan, fingu høvi til at síggja nøkur av listaverkunum, sum fóru at verða sýnd fram. Hetta vóru tey flestu nýggjari verk, men myndevnið var tað sama, sum hevur eyðkent listina hjá Sigrun í hvussu er síðan umleið nakað undan 2000.

Talan er um einfaldar myndir, sum ikki avmynda, men eru frásagnir. Sigrun loyvir sær at brúka ymsar listarligar snildir at fáa sín – ikki altíð líka greiða ella einfalda – boðskap fram. Tað, sum hevur týdning, antin gott ella ónt, verður forstørrað, meðan tað lítla og viðkvæma verður gjørt lítið, so at tað stóra skal tykjast enn størri enn tað í veruleikanum er. Vit kunnu kalla hetta naiva list, har tað gerandisliga ella hugaheimurin verður viðgjørdur beinleiðis, viðhvørt í hugsaðum sjónarhorni barna, uttan intellektuella umráðing, og í einum einfaldum, sigandi myndamáli.
Sigrun spælir við symbolir, savnar mentanarligar markørar í eini mynd, og so kann hyggjarin sjálvur fortelja søguna við tí tilfari, sum er savnað í myndunum.

Tú kanst siga, at myndirnar hjá Sigrun eru átrúnaðarlig list, sum kann tykjast eitt sindur gamaldags, men ongantíð tað slagið av list, sum kemur í námind av flottum, men onkisigandi, eintýddum átrúnaðarligum glansbíløtum.
Myndirnar eru heldur eitt viðkomandi korrektiv til tað alt meir sekulariseraðu popp- og glamourmentanina, sum tykist hava hægsta valør í undirhaldi og átrúnaði í hesum døgum.

Hvat leggja vit so dent á í dag? Kanska í meira lagi á tað, sum brúkarasamfelagið leggur omaná okkum, og tann óneyðugi skundur, sum hetta hevur við sær, skulu vit fáa ráð at brúka. Fyri ikki um at tala øll tey mongu tiltøkini, sum skipað verður fyri, bæði almenn og privat, og sum skulu stýra okkara kollektiva lívshátti. Onnur rák eru professionalisering og individualisering, eyðmerkt øðrumegin av teirri hissini rationellu (les irrationellu) støðutakanini og hinumegin dyrkanini av succes og tí nýggja, sum verður burturoldað, áðrenn tað fær tíð at festast, sum Marx og Engels tóku til í Manifestinum. Við hesum er ikki sagt, at alt nýtt er av tí ónda.

Ommurnar í myndunum hjá Sigrun hava valt tann góða lutin. Tær halda seg kúrrar og bíða eftir tí, ið koma skal, men vit ivast, um tann óásýniligi lykilin fer at halda til at lata upp (reyðu) hurðina til tað ókenda, sum tó fyri ommuni er so púra kent. Hetta eru hurðar, sum ganga aftur í fleiri av myndunum, og sum eru millum tað, sum er hesumegin, og tað, sum er hinumegin, tað sum er innanfyri ella uttanfyri, hvar vit so halda tað vera.

Myndirnar hjá Sigrun eru áhugaverdar við øllum sínum meira og minni eyðsýniligu tilsipingum. Har er sum nevnt lykilin, sum steingir og letur upp, krossurin, sum kann merkja frelsa ella grøv, tann evarslítli tolni og tigandi fuglurin, sum kanska skal ímynda sálina ella er okkara fylgja, har er bíblian, sum skal umboða vissuna, har eru egg, einglar, smáar blómur og lítla reivabarnið, sum eygleiðir sín verndareingil. Har eru tigandi gerandisligar hetjur, og har er innibyrgda vónin. Tað er nakað av fjallaprædiku í myndunum hjá Sigrun. Fólkið er salt jarðarinnar. Men saltið kann eisini missa kraft sína, og onkuntíð tíbetur.

Tann, sum gevur sær stundir at hyggja eftir myndunum hjá Sigrun, varnast eisini skjótt, at hon brúkar nógv tunna netið við sekskantaðum meskum í myndunum. Tað kann vera trupult at lesa meiningina inn í hetta myndevnið, men talan kann sjálvandi vera um eitt trygdarnet ella eitt vanligt stik. Netið kann eisini lesast sum mynd av internetinum. Vit leita øll eftir frælsi á netinum, men samstundis vilja vit øll vera íbundin…

Eva Furseth nevnir hetta í bókini um Sigrun Gunnarsdóttir (Listasavn Føroya 2007). Hon nevndir eisini, at Sigrun sipar til Søguna um eina mammu eftir H. C. Andersen, tá ið hon í málninginum Kummiut (2006), frá eini syndarligari hending í Grønlandi, málar tvey leys eygu undir kajakkini, sum førir deyða barnið í deyðaríkið. Mamman í ævintýrinum vildi sum kunnugt lata alt, eisini eyguni, kundi hon bara fáa deyða barnið aftur. Við sínum blandaða myndamáli kann hendan myndin eins og aðrar tulkast ymist.
Furseth sigur víðari: “Eyðkennið fyri listarliga arbeiðið Sigrunar eru veruligu søgurnar undir hvørjum myndevni, ið viðhvørt er so persónligt, at hyggjarin ikki kann fata tað við bara at hyggja at myndunum.” (s. 95)
Sigrun er uttan iva ávirkað av øðrum hjá H.C. Andersen. Man hon ikki eisini hava lisið ævintýrið Paradisets Have, har Paradisets Fee tekur kongasonin, sum hevur alt, men leitar eftir paradísinum, við sær inni í slottið, har vindeyguni eru myndir úr paradísi, ella sum tað t.d. stendur: “Og han saae gjennem en anden Rude, og der var Jakobs Drøm, hvor Stigen gik lige ind i Himlen, og Englene med store Vinger svævede op og ned. Ja, Alt hvad der var skeet i denne Verden levede og rørte sig i Glasruderne; saa kunstige Malerier kunde kun Tiden indbrænde.”

Tey veiku leita sær ugga í neyðini, helst hjá onkrum sum størri er. Soleiðis er eisini í myndunum hjá Sigrun. Tey hava brúk fyri onkrum slagi av vernd. Summi halda, og kanska serliga tey, sum siga, at tað skal vera ‘rúm fyri øllum’, at nøkur eiga ikki at sleppa við í yvirlitið í § 266b yvir tey, sum ikki mugu “trues, forhånes eller nedværdiges” grundað á rasu v.m.
Ja, hvør hevur brúk fyri vernd í dag? Kanska tey í Palestina? Tey í Afrika? Landskassin? Føroyska stavraðið?
Tað stendur annars í bløðunum, at ST hevur lýst 2010 av verða lívfrøðiligt margfeldisár og í tí sambandi er borgarstjórin í Havn, Heðin Mortensen, av landsstýrinum kosin verji fyri drunnhvítanum, og Sune Jacobsen, borgarstjóri í Sørvági, verji fyri súluni.

Eg veit ikki um børnini, nú tey øll hava fingið fartelefon, hava brúk fyri vernd longur. Tey kunnu jú bara ringja, um tey hava brúk fyri hjálp ella vilja hava onkran at koyra seg. Eisini hetta hevur Sigrun fingið við í tær seinastu myndirnar hjá sær, men løgið nokk er óttin har framvegis. Tí hvør veit, um tað verður tað góða ella ónda, sum fer at vinna?

Myndir frá útferðini liggja annars á míni Facebook-síðu.

Tað næsta stóra, ið koma skal

Bókin FREE. The Future of a Radical Price eftir Chris Anderson (London, Random House, 2009, eisini útkomin á donskum) er eftir mínum tykki ikki so vánalig, sum fleiri av ummælarunum siga hana vera.

Langi halin

Chris Anderson er annars kendur við bókini um langa halan, m.a. um tað stóra úrvalið, sum nú er tøkt hjá okkum øllum á netinum og í nethandlum, tí, sum hann tekur til, – á netinum er óavmarkað hillapláss, og har er skjótt at finna tað, tú leitar eftir.
Bókin The Long Tail. Why the Future of Business Is Selling Less of More (New York, Hyperion, eisini útkomin á donskum) kom í 2006 og gjørdi beinanvegin hol í sjógv og varð eitt nú av Financial Times vald ein tann mest týðandi business-bókin, ið kom út í 2006.

Chris Anderson ger í hesi bókini vart við, at við víðfevndu netatgongdini verða múrar rivnir niður og samsint fólk, uttan mun til stað, og eisini handlar og einstaklingar, sum selja servørur ella tænastur til tann vandna brúkaran, kunnu nú lættliga koma í samband hvør við annan. (Smb. herrópið Connecting People)

Okkum nýtist tí ikki longur at keypa mainstreamvørur ella -undirhald. Vit kunnu fara eftir tí, sum veruliga hevur okkara áhuga. Hetta ger, at ein nichu-strategi loysir seg betur enn higartil, og hetta letur eisini upp fyri nichu-mentanum. Tað, sum fyrr var nærum ógjørligt, tí at tað var dýrt ella ikki til at fáa hendur á ella sleppa av við, tað verið seg vitan ella serligar vørur og lutir (gamlir brúktir ella nýggir), t.d. klæðir, tónleikur, bøkur, upplýsingar, fakliga týðandi greinir, uttanlanda telefonsamrøður o.tl., er nú tøkt hjá øllum. Tvs. alt kann seljast og miðlast! Um ikki annað, so fyri onki!

Kendu internetfyritøkurnar Amazon, Skype, eBay o.a., ið hava lagt seg eftir at laga sínar tænastur og sítt virksemi til hesa nichu-strategiina, sum vendir sær til fjøldina, eru ikki handlar ella tænastuveitarar í vanligari merking, men týðandi millumlið (brokarar) og ovurstór innformatiónssøvn, sum tað við sermentum leititólum er lætt at leita í. Ja, hesi tólini koma enntá í summum førum við keypsuppskotum til brúkaran, út frá keypum ella leitingum, hann ella onnur áður hava gjørt.

Hesar fyritøkurnar brúka eisini møguleikarnar, ið liggja í kollektiva vitinum (the wisdom of crowds), har tað ikki snýr seg um, hvat øll hini halda, og so laga sínar meiningar eftir tí, men um hvat ein sjálvur ella tey, ið skulu taka eina avgerð, sjálvi halda ella vilja. Hetta er sera virðismikil vitan í vinnuhøpi, sum vit ofta lata veitarum og virkjum ókeypis, tá ið vit reika á netinum.

Hetta paradísúrvalið hevur gjørt, at okkum nýtist ikki longur øll at ganga í gráum, sum kinesarar á sinni, nei, vit kunnu fara í tað, vit vilja, og lata tað hava tann lit, tað vil. Ja, vit kunnu enntá fara í smáar lit- ella áhugafelagsskapir, um vit eitt nú t.d. bara vilja ganga í svørtum (eins og Ford á sinni, sum segði, at fólk kundu fáa allar litir á bilin, bara tey valdu svart). Um tær dámar ABBA, gospel, Pretty Things, free jazz, óskiljandi modernaðan klassiskan tónleik ella tónleik, sum eru upptøkur av rópum frá andalusiskum monnum á fjalli eftir klatrigeitum, ja, tað verður so upp til tín.

Breiðar ella smalar sjangrur, vanlig ella løgin áhugamál, tað er eitt feitt.

Hetta vísir bara, at tað verður alt truplari ikki at vera mainstream. Ja, vit mugu uppfinna serligar bindingar ella heilt serlig avsíðis skot, skulu vit ikki enda í hópinum, nú nærum alt gerst mainstream ella í hvussu er atkomuligt. Og kortini hevur hetta onki at gera við misskilta individualismu, men er eitt slag av veruligum (brúkara)frælsi.

Tað sum Chris Andrson vildi siga við hesi bókini var, at nýggir virkisfrymlar (business model) hava tikið seg upp saman við internetinum, og hetta eyðkennir digitala búskapin, viðhvørt eisini róptur wikionomics.

Ókeypis – gandur ella jólaveitsla

Í hesi nýggju bókini FREE, sum kom út í 2009, tekur Chris Anderson upp ein annan tátt í digitala búskapinum. Her vísir hann á eitt búskaparligt rák, sum kemur til sjóndar á tann hátt, at alt fleiri vørur og tænastur verða latnar brúkarum fyri onki (FREE) ella ókeypis. Hetta ljóðar sum gandur ella jólaveitsla og ov gott til at vera satt, men nakað er um hetta kortini.

Nakað á sama hátt sum við halanum, so nevndir Chris Anderson aftur hetta við hillaplássinum, men nú leggur hann serliga dent á at lýsa týdningin, at kostnaðurin at viðgera, goyma og flyta talgild (digital) dáta alla tíðina fellur og støðugt nærkast 0. Royndirnar vísa eisini greitt , at kt-tænastur gerast støðugt betri og bíligari! Hetta hevur við sær tað, sum hann rópar yvirflóð (abundance), og hetta hevur serligan týdning fyri digitalar vørur, sum nú kunnu avritast, margfaldast og flytast fyri nærum onki (tvs. markkostnaðurin nærkast ella er so nær við 0, at tað loysir seg ikki at geva sær far um hann). Og hóast menningarkostnaðir vanliga eru høgir, so vil læran á einum marknaði við so harðari kapping, sum vit kenna hana á internetinum, tó verða, at prísirnir á hesum vørunum eisini fara at falla niður í onki. Fleiri dømi eru longu um, at hetta er so. Stóri spurningurin hjá vinnuni er, hvussu hava vit lønandi vinnu, tá ið øll vanlig vøra ella tænasta verður latin fyri onki? Chris Anderson roynir at svara hesum áhugaverda spurningi.

Okkum dámar ókeypis

Chris Anderson byrjar sína argumentatión við at staðfesta, at tað psykologiskt er nakra serstakt við ókeypis. Fólk kunnu næstan ikki lata vera at taka ímóti tí, sum er ókeypis, hevur tað annars nakað sum helst virði. Ja, tey dáma tað, sum sýnist ókeypis, sjálvt um tað mangan eru fjaldir kostnaðir fyri brúkaran knýttir at hesum, sum skal eitast vera ókeypis. (Hvør minnist ikki ‘pakkan’ vit fingu ‘ókeypis’ á jólaveitslum!). Ein orsøkin er, at tá okkurt er ókeypis, sleppa vit undan at hava ekka av, um okkara keyp nú eisini var tað vert, tí vit hava jú ikki goldið nakað!

Tað er jú royndur lutur, at vit einum og hvørjum keypi (vanligar gerandisvørur kanska undantiknar) og ikki minni við íløgum er altíð ein ivi, um vit nú hava gjørt ein góðan handil ella spilt pengarnar burtur – keypt kattin í sekkin.

Anderson nevnir eisini, at tað kunnu vera ivamál við ókeypis: t.d. oyðsl, burturspilt tíð at lesa og beina burtur ókeypis lýsingabløð, at onnur kanska halda teg vera eina kargapisu o.s.fr. Og vit kjakast enn, um tað er rætt ella skeivt, at fiski- og veiðiloyvi verða latin fyri einki, tá ið tey nú eru fólksins ogn og hava stórt virði.

Men mangan er tað so, at ókeypis í nútíðar business ofta ger munin ímillum at hava ein stóran marknað ella als ongan at hava.

Ókeypis er ikki nakað nýtt

Tað er lítil ivi um, at ókeypis er, og altíð hevur verið ein týðandi strategi innan marknaðarføring, serliga ætlað til at skapa áhuga (attention), undirtøku (loyalitet) ella bindingar (lock-in). Vit kunnu bara hugsa um bókaklubban, sum letur fyrstu bókina ókeypis, móti at tú bindur teg at taka ímóti teimum komandi seks, ella tá ið tú fært eina ókeypis fartelefon móti at tekna hald nakrar mánaðir. Hetta er púrasta vanlig marknaðarføring, ið verður rópt freebie marketing. Eisini kent sum virkisfrymilin hjá King C. Gillette frá fyrst í farnu øld: gev øllum (mannfólkum) eina ókeypis rakimaskinu (sum í sjálvum sær er virðisleys), so ber til at selja barberbløðini, sum støðugt skulu skiftast út, dýrt. Stutt sagt, tú rindar fyri eina ókeypis vøru ella tænastu við eini aðrari vøru ella tænastu, tú eisini keypir.

Tá talan er um telefeløgini, so selja tey ikki fyrst og fremst fartelefonir (tær verið so litfagrar, tær nú einaferð eru), tey selja gimmick og telefontrafikk (útnyttan av kapasiteti!). Tað snýr seg um skjótt at fáa brúkarar, tí virðið á tænastuni bæði fyri tann einstaka og á tænastuni sjálvari økist sohvørt sum fleiri brúka tænastuna. Hetta er netverks-logikkur.

Fýra virkisfrymlar, ið byggja á ókeypis

Chris Anderson nevnir fýra dømi um virkisfrymlar, har freebie (1) er tann eini.

Hini eru fyrst tann vanligi (the-three-party-market (2)), tá ið tú fært okkurt fyri einki, sum onnur gjalda, t.d. almennar tænastur, ella eitt ókeypis (ella sera bíligt) lýsingafíggjað blað. Tað, tú fært ‘ókeypis’, rindar tú ella onnur kortini aftur seinni, tá ið tú ella tey keypa vørurnar, sum lýst hevur verið við, helst eitt sindur dýrari. Almennar tænastur rindar tú umvegis, um tú ert so óheppin at rinda skatt. Modellið fremur vøru- ella tænastuumfarið.

Tað, sum hendir her, er t.d., at blaðið selur lesarar til lýsararnar og fær gjald aftur fyri tað. Hetta er ein rættiliga vanligur virkisfrymil, t.d. í nærum allari útgávuvinnu, men eisini á netinum. Eitt rættiliga nýtt og áhugavert dømi her er ókeypis netútgávan av alfrøðini Den Store Danske, sum er lýsingafíggjað, men skrivað fyri ein part av sjálvbodnum. Tilfarið verður tó eftirhugt og viðhvørt rættað av serfrøðingum.

Ein annar ikki minni vanligur virkisfrymil er freemium (3), eitt hugtak venturekapitalisturin Fred Wilson kom við í 2006. Í stuttum gongur hesin frymilum út uppá at lata grundútgávuna ókeypis til so nógv sum gjørligt, og so taka pening frá teimum, sum vilja gjalda fyri premium- ella skreytútgávuna. Talan kann eisini verða at gjalda fyri rættin at fáa ‘update’. Grundarlagið fyri hesum frymli er, at t.d. 5% av brúkarunum gjalda fyri øll. Treytin er vanliga, at hesi 5% skulu takast av einum hampuliga stórum tali av brúkarum. Endamálið við ‘Free’ her er at fáa vøruna út so víða sum gjørligt. Í software-vinnuni er freemium eitt higartil væleydnað aftursvar til open-source, ið er fjórða slagið av ókeypis. Tú hevur varhugan av, at Chris Anderson roknar hendan virkisfrymilin, altso freemium, sum at síggja til er rættiliga jaligur, at verða nýtiligan í hesum nýggja FREE, hann er talsmaður fyri.

Fjórði virkisfrymilun er tað, sum kann kallast ‘ordiliga’ ókeypis (4). Dømi eru ókeypis forrit, ymsar ókeypis nettænastur og bloggar, umframt í heila tikið ein stórur partur av tilfarinum á netinum (sum eitt úrslit av sonevnda teldusníkalyndinum (hacker ethic)).  

Besta dømið her er helst Wikipedia, sum er ein verkætlan, sum er heilt uttanfyri peningabúskapin, bæði tá ið talan er um framleiðslu og nýtslu. Tað, sum tað hóast alt kostar av hava Wikipedia koyrandi, verður fíggjað við gávum.

Frymilin er eisini kendur frá sjálvbodnum arbeiði, herundir arbeiði, gransking, kunning o.s.fr., sum fólk gera í síni frítíð, men lata øðrum fyri onki.

Spurningurin er bara, hvat fær fólk at arbeiða fyri onki? (Nevn tað forrestin ikki fyri okkara arbeiðsgevarum og politikarum!)

Hví tíma fólk at arbeiða fyri onki?

Grundirnar eru fleiri. Summi dáma kanska bara hetta at hjálpa øðrum, at rætta eina hjálpandi hond í góðum selskapi.

Chris Anderson setir annars hetta í samband við yvirnøgdarsamfelagið. (Umrøtt m.a. í bókini The Affluent Society eftir J. K. Galbraith (1958)). Allir grundleggjandi tørvir eru nøktaðir, so fólk sóknast eftir onkrum, sum kann geva innihald í tilveruna. Vit hava yvirskotsorku, kenskuligar og intellektuellar tørvir, sum vit ikki fáa brúkt á arbeiðsplássinum, og sum vit tí royna at nøkta aðrastaðnis. Tað man neyvan vera av tilvild, at sjónvarpið ikki fangar longur (kanska líka burtursæð frá tápuligum talentkappingum). Vit savnast um aðrar skíggjar og onnur støð, har tað hendir eitt sindur meira, og har vit sjálvi fáa gjørt vart við okkum.

Nú er tað ikki longur pengar, sum telja, men at vera høgt í metum (reputation).

At kunna ‘folda seg út’, ikki bara í sosialum, men eisini fakligum høpi, gevur eina kenslu av nøgdsemi. Hitt er so at fáa fólk í talu, ella at fólk geva tær gætur (attention). Tað er ikki heilt sørt av anarkismu a la Kropotkin í hesum: gávubúskapur og sínamillum hjálp. Vit vilja heldur økja sosiala og mentanarliga kapitalin (sum so aftur sambært Bourdieu kann umsetast til pening!).

Free er ikki nóg mikið

Hóast hugin at arbeiða og samskifta ókeypis, so ger Chris Anderson vart við, at Free er ikki nóg mikið í einum vinnuligum høpi, tað skal sameinast við gjald (‘Free has to be matched with Paid’).

Hann nevnir í hesum sambandi, at tá ið okkurt verður til í yvirflóð, so verður trot á øðrum, og í okkara tíð fyrst og fremst trot á tíð. Og tað er júst her, møguleikarnir fyri gjaldi liggja. Tá ið vit eitt nú fara inn á Netdoktor, so fáa vit hópin av generiskari/almennari vitan ókeypis. Hetta er ikki nyttuleys vitan (t.d. at vit kunnu kanska fáa eitt tips um at taka onkra hostasaft, ella vit kunnu staðfesta, at tað í hvussu ikki er tann ella tann álvarsama sjúkan vit hava). Hetta er gott, tí so sleppur læknin undan at brúka dýra tíð at greiða okkum frá hesum, men kann arbeiða sum serfrøðingur, tvs. við vitan, sum er sett í ein heilt ávísan kontekst og sum kann brúkast í viðgerð.

Tað, fólk fara at spyrja eftir og gjalda fyri framyvir, verður tað sermerkta ella tað einastandandi, unikka. Tíð kunnu vit ikki oyðsla við. Vit vilja hava góðsku, skreytvørur, góða tænastu, upplivingar, konsertir, framførslur, tað stuttliga, fiksa o.s.fr. Nakað av hesum fáa vit fyri onki, men tað mesta gjalda vit fegin fyri. Vit hava fingið valfrælsi, sum vit antin kunnu brúka skilagott, ella hinvegin sum  Kári P syngur: “frælsið at velja hvønn ein skal selja seg sjálvan og frælsið sítt til”.

Vandar við ókeypis

Sjálvandi eru vandar við free. T.d. at fólk savnast (flokkast/smb. hugtakið herding) um tað sama: øll ella næstan øll brúka portal.fo, ella tá ið Google hevur allan leitimarknaðin (andaligt monopol!?). Tá ið tað ikki er pláss fyri nr. 2, hvat verður so av innovatiónini, hevur hon nakran sum helst kjans? Ella hví ger Chris Anderson ikki meira burtur úr trupulleikunum at brúka t.d. Open Office í almennari fyrisiting, stovnum og virkjum? Tað verður lítið gjørt, hóast tað hevði verið sparing! 

Tað slepst ikki undan ókeypis

Nú hoyrir Chris Anderson til teirra, sum eru fyrstir at rópa hart um tað næsta stóra, sum skal koma.
Men hóast tað eru nógvir leysir endar og ‘gitingar’ í hesi bókini hjá Chris Anderson um tað, sum er ókeypis, so hevur hann tó fingið fatur á rætta endanum. Í bókini hevur hann fleiri dømi um free-virkismøguleikar innan teir fýra omanfyri nevndu virkisfrymlarnar, og fleiri av hesum tykjast skilagóðir.
Og tí er tað bara at loypa í dansin, tí, sum Chris Anderson sigur: You can’t stop free.