Archive for the ‘gongdar leiðir’ Tag

Framtíðin á skránni í Davos

Í hesum døgum eru fleiri enn 2.500 leiðarar í vinnu og landsumsiting, frá altjóða stovnum, felagsskapum, lærd fólk og umboð fyri miðlarnar og mentanina á ferð til Davos í Sveis til 46. ársfundin hjá the World Economic Forum, sum verður 20.-23. januar. Evnið á fundinum er, hvussu vit fóta okkum í fjórðu ídnaðarkollveltingini.

Christopher Murray, Jens Stoltenberg, Bill Gates, Gordon Brown, Olusegun Obasanjo, Fareed Zakaria, Giulio Tremonti - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2006

Christopher Murray, Jens Stoltenberg, Bill Gates, Gordon Brown, Olusegun Obasanjo, Fareed Zakaria, Giulio Tremonti – World Economic Forum Annual Meeting Davos 2006

Vit, sum eru komin eitt sindur til árs, minnast væl, hvussu hugtikin vit vóru, tá ið vit lósu bókina hjá Alvin Toffler The Third Wave frá 1980 um eftirídnaðarsamfelagið, sum eisini amerikanski sosiologurin Daniel Bell fyrstur setti orð á í kendu bókini The Coming of Post-Industrial Society frá 1973.
Teir báðir vístu á, at meðan onnur aldan var eyðkend av hópframleiddum standardvørum til ein eins brúkaraskara, so var triðja aldan eyðkend av framleiðslu av tænastum, ofta við høgum kunningarinnihaldi, og Toffler nevndi tí eisini hetta tíðarskeiðið kunningarøldin. Samfelagið broyttist til tænastusamfelag, tann gamla arbeiðarastættin minkaði burtur og miðalstættin og eitt lið av fólki við útbúgving veitti og brúkti hesar tænastur.
Tað gekk rætta vegin, líka til Thatcher og Reagan tóku kvørkatak á hesi gongdini og beindu hana inn á eina nýliberalistiska kós.

Nú verður so tosað um fjórðu ídnaðarkollveltingina, nýggja globala dagsskráin, og hvat er so tað?

Á heimasíðuni hjá World Economic Forum (http://www.weforum.org/) verður henda fjórða aldan lýst á henda hátt: It is characterized by a fusion of technologies that is blurring the lines between the physical, digital, and biological spheres. Tvs. ein samanrenning við lít.

Í hesum aldubrotinum fer serligur dentur at verða lagdur á útbúgvingar, gransking, at skapa nýggj infrakervi, størv og skipanir. Lond og samfeløg eru longu nú farin undir at brynja seg til at taka ímóti fjórðu ídnaðarkollveltingini. Íløgur verða gjørdar í útbúgving heilt frá grundstøði, í samskiftismøguleikar so sum gott breiðband, á nýhugsan og sosialar ábøtur og tryggleika. Nógv er sjálvandi orð og breggj, men kanska er okkurt kortini í øllum hesum.
Framtíðin er í øllum førum ikki tað, hon hevur verið.

Mentan og mentanararvurin hevur eisini týdning í hesum sambandi. Vit øtast um tær miðvísu oyðileggingar av mentanararvinum, sum nútíðar terroristar brúka sum stríðshátt. Teir ræðast framtíðina og tær broytingar í valdsmynstrinum, sum hon hevur við sær. Kanska hava teir grein í sínum máli, tí framtíðin kann eisini gerast marra hjá onkrum, tað hevur alheimsgerðin víst.

Men ábyrgdin at røkja eisini lokalu mentanina og mentanararvin liggur á hvørjum einstøkum landi, og har eru Føroyar kanska serliga eftirbátar. Hjá okkum er mentan og útbúgving ikki ein so týðandi partur í samfelagsmenningini og nútímans føroysku sjálvstýrisstrembanini, sum vinna og vælferð, og hetta nevnir Kári á Rógvi, sáli, eisini í síni grein Revideringar av självstyrelselagstiftningen för Färöarna (s. 143) í nýggju bókini Självstyrelser i Norden i ett fredsperspektiv – Färöarna, Grönland og Åland, sum júst er útkomin vígd minninum um hann. (Bókin kann lesast her: http://www.peace.ax/images/stories/pdf/Sjalvstyrelser_i_norden_webbversion.pdf)

Men á folafur1undinum í Davos í hesum døgum hevur mentan og list eisini fingið innivist. Eitt nú skrivar kendi íslendski listamaðurin Olafur Eliasson, sum helst er við á fundinum, áhugaverda grein um týdningin listin hevur: Why art has the power to change the world. (http://www.weforum.org/agenda/2016/01/why-art-has-the-power-to-change-the-world).

Jú, spennandi verður at fylgja við komandi dagarnar og fáa hóming av, hvønn veg tað ber.

Tað ber til at fylgja við á heimasíðuni hjá World Economic Forum og á vanligu og sosialu miðlunum.

Teimum, sum dáma at lesa, kann eg viðmæla ritgerðina The Fourth Industrial Revolution eftir Jaap Bloem o.fl. Sogeti, 2014. (http://www.fr.sogeti.com/globalassets/global/downloads/reports/vint-research-3-the-fourth-industrial-revolution)

Pengar í egnar lummar

fornuft9

Jonhard Mikkelsen helt eina góða og stuttliga talu. Hann loysti annars av í bløðunum herfyri

Serfrøðin hevur ikki altíð verið høgt í metum. Vanlig fólk, men eisini valdið, dáma ofta ikki tey, sum halda seg vita betur. Eitt nú akademikararnar í Havn, sum lurta eftir tónleiki ella renna til sjónleikir, sum ongin skilur, og summir teirra lesa enntá bøkur. Tá er ólíka betri og stuttligari at lurta eftir countrykonginum Halli Joensen, ganga í bindiklubb, spæla gekk ella fartast kring landið í húsvogni. Og onki ilt um tað.

fornuft7
Bob Dylan stuðlar á ein hátt hesum hugsunarhátti, tá ið hann í sanginum Subterranean Homesick Blues segði, “you don’t need a weatherman to know which way the wind blows”. Kanska hugsaði hann her serliga um stívrendu serfrøðina, sum helt seg til tað roynda og gamla og noktaði at síggja tað nýggja í tíðini. Og tað ber nú einaferð til at hugsa sjálvur.

fornuft91

Í Danmark fingu tey í 2001 tað, tey róptu skipanarskifti (systemskifte), sum m.a. bar í sær, at vanligi veljarin nú vildi sleppa til orðanna, tí nú vóru tey troytt av at verða sett upp á pláss av serfrøðingaveldi og ráðisligum smakkdómarum. Danski arbeiðarin fann sær nýggjan flokk, Dansk Folkeparti, sum tordi at siga tað, sum nógv innast inni hildu, men ikki vildu standa við. At hetta skipanarskifti kom í 2001, júst 100 ár eftir stóra skipanarskiftið í Danmark í 1901, tá danir fingu parlamentarismu, man neyvan vera av tilvild. Gamli skilnaðurin millum tað fína og tað flata var um at hvørva. Hitt sonevnda mentanarradikala projektið, at lyfta vanlig fólk, sum vóru komin í fjøtur av lættisoppamentan, upp á eitt hægri mentanarstig, hevði sínar veikleikar og misti sítt mæti. Tað tók seg upp eitt virðisstríð, sum danski blaðmaðurin Rune Lykkeberg lýsir so væl í bókini Kampen om sandhederne. Om det kulturelle borgerskabs storhed og fald (Gyldendal, 2009).
Kendi franski sosiologurin Pierre Bourdieu vísti í sínum analysum á, at tey fínu eru ikki so fólkaræðislig, sum tey sjálvi halda, og at tey helst vilja halda seg fyri seg sjálvan og dyrka sína serstøðu og undirstrika, at tey eru ikki sum hini.

fornuft3

Nú er nógv broytt, og tað eitt sindur fínara slagið dámar nú at vera í hóslag við tey almindiligu, tí tey hava tað hóast alt stuttligari og tora at standa við, at tey hava vánaligan ‘smag’. Fólk úr øllum stættum drekka nú sama slag kola og eta pizza. Tað er bara í Føroyum, at vit eru so heimfødd og treisk og halda, at grind og spik, ræstur fiskur og garnatálg smakkar væl. Men ikki veit eg, alt vendir nú øvugt, og tú kanst enntá uppliva, at verkamenn sita og drekka fínt vín yrkadagar.

Her í Føroyum hava vit tíbetur ongantíð ordiliga havt nakran trupulleika av serfrøðini. Ja, vit hava eitt satt vitanarfobi, sum Bjørn á Heygum, sum talaði á kravgonguni á Vaglinum í dag móti handfaringini av tunnilsmálinum, tók til.

Eg havi gingið nógvar kravgongur, men eg má siga, at í dag var fyrstu ferð, at eg havi luttikið í eini filosofiskari kravgongu. Eini kravgongu við fólki, sum elska og trúgva á vitan. Og tað er so satt sum tað er sagt, at vitan og serfrøði hava ongan góðan í teirri føroysku politisku skipanini, tíansheldur í grammu vinnuni. Tað var ein tíð, tá menn og konur vóru, ið høvdu tign, onkur hevur kallað tey ‘gylta liðið’. Men tey yngru ættarliðini av heimastýrispolitikarum, sum nú ráða fyri borgum, eru púra sør. Ja, vit kunnu næstan siga um hesar politikarar, at teir eru koppsettir ímóti fornuft, sum tað eitur í einum av sangunum hjá Kára P.
Og tað ger ikki støðuna betri, tá ið vit síggja, hvussu politiska skipanin fer við okkara mentanar- og vitanarstovnum.

fornuft2
Bjørn nevndi í røðu síni m.a. vánastøðuna hjá fiskastovnunum á landgrunninum sum dømi um, at ávarðingar frá serfrøðini verða skúgvaðar til viks. Her telur meiningin hjá manninum á gøtuni borin fram av populistiskum politikarum, grammum vinnulívsmonnum og vælmeinandi prædikufólki meira enn kanningar, ástøði og evidensur. Og metingar hjá serfrøðini um, hvør tunnilsloysn er tann betra, telja ikki við í politisku telvingini, tá lokalpolitikarar trína fram á pall. Tí teir vilja hava sín tunnil! Kosta hvat tað kosta vil.
Tað tykist ikki røra teir, at fólkið rýmir í stórum tali. Og tilfeingisgjaldið, sum kundi gjørt okkum øll og landið betri fyri, hava teir gjørt til eitt ókvæmisorð, sum formaðurin í Fiskimannafelagnum vil hava strikað úr orðabókini. Býttari hann. Jú, føroysk búskaparfrøði er pengar í egnar lummar.

fornuft4

Ella sum ein talari tók til á kravgonguni: tá ið vit bara hava lokalpolitikarar, hvør skal so stýra landinum?
Eisini var tað hugvekjandi at hoyra annan talara spyrja, um okkara fólkaræði er so væl ment, sum vit ganga og halda.

Nú skal ein ikki leggja seg skerflatan fyri serfrøðini. Antin tú virðir serfrøðina ella ikki er fyrst av øllum ein spurningur um hugburð og um hegni. Vilja vit ganga undir reglur og mannagongdir, ella vilja vit bara brúka eirindaleyst vald at náa egnum áhugamálum? Ein tann besta vitanin er at vita, at tú ikki ert alvitandi, og at tað onkuntíð loysir seg at lurta eftir ráðum. Og helst var tað hetta kravgongan í dag snúði seg um: ein grundleggjandi skeivleika í okkara politisku fyrisiting og politiska hugsunarhátti.

Kanska hava vit brúk fyri einum skipanarskifti.

fornuft1

Reyðabók

Tað sigst, at fleiri ganga við gron, tí at teir ella tær ikki eru nevnd í kommunistabókini. Eg havi skilt, at eg eri nevndur, – tað skuldi bara manglað.
Men eg eri vist bara statistur í eini heldur skemtiligari hending, nakað sum hesar tey-taka-feil-hendingarnar í einum Holberg-sjónleiki. Men betri at verða nevndur fyri okkurt, enn als ikki at vera nevndur.

Nú er spennandi at fáa bókina og vita, um Poul Mohr og Jógvan Sundstein kanska eisini hava verið reyðir.

Eg veit ikki, um vit hava meira brúk fyri kollvelting nú, enn tá ið vit á sinni gjørdu vart við okkum uttanfyri amerikansku sendistovuna í Keypmannahavn ella løgdu ætlanir onkra náttina á Restaurant Puk ella Laurits Betjent. Eg ivist. Hinvegin er nógv av tí, sum tá varð havt á lofti í hesum donsku andans katedralum, har tað var ringt at anda fyri royki, og sum varð hildið vera progressivt, púra vanligur (høgra)politikkur í dag!
Men álvaratos: mátti ikki okkurt frægari verið at havt sum mál fyri tilveruna enn at fáa almenna undirskotið burtur og tryggja sær góða eftirløn. Hetta sum eru politisk høvuðsmál í dag. Eitt sindur meira av futti mátti verið í okkum!

Og satt at siga, tann sum ikki var í øðini um Vietnamkríggið á sinni, hann hevði ikki hjarta. (Óðin Ódn tosaði forrestin nógv tá um teir, sum ikki høvdu kálvahjarta). Tá vóru vit av sonnum USA-hatarar, nakað, sum minnir ikki sørt um islamistarnar nú á døgum.

Men well, eg sigi sum Churchill, demokratiið er vánaligt, men vit hava onki betri, so í vøttirnar dreingir og gentur til dyst at verja demokratiið.

Eg veit nú heldur ikki, um eg var so reyður, tá samanum kom. Mær dámdi betur kritikkin hjá Marcuse av eindimensionala menniskjanum (framvegis sera viðkomandi bók). Men hetta kundi eisini føra til fanatismu og kanska enntá terrorismu, tá tú helt, at øll uttan tú sjálvur vóru tápulingar, – rurað í blund av massaframleiddum vørum og  vælferðartænastum. Og dømi vóru eisini um tað: Blekingugøtuharkaliðið, Baader-Meinhof og Reyðar brigadur.
Og í dag vita vit, at politikkur er ikki at spæla við, tí moralur og visiónir eru næstan bara orð í politikki, agn, kunnu vit kanska siga. So har ber til at brenna seg, um tú ikki ert á varðhaldi.

Veruleikafjaru útleggingarnar um kollveltingina hjá Georg Lukács (Hvat er ortodoks marxisma ella Søga og stættarmedvit) vóru nú heldur ikki at forakta, – rættiliga góður heilafimleikur, tað má eg siga, men nú loysi eg Sudoku í staðin.

Og so kastaðu vit okkum eina tíð yvir Wilhelm Reich (hann sum tosaði so nógv um sex, at man skuldi trúð, at hann enn var á lívi og virkin og skrivaði um lívsstíl í onkrum viku- ella dagblaði), og tað var spuriøst. Seinni lósu vit hin fitta Erich Fromm, hví fólk ræddust frælsið og heldur vildu leggja alt í hendurnar á onkrum sterkum manni. Hann skrivaði eisini bókina ‘Kunsten at elske’, sum lítið og onki hevði við frálæru í nøring at gera.
Eg minnist eisini, at eg á sinni las Om praksis og Om motsigelsen hjá Mao (útgivið á norska Forlaget Oktober sjálvandi), sum helst er tað mest áhugaverda, Mao hevur avrikað, og hesar greinirnar eru framvegis verdar at lesa.
Sannleikan um mistøkini hjá Mao vóru vit tó nøkur, sum kendu longu tá, men tað vórðu onnur, sum seinni gjørdust víðagitin at skriva um tað.

Og jú, eg var við, tá ið vit blakaðu við borðiskum á tingi. Men nú eru vit øll miðalhampamenn (orsaka –fólk).

Eg kom tó ongantíð til Albania, og eg veit ikki, um eg skal harmast ella fegnast um tað. Men politikkurin fylti nógv, og at man kundi mistaka seg á so nógvum økjum, hóast meiningin var góð, tað kann undra  enn í dag. Eg veit ikki um hetta kann forklárast (massa)psykologiskt ella sosiologiskt. Kanska bæði.

Men sæð í hesum ljósi er tað helst gott, at hendan bókin um føroysku kommunistarnar nú kemur út. Um hon forklárar nakað, ja, tað mugu vit fáa at síggja, tá ið vit fara at lesa!

Men eitt havi eg kortini lært, og fleiri við mær, soleiðis sum tað eisini stendur i Ritukvæðnum: Kyss tú ongantíð ov fast.

Eitt nýtt ættarlið skrivar

Eg fari vegna Landsbókasavnið og Bókadeildina, sum eisini er umboðað her í kvøld, at bjóða tær Oddvør Johansen og manninum Kanny Sambleben og annars øllum tykkum, sum eru komin her í kvøld, hjartaliga vælkomin. Hetta er eitt kvøld, sum vit halda til heiðurs fyri Oddvør, sum fylti 70 fyri nøkrum døgum síðan. Oddvør er sum kunnugt ein av okkara virknastu rithøvundum hesi seinastu árini, og hon hevur eisini gjørt vart við seg sum viðmerkjari í almenna kjakinum og í bløðunum.
Fyri bara nøkrum fáum vikum síðan heiðraðu vit ein annan av okkara rithøvundum, Gunnar Hoydal, á hansara 70 ára degi her á Landsbókasavninum. So nú kanska onkur heldur, at vit hava gjørt tað til ein politikk her í húsinum at halda 70 ára føðingardagin hjá føroyskum rithøvundum. Nei, kanska ikki tað, men hinvegin hví ikki?
Rithøvundar eru áhugaverd fólk, sum lata av sínum gávum, so hví ikki vísa teimum uppibornan heiður?

Oddvør, sum er úr Havn, hoyrir til eitt nýtt ættarlið av føroyskum rithøvundum, sum fóru at skriva ella í hvussu er at geva út skaldskap í 1980’unum og 1990’unum. Gunnar Hoydal, sum vit longu hava nevnt, er ein í hesum ættarliði, sum eisini telur eitt nú Hanus Kamban, Ebbu Hentze, Bergtóru Hanusardóttir, Heina Hestoy og Marionnu Debes Dahl.
Eg sigi eitt nýtt ættarlið, men eg haldi ikki, at eg fari skeivur, um eg eisini sigi eitt nýtt slag av skaldskapi – í Føroyum í øllum førum. Ikki soleiðis at skilja, at onki av tí, sum tá verður skrivað, ikki hevur verið skrivað áður, tí tað hevur tað. Tað nýggja er heldur eitt nýtt evni í skaldskapinum. Og hetta kemur kanska eina týðuligast til sjóndar í júst skaldskapinum hjá Oddvør Johansen.
Tað er hetta rákið í skaldskapinum, tá ið tað persónliga ella privata verður alment, fær týdning og harvið eisini almennan áhuga. Tað verið seg við ella uttan at verða idealiserað.
Vit meina her við eitt slag av realismu, sum eisini hevur verið rópt gerandisrealisma. Her var talan um eitt bókmentaligt rák í føgru bókmentunum, sum tók seg upp aftur í okkara grannalondum, serliga í 1970’árunum, men sum eisini kom greitt til sjóndar í barna- og ungdómsbókmentunum, sum høvdu sína gulløld um nøkunlunda somu tíð.
Hetta vóru frásagnir um tað vanliga einfalda lívið, um kensluligar upplivingar og trupulleikar, sum komu fyri hjá teimum flestu, men sum nógv hildu hava lítið upp á seg ella vera triviellar.
Í hvussu er ikki nakað, sum var vert at skriva um.
Nógv av hesum hevði til tá livað eina forfjónaða tilveru í lættisoppabókmentunum, men kundi nú knappliga latast í ein listarligan búna. Tað var hugtakandi at lesa um royndirnar hjá púra vanligum fólkum. Tey vóru ikki bara tigandi offur fyri brúksmentan og skiftandi samfelagsligu rákunum, men høvdu eitt lív og royndir, sum vóru verd at geva gætur. Vit hitta nýggjar samfelagsbólkar í bókmentunum: kvinnur, børn, ungdómar ella vanlig arbeiðsfólk. Tað er eisini um hetta mundið, at lív kemur í aftur eitt bókmentaslag, sum verður rópt kvinnuligar bókmentir. Bøkur skrivaðar av kvinnum og um kvinnur og sum lýsa teirra lív og hugsan. Og hetta hugtak hevur verið brúkt um í hvussu er onkrar av bókunum hjá Oddvør Johansen.
Royndirnar hjá vanligum fólkum kundu eisini setast upp ímóti øðrum rákum í tíðini, eitt nú hina kynisku yuppietilveruna hjá teirri meira vælbjargaðu miðalstættini, ella vinnuliga stórlætisørskapinum hjá vinnulívsfólkum og politikarum, sum hugsaðu stórt.
Í teimum nýggju bókmentunum, sum kanska ikki vóru so háfloygdar, verður dentur lagdur á virðing fyri tínum nærmastu, gott vinalag, hugflog, vanligt vit og skil, list, kærleika og erotikk.
Øll vóru ikki líka fegin um henda nýggja meira gerandisliga skaldskapin, sum tey hildu ikki livdi upp til eina rætta bókmentaliga hevd um úrmælingabókmentir, men tað løgdu lesararnir so onki í. Teimum dámdi væl hesar bøkurnar ella søgurnar, tí tær søgdu teimum nakað.

Oddvør Johansen hevur lagt ikki so lítið aftrat føroyska bókmentaliga arvinum. Hon hevur skrivað fleiri skaldsøgur, stuttsøgur, barnabøkur og givið út greinasøvn. Talan er um eitt fjølbroytt bókmentaligt avrik, og tað er stuttligt at fara í okkara skrásetingar her á Landsbókasavninum og staðfesta, at Oddvør’sa navn er knýtt at einum hópi av bókmentaligum tilfari, bæði tí, sum hon sjálv hevur skrivað, og tí, sum onnur hava skrivað um hana ella um tað, sum hon hevur skrivað. Vit hava eisini nøkur handrit hjá Oddvør á goymslu her í savninum. Alt hetta er tilfar, sum vit kunnu lesa, tá ið vit stytta okkum stundir og vilja hava eina ella fleiri upplivingar, men hetta er eisini tilfar, sum vit kunnu granska ella brúka, tá ið vit vilja kunna okkum um, hvat varð skrivað í Føroyum eitt ávíst tíðarskeið, og hvussu tey skrivaðu tá.
Talan er um bókmentir og bókmentasøgu í einum.
Eg nevndi, at Oddvør eisini hevði gjørt vart við seg í kjaki. Her tekur hon støðu fyri mongum av tí, sum hevur týdning í hennara fagra skaldskapi. Hon tekur partí fyri tí veikara partinum, teimum, sum mugu tola nosini, tá ið alt fer fyri mutur, men hon hevur eisini ans fyri eitt nú sermerktum lokalum støðum, náttúruperlum, søguligum ella byggilistarligum dýrgripum, sum tey, sum hava so øgiligan skund, ofta ikki geva sær far um, tí slíkt forðar framburði, vøkstri og tí nýggja, sum er uppi í tíðini. Tey tíma ikki at fáast við grenj, siga tey.
Og so hevur Oddvør eisini einastaðnis lýst, hvussu tað í síni tíð, var at koma í hóslag við smakkdómarar, sum vóru so upptiknir av tí, teir hildu vera rætt, og sum vóru so múlatrútnir, at teir gloymdu at uppliva, fylgja við tíðini ella hava tað stuttligt.
Men Oddvør hevur tíbetur staðið við sítt og skrivað tað, sum hon hevði hug at skriva. Og takk skal hon hava fyri tað.

Og eg haldi eisini, at vit kunnu staðfesta, at Oddvør Johansen longu hevur fingið viðurkenning fyri sítt bókmentaliga avrik. Í 1983 og 2002 fekk hon Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri ávikavist skadsøgurnar Lívsins summar og Tá ið eg havi málað summarhúsið. Í 1988 fekk hon Barnabókavirðisløn Tórshavnar býráðs fyri bókina Skip í Eygsjón. Í 2001 var hon í uppskoti til at fáa bókmentavirðislønina hjá Norðurlandaráðnum fyri skaldsøguna Í morgin er aftur ein dagur, og henda skaldsøgan var eisini vald út at umboða føroyskar bókmentir á bókastevnuni í Frankfurt í oktober í ár.

Nú vit savnast her í kvøld at heiðra rithøvundin Oddvør Johansen á hennara 70 ára degi, so gera vit tað fegin, bæði hennara vegna, men eisini tí at tað gevur okkum eitt høvi at gera vart við Landsbókasavnið og bókasøvnini. Eins og rithøvundar hava brúk fyri viðkenning og at vit vísa teimum ans, so hava vit, bókasøvnini, nú meira enn áður brúk fyri at gera okkum sjónlig. Tí, sum tað man vera teimum flestu greitt, bókasøvn eru at kalla útihýst í almenna politiska orðaskiftinum, og tað halda vit er spell. Góð bókasøvn eru ein týðandi vælferðartænasta.
Og vit kundu sjálvandi ynskt okkum, at Oddvør eisini hevði skrivað okkurt um hetta, og hvør veit, kanska hevur hon gjørt tað, men júst ta søguna noyðast vit helst sjálvi at skriva.

Eg fari her at enda at nýta høvi til at ynskja tær Oddvør hjartaliga tillukku við runda føðingardegnum.

Røða hildin á Landsbókasavninum 2. november 2011, tá skipað varð fyri haldi í sambandi við, at Oddvør fylti 70 ár.

Ger verðina til skaldskap

Gunnar Hoydal 70
Eg fari vegna Landsbókasavnið at bjóða Gunnari Hoydal og konuni Jette og annars øllum tykkum, sum eru komin her til hetta føðingardagshaldið, sum vit hava, nú Gunnar fyllur 70, hjartaliga vælkomin.
Tit hava fingið eina skrá í hondina, so eg skal ikki umrøða hana her.

Vit, Landsbókasavnið og Bókadeildin, hava valt í dag á sjálvum føðingardegnum at heiðra rithøvundin Gunnar Hoydal, nú hann fyllur runt, og tað halda vit, at vit hava góða grund til.
Skal eg tosa fyri Landsbókasavnið, so hevur tað sum endamál at savna, skráseta og varðveita allar føroyskar bókmentir, og alt sum er skrivað av bókmentum um Føroyar og av føroyingum. Vit hava eisini eina deild við handritum eftir føroyskar høvundar og handritum, sum skula lýsa føroyska bókmentasøgu, mentan og siðsøgu. Hetta er okkara íkast til tjóðarbyggingina og okkara háttur at varðveita tjóðina ella ein eftir okkara tykki týðandi part av henni.
Fyri okkum er tað tí av stórum týdningi, at tað eru fólk her í landinum sum skapa og skriva. Tað er tað, vit sum stovnur, liva av. Og hetta sum vit savna, eru ikki bara savnslutir, men verk, sum hava eitt viðkomandi lív og tá væl vil til eina ævi á bókasavninum, men eisini uttanfyri bókasavnið. Vit fegnast sjálvandi um, at vit hava hendan arvin at bera út aftur til fólkið, tá ið tørvur er á tí.

Hildið lív í føroyskum bókmentum
Gunnar Hoydal er ein teirra, sum í longri tíð hevur hildið lív í føroyskum bókmentum. Hann er ein fjølbroyttur rithøvndur, sum skrivar væl í so at siga øllum bókmentasjangrum. Nógv av tí hann skrivar, tekur støði í hansara egnu upplivingum ella eru skaldsligar tulkingar av hesum upplivingum, men støði verður eftir mínum tykki eisini tikið í vandamálum í okkara nútímans samfelag ella samfelagnum, sum tað var, tá ið verkini ella ritini vórðu skrivað. Tað er eisini hetta, sum ger hansara bókmentaliga verk áhugavert, men ikki minni list fyri tað.
Brandes segði í síni tíð, at tað sum gevur bókmentunum lív, er at tær taka mál ella ’problemir’ upp til orðaskiftis. Nú var hann – Brandes – bergtikin og hevði tí ein greiðan boðskap at bera, men sum bókmentalig fyrimynd ella normur, haldi eg, at hansara orð avgjørt hava nakað upp á seg. 

Gunnar er viðhvørt polemiskur og eisini avgjørdur á sín serliga hátt, men hann dugir sanniliga eisini at kasta polemiska hamin av sær, tá ið brúk er fyri tí.
Nú skal eg ikki her fara at geva meg í holt við at lýsa skaldskapin hjá Gunnari og tað nógva sum hann annars hevur skrivað. Tað hava onnur longu gjørt, og onnur fara at gera tað.
Amerikanski sosiologurin Charles Wright Mills nevnir í kendu bókini hjá sær The Sociological Imagination frá 1959, tann sosiologiska ímyndanin, at tú skilur ikki lívsøguna hjá einum menniskja ella søguna hjá einum samfelag, um tú ikki skilur tey bæði saman og í síni heild. Hann sigur víðari, at hóast vit liva í faktaøldini, sum hann kallar tað, so livir menniskjan ikki bara av kunning ella informatión. Menniskjan hevur meir ella minni tilvitað tørv á andaligum førleikum, sum kunnu hjálpa henni at viðgera kunning og at menna vit og skil til tess at fáa eitt tilvitað yvirlit yvir tað, sum hendir í heiminum og tí sum kann henda við henni sjálvari.
Og hesa uppgávu ella skyldu at hjálpa til at hvessa vitið hjá okkum øllum hava serliga rithøvundar, miðlafólk, lærarar, listafólk, granskarar og so sjálvandi bókasøvnini.
Uttan at seta Gunnar í bás, so haldi eg, at hann á ein áhugaverdan og sjáldsaman hátt í sínum skalskapi dugir at lýsa, men eisini sameina søgu og ævisøgu, stað og umstøður. Í hvussu fyri meg hevur hetta verið eitt av tí, sum hevur givið mær hug at lesa Gunnar.

Teir hava ikki ans fyri mentan
Skal eg nevna eitt, sum eg haldi er eyðkent í so at siga øllum tí, sum Gunnar skrivar, týðiliga nakað, sum ordiliga býðir honum ímóti, so er tað tá ið vit stilla ov nógv inn á tað materiella og serliga tað kommersiella. Gunnar brennur fyri mentanini, og hann veit og er sjálvur dømi um, at mentan sprettir úr skapan, gávum og arbeiði. Tað er tí hann hevur at politikarum fyri ikki at hava ans fyri tí mentanarliga, tí sum verður skapt úr nýggjum, ta serligu mentanina, sum ger okkum til tað vit eru. Og ikki minst, at teir – politikararnir – als ikki tykjast hava ans fyri, at júst í Føroyum er í mun til stødd ein skapanartrongd og eitt listarligt virksemi, sum nærum onga aðra staðnis. Vit hava eitt tilfeingi, eitt veldugt aktiv sum ríkar tjóðina og kann ríka hana enn meira, um vit fáa hetta tilfeingi til høldar. Men vit taka tað bara róligt, eru líkasæl og vóna, at vit ikki fáa tað, sum vit hava uppiborið.

Listafólk skulu hava umstøður at skapa, tey skulu hava breyð á borðið og tey skulu hava viðurkenning fyri síni avrik. Hetta stendur í beinleiðis andsøgn til hugsanina, at mentan fært tú fyri onki. Og hvør hevur ikki hoyrt um politikarar, sum býta út játtanir, men sum ikki vilja gjalda fyri mentan, men fegnir pynta seg við henni, tá ið onnur eru hjá ella hoyra. Gunnar hevur bæði eina og tvær ferðir staði á palli her á Landsbókasavninum og greitt frá teimum, ið hvussu er tá, serstakliga vánaligu umstøðunum skapandi list hevur í Føroyum.
Ja, nú eru enntá mentafólk, sum eru farin at geva til kennar, at tey rætt og slætt eru ella kenna seg sum apukattar.

Men kanska hevur Gunnar ikki hetta – ikki at dáma gíriga peningaheimin – frá ongum. Pápi Gunnar Karsten Hoydal skrivar í brævi til Christian Matras dagf. 2. september 1945 um føroyskan politikk, og um tað politiska rumbul sum tá er, og hann leggur so hetta aftrat: “Eg skal siga tær tað, at eg ‘óttist’ hesar peningamennirnar, sum nú eru uppi í politikki í Føroyum. Alt gott at siga um peningamenn, sjáldan munnu teir vera reinhugaðir. Tá ið spurt verður um samfelagsmál, man maðurin, sum lítið eigur, ivaleyst aloftast standa reinari í síni hugsjón enn hin peningasterki.”
Jú, sum tað kemur greitt fram her, muturspilla vísir seg ofta hjá bæði monnum og kvinnum, tá ið vit seppa framat valdinum. Ja, tað skal í hvussu er góð mura til at standa ímóti.
Eg haldi meg bestemt hava sæð onkra tilsiping til júst hetta í summum av tí, sum Gunnar hevur skrivað.

Andslív og politikkur
Tað ber til at síggja næstan frá tí fyrsta, sum hann annars skrivar ella gevur út alment, at Gunnar longu sum heilt ungur hevur áhugamál, sum ikki eru heilt álík teimum, sum ungdómar vanliga hava.
Í einum Varða frá 1964, skrivar Gunnar sum tá er fyrst í 20’unum eitt framúr væl skrivað ummæli av bókini hjá Bjørn Poulsen: Ideernes krise i åndsliv og politik, sum tá var útkomin fyri nøkrum árum síðan, og sum hevði elvt til orðaskifti. Ummælið er upplýsandi, objektivt, men samstundis kritiskt, soleiðis sum eitt veruligt ummæli skal vera. Fjáltur var komin Bjørn Poulsen tí hann varnaðist eins og postmodernistarnir seinni, at autoriteturin í politikki og andslívi var viknaður, ja, var ikki tað, sum hann hevði verið fyrr, tá tær stóru hugsjónirnir vóru høgt í metum. Hann ber fram, at leysar hugmyndir hava við sær leyst orðaskifti, og av tí veikt demokrati. Hann ger serliga vart við tvílyndið í menniskjanum har vit øðrumegin eru undirgivin girnd og blindum rakstri, og hinumegin høgum áhugamálum. Tá høgu áhugamálini kámast ella missa sítt virði, ja, tá fáa vit girndina og jagstranina eftir skjótum vinningi. Soleiðis var tá, og at hetta framvegis er so, ja, tað er júst hendan tíðin vit nú eru mitt í gott dømi um, nú vit sleikja sárini, vit øll fingu, tá fíggjarbløðran brast fyri einum trimum, fýra árum síðan.
Eg haldi kortini at tað boðar frá einum góðum komandi rithøvundi, at hann longu so ungur, sum her er dømi um, hevur áhuga fyri teimum avgerandi spurningum, ikki bara fjalunum, men sjálvum stórviðinum í samfelagnum. Og so tað aftrat, at hann eisini hevur eina hóming av, at tað kann liggja nakað av afturhaldi fjalt í skriving, sum hesari hjá Bjørn Poulsen.
Og at hetta góða ummælið ikki var nakað upplop, tað hava vit so fingið ótald prógv fyri frá tí, sum Gunnar síðan hevur skrivað.

 Verðin var nóg stór
Tú Gunnar komst í verðina, og tað var skjótt, at tú visti, at verðin var nóg stór, sum var. Har skuldi onki leggjast aftrat. Tað var sum hjá dunnungunum hjá H.C. Andersen, sum, tá ið teir høvdu hugt seg um – tað brast úr teimum: Nei, sum verðin er stór. Ungamamman visti tó betri. Men tú fekst annað at síggja, soleiðis sum tú eisini lýsir í tínum skaldskapi. Eg veit ikki um tú ert verðinsmaður, men verðin vaks, og verðin hevur lyndi til at troðka seg inn á okkum. Verðin er hugtakandi, hóttandi, órættvís, undarlig, ja, hon er eitt undirverk, hon er okkara pallur, sum Shakespeare tók til, hon skapar okkum og vit skapa hana. Og so er hon gott tilfar at gera skaldskap burturúr. Ja, biður um at verða viðgjørd eisini skaldsliga.
Tí var tað gott, at tú seinni komst til tað sannføring at verðin ongantíð verður ov stór. Og at tú kundi staðfesta, sjálvt um nógv var avrikað, bæði gott og minni gott, at tað framvegis var nógv eftir av ókomnum.

Lat tað vera okkara góða vón.

Ein viðurkenning og onnur
Tú hevur mangan víst á, sum nevnt eisini her á Landsbókasavninum, at tú og onnur skapandi listafólk og listagreinir, ikki fáa tað í hvussu er peningaligu viðurkenning og tær sømdir og virkisumstøður, sum tit halda tykkum hava uppiborið. Eg veit ikki hvussu støðan hjá tykkum er í dag. Kanska frægari, men neyvan nøktandi. Eg kann siga fyri okkum her sum stovn, at vit uppliva tær ringu tíðirnar, og eru skjótt ikki annað enn húð og bein, og høvdu ivaleyst kunna vunnið 1. virðisløn í einum av hesum nútímans vakurleikakappingum, har tað ræður um at vera rak. Vit bíða enn líka spent eftir tí eina pottinum, sum skal latast mentanini av hvørjari oljutunnu, sum verður vundin upp úr føroysku undirgrundini.
Men viðurkenning hevur sum so mangt annað tvinnar síður. Eitt er peningaliga viðurkenningin, hitt er viðurkenningin sum kemur av, at tað verður lurtað eftir rithøvundunum, tá ið teir hava nakað at siga, at teir verða lisnir.
Og eg eri ikki heilt vísur í, at hesar báðar viðurkenningarnar altíð fylgjast, uttan at rithøvundin nú eisini skal lastast fyri tað.
Tær báðar viðurkenningarnar fylgjast í hvussu er ikki her. Vit hava onga peningagávu at lata, men tú Gunnar skalt vita, at vit hava stóra virðing fyri tínum listarliga og skaldsliga avriki, sum tað eisini er okkum unt at goyma her, vísa fram og læna út. Tað skuldi hetta haldið í dag vera tekin um, og vit himprast ikki, men fara her at ynskja tær hjartaliga tillukku við føðingardegnum.

Røða hildin á hátíðarhaldi á Landsbókasavninum 12. september 2011, tá rithøvundurin Gunnar Hoydal fylti 70 ár

Aftur ein offurgerð

Nú fór so Sjúrður Skaale úr Tjóðveldisflokkinum. Hetta er ikki fyrstu ferð, at teir ella tær, sum royna eina gongda leið í sjálvstýrismálinum, brenna seg, tá ið tey orða aðrar niðurstøður enn tær armeraðu, sum loysingafólk, ið hava 1946 sum stavnhald, standa fyri.
Eg havi ein mistanka um, at tann, sum áhaldandi melur um ein órætt, sum honum hevur verið fyri, men sum viðkomandi ikki kann fáa bøttan aftur, m.a. tí at tað ikki vendist aftur, fær trupulleikar, sum í ringasta føri kunnu fáa dám av sjúku. Soleiðis kemur mær fyri, at Tjóðveldisflokkurin hevur tað í stjórnarskipanarmálinum, og hetta vanlukkulag kenna vit eisini aftur í øðrum steinrunnum stórpolitiskum málum.

Ongin sigurskransur
Men nú hevur Sjúrður Skaale altso stungið í sekkin. Eftir tí hann skrivar í sambandi við útmeldingina, so skilji eg hann væl. Fyri at halda lív í eldinum, hevur formaður Tjóðveldisfloksins fløkt seg inn í eina nót av pástandum og hálvum lygnum, sum tað skal óvanligur trúðskapur til at standa modell til.
Veruleikin er, at formaðurin vil hava loysing frá Danmark, men at tann hendingin, sum kundi givið Tjóðveldisflokkinum sigurskransin, tíverri ella tíbetur – eg veit ikki hvat er verri ella betri – er gloppin honum av hondum, tí at vit jú hava fingið loysing frá Danmark á tann hátt, at tað langt síðan er staðfest, at tað er Føroya fólk, sum ger av, um vit kvetta við Danmark ella ikki. So einfalt er tað!
Spurningurin er so: skal avgerðin um loysing og uppgerðin við Danmark takast við eini lóg um stjórnarskipan, ella skal tann avgerðin takast seinni ella kanska als ikki takast, men í øllum førum við støði í eini samtyktari lóg um eina føroyska stjórnarskipan. Her er stórur munur.

Í uppskotinum til sjórnarskipan verður staðfest, at Føroyar eru land, føroyingar eru tjóð, og alt vald í landinum er hjá Føroya fólki.
Trupulleikin hjá Sjúrða er bara, at tá ið hann er við til at gera eina skipan, sum tekur útgangstøði í veruleikanum og ikki einum søguligum trauma, ja, so verður hann lagdur undir at vera hoknaður fyri donskum trýsti. Tá ið tað nú ikki er so, so hevur Sjúrður púra rætt, tá ið hann sigur, at formaðurin í hansara flokki, sum setur fram hesar pástandir, er frekur.
Stjórnarskipanaruppskotið, sum nú liggur á borðinum, er ein staðfesting av ymsum politiskum viðurskiftum, og uttan at hava neyvlisið uppskotið tori eg at siga, at tað sum er er skilagott orðað, um ætlanin altso ikki er at taka tað endaligu uppgerðina við Danmark her og nú. Men uppskotið og seinni lógin, tá ið hon kanska verður samtykt, forðar ikki fyri, at ”uppgerðin” kann koma fyri aftur seinni.

Felagsnevnarin
Sjúrður sigur m.a. í síni skriving (eg meini her við greinina Revolutiónin og felagsnevnarin, sum eg júst havi lisið í Vágaportalinum), at endamálið við nevndararbeiðnum um stjórnarskipanina var at finna ein felagsnevnara, sum kann vera okkara politiska grundarlag.
Hann nevnir í hesum sambandi ymist, sum er broytt í upprunaliga uppskotinum til stjórnarskipan, og skrivar m.a.: ”Hetta er eisini farið út: ’Allar lógir og siðvenjur skulu virða hesa stjórnarskipan. Eingin lóg ella siðvenja má tí vera hildin at hava gildi, bara tí hon er eldri enn henda skipan ella hevur virkað í langa tíð.’ Lesarin kann sjálvur meta um, hvussu hetta skal skiljast, og hvør avleiðingin hevði verið, um tað varð sett í verk. Meirilutin í nevndini staðfesti ið hvussu er, at hesir setningar ikki lýstu okkara politiska felagsnevnara. Og okkara uppgáva var at finna eina breiða semju, sum kann skapa stabilitet. Uppgávan var ikki at fremja eina revolutión.”

Og í formælinum til uppskotið um stjórnarskipan er so komin henda orðingin: ”Stjórnarskipanin virðir teir stjórnarrættarligu sáttmálar og avtalur, sum eru í gildi, tá hon verður sett í verk, men staðfestir, at føroyskir myndugleikar hava fullan rætt til at siga hesar upp og taka við málsræðinum. Eingin lóg ella sáttmáli kann setast í gildi fyri Føroyar uttan Løgtingsins samtykki.”  Aftur ein skilagóð staðfesting eftir mínum tykki.

Ongin politisk búrmáltíð
Tað er greitt, at uppskotið um sjórnarskipan undir nevndararbeiðnum hevur broytt skap frá at vera eitt paradunummar hjá ávísum flokkum ella persónum, til at verða pragmatiskur politikkur, sum ger, at vit framvegis kunnu koma hagar, sum tey, sum halda seg vera víðgongd, vilja sleppa, men at vit enn ikki eru har, um vit altso nakrantíð ætla okkum hagar. Og kanska ætla vit okkum onkra heilt aðrastaðnis.
Uppskotið til lóg um stjórnarskipan Føroya er kanska heldur ikki so avgerandi hending, sum tað tykist, og tað er so ongin politisk búrmáltíð. Onki fyri tann, sum er slúkin. Bara eitt neyðugt uppskot, onki annað.

Men eg vil geva Sjúrða rætt, at dettur hetta uppskotið burtur, so standa vit aftur í sama politiska óføri, sum vit hava staðið í tey seinastu 50 árini ella meira, tí vit hava brúk fyri at koma víðari í føroyskum politikki, og sjórnarskipanin, soleiðis sum hon nú er orðað, er eitt stig fram á leiðini. Hon kann enntá vera við til at koma okkum burtur úr einum  trauma, sum vit hava verið plágað av alt ov longi.

Stig fyri stig
Viðhvørt er helst neyðugt við eini offurgerð, skal endi fáast á eini naggatódn. Vit hava sæð tað so mangan áður. Eitt hitt seinasta dømið var tá Mohamed Bouazizi í Tunis setti eld á seg sjálvan og doyði, tí hann vildi ikki longur góðtaka eyðmýkingina, ið komst av politiskari tilvild og framíhjárættinum hjá summum. Hetta førdi so til politisku kollveltingina har. Og nú ofrar Sjúrður Skaale seg, men um tað førir til nakra revolutión, orðið, sum hann sjálvur brúkar, ja, so var tað í hvussu er ikki ætlanin.
Tey, sum vilja hava alt avgjørt her og nú og til egnan heiður, kunnu sjálvandi síggja hesa semjuna, sum meirilutin í stjórnarskipanarnevndini hevur gjørt, sum eitt tekin um drál og manglandi vilja at gera avreksverk, men soleiðis er ofta í tí veruliga lívinum, at stig fyri stig rætta vegin eru eisini stig rætta vegin.

Langt millum orð og gerð

Aftan á Ár teirra brekaðu í 1981 samtykti ST at hava eitt tíggjuáraskeið (1983-1992) við ymsum tiltøkum, sum skuldu skapa størri áhuga fyri viðurskiftunum hjá brekaðum. Í 1992, tá tíggjuáraskeiðið var komið at endað, varð ásett, at 3. desember hereftir skuldi vera altjóða dagur teirra brekaðu. Hetta varð gjørt fyri at tað framhaldandi skuldi verða varpað ljós á støðuna hjá teimum brekaðu, eisini eftir at tíggjuáraskeiðið var lokið.

Í ár var 3. desember seinasta fríggjadag, og her í Føroyum vóru ymsar hendingar, sum fingu okkum, sum annars ikki geva hesum viðurskiftum stórvegis gætur, at varnast, at hetta var ein serligur dagur, sum hevði okkurt við tey brekaðu at gera. Aðrastaðnis í hvussu er hevur verið vanligt ein slíkan dag at skipa fyri tiltøkum og gera vart við antin tað, sum er hepnast, ella tað, sum framvegis liggur á láni á hesum øki.

Sjálvandi, dagar koma og dagar fara, og seinasti fríggjadagur er helst eisini skjótt farin í gloymibókina hjá teimum flestu. Her taki eg sjálvandi ikki tey við, sum mistu arbeiðið júst henda dagin, tí at Fiskavirking lat aftur. Hjá teimum varð hetta ivaleyst ein minniligur dagur.

Bústaðarpakkin tódnaði

Nú haldi eg ikki, at tað hendi so nógv 3. desember í ár, sum gjørdi, at vit minnast dagin sum dagin, tá ið vit gjørdust stórvegis klókari upp á støðuna hjá teimum brekaðu.

Men summi gjørdu hóast alt vart við seg, og tað vóru ikki bara góð orð, ið tey høvdu at bera fram.

Eitt nú var Leila Solmunde, forkvinnan í MBF, Meginfelag teirra brekaðu í Føroyum, sera hørm um ta lagnu, bústaðarpakkin higartil hevur fingið. Bústaðarpakkin, sum Húsalánsgrunnurin skal umsita, skuldi gera tað møguligt at fara undir nýggj sløg av bústaðaloysnum. Leila Solmunde nýtti høvið á degi teirra brekaðu at harmast stórliga, at bara ein partur av uppskotinum um nýggjan bústaðarpolitikk er tikin við, nú uppskotið skal viðgerast í løgtinginum. Ásetingarnar um serligar lutaíbúðir, ætlaðar fólki við breki, sum vóru við í upprunaliga uppskotinum, eru tiknar burtur.
Leila Solmunde sigur í tíðindaskrivi, at upprunaliga uppskotið var frálíkt, og leggur aftrat: “Vit høvdu tað upprunaliga uppskotið til hoyringar, og kundu tá bert fegnast um, at nú hómaðist ein serligur fíggingarmøguleiki, m.a. til fólk, sum bert hava eina fyritíðarpensión. Hesi fólk hava ongar sum helst fíggjarligar møguleikar at finna sær býli á privata íbúðarmarknaðinum.” Leila Solmunde staðfestir, “at politiski myndugleikin hevur ongantíð áður havt so stórar ætlanir, men samstundis hevur ongantíð verið gjørt so lítið sum nú.”

Í samgonguskjalinum var tosað um at gera møguleikar fyri alternativari íbúðarbygging, men her, sum so ofta áður, er langt millum orð og gerðir, má forkvinnan í MBF ásanna. Og hon tosar við stórum stavum, tá ið hon sigur: “Politiska tosið um bústaðarpakka í mong ár er at halda fólk fyri tað turra spott. Tað var nógv betri um politikararnir søgdu erligt, at teir ikki ynskja nakrar alternativar bústaðarmøguleikar.” Nú verður so áhugavert at síggja, um hesar ákoyringarnar fáa nakran politikara at vakna. At politikarum dáma betur orð enn gerðir undrar neyvan nakran, men onkuntíð máttu teir kent skomm.

Taka ongi stór tøk

Í Føroyum hava vit eitt Ráð fyri Brekað, sum m.a. skal ráðgeva myndugleikunum í málum, ið viðvíkja brekaðum. 3. desember í ár setti forkvinnan í Ráðnum fyri Brekað, Barbara á Tjaldrafløtti, eina viðmerking í bløðini, har hon m.a. segði, at viðurkenning er ein íborin tørvur. Hon helt tað vera neyðugt at hava ein dag teirra brekaðu, m.a. tí at staðfest er, at um 10% av borgarum okkara bera brek. Tá tú bert brek, ert tú sum oftast fyri vanbýti í mun til tínar samborgarar.

Men tá ið hon so umrøddi sáttmála Sameindu Tjóða um rættindi hjá einstaklingum, ið bera brek, sum løgtingið samtykti í maj 2009, varð hon eitt sindur meira avgjørd á málinum. Tí hóast tað var ein sigur at fáa sáttmálan, so kann hetta skjótt gerast ein ósigur, um sáttmálin ikki verður settur í verk. Tað kann kanska henda, at vit fáa ábreiðslur frá ST, sum um stutta tíð fer at spyrja politiska myndugleikan í Føroyum um støðuna viðvíkjandi sáttmálanum. Hon nevnir í hesum sambandi, at okkum manglar eina røð av lógum og átøkum á økinum. Smáir batar eru, og júst í dag er eitt ár síðan, at kunngerðin um atkomu varð sett í gildi. Tó manglar at taka tey stóru tøkini, soleiðis at vit í veruleikanum vísa, at allir borgarar í Føroyum verða viðurkendir.

Fekk skjótt koyrilin at smakka

Kanska var tað av tilvild og hevði onki við 3. desember at gera, at eitt rok tók seg upp um íbúðir til sinnisveik júst henda sama dag. Í grein í Sosialinum við yvirskriftini Gera Vágar til eina ghetto fyri sinnisveik siga limir í felagnum Sinnisbati, at tey eru skelkað av ætlanini hjá landsstýriskvinnuni Rósu Samuelsen at flyta byggingina av íbúðum til sinnisveik til Sandavágs. Tað sigst, at ætlanin var, at íbúðirnar skuldu byggjast í Havn, men helst eru Rósu Samuelsen og Heðin Mortensen, borgarstjóri í Havn, vorðin ósamd um okkurt, og so ger Rósa skjótt av og flytur byggingina í sítt valdømi (hóast Føroyar jú eru eitt valdømi, sigst).

Tað eru tó fleiri áhugaverdir tættir í hesum máli.

Tað fyrsta og mest áhugaverda er tað politiska, sum Soffi Egholm, forkvinna í felagnum Sinnisbata, eisini ger vart við, tá ið hon sigur, at í hesum føri er talan rætt og slætt um eina politiska avgerð burturav. Hetta harmar hana, tí tey sinnisveiku eru ikki eftirspurd, og hon heldur tí, at talan er um brot á ST sáttmálan um mannarættindi, sum eisini Føroyar hava staðfest. Eftir sáttmálanum skulu einstakir borgarar hoyrast um síni egnu viðurskifti og hava rætt at velja, hvar teir vilja liva sítt lív.
Nevnast kann í hesum sambandi, hóast tað ikki verður nevnt í greinini, at longu í 1981 Ár teirra brekaðu bað ST limalondini bera so í bandi, at brekað fólk sleppa undan avbyrgdari bústaðarbygging, sum ber brá av stovni.

Í Sandavági eru longu frammanundan íbúðir til sinnisveik, og verður nú bygt meira aftrat, so er boðskapurin til tey sinnisveiku úr øllum Føroyum: Vilt tú hava eina íbúð, mást tú flyta vestur til Sandavágs.

Hetta er í grundini ein áhugaverd søga. Tí er ikki talan um júst tað, sum øll, sum hava brúk fyri politisku skipanini uppliva, at tá politikkur kemur uppí, so er tað valdið, sum ræður. Tá hevur tað minni at siga, at reglur, siðvenjur, tørvur, faklig atlit ella (løgfrøðiliga óbindandi) sáttmálar eru galdandi.
Og var hetta ikki júst tað sama, sum hendi arbeiðsfólkunum á Fiskavirking. Tí tey vórðu heldur ikki spurd ella kunnað, tá virkið lat aftur.

Nei, veruleikin er, at nøkur eru yvir og nøkur eru undir. Vit hava hvør einstakur givið teimum, ið eru yvir, víðar heimildir okkara vegna. Men tá vit seta fram krøv og biðja um úrslit, sum eru okkum lovað, tá hevur tann, sum er undir, ofta bara seg sjálvan at líta á. Og tá á stendur, eru tað ofta tey, ið liggja niðast, tey politiskt veikastu, sum mugu taka til takka við teimum stóru skerjingunum. Hetta er kenda Mattheus-prinsippið.

Tað er eisini hetta, sum ger, at tað í dag ikki bara er sum at siga tað at fjeppast uppi í teimum, ið eru yvir, antin tú ert einstaklingur, felag ella ráð. Politiska skipanin hevur alstóran týdning í vælferðarsamfelagnum, og nógv eru um trogið. Tí skalt tú duga snildir, vilt tú vinna sømdir og verða hoyrdur, og nú á døgum eru handfaring av ‘Public Affairs’ og lobbyisma viðurkendir hættir at fáa ávirkan á politisku skipanina.
Enn er brúk fyri eldsálunum, men amatørunum hava vit ikki brúk fyri longur.

Men vit skulu eisini vita, at uttan mun til, hvussu væl vit duga at føra okkum fram handan leiktjøldini, so sleppa vit neyvan nakrantíð undan at grenja inn á politiska myndugleikan. Tí at lova er ein avgerandi partur av politiska spælinum, men sjáldan heldur politikarin tað, hann lovar.

Og Sinnisbati skuldi kanska betur tagt, tí felagið fekk skjótt koyrilin at smakka. Rósa var ikki sein og boðaði teimum til fundar beinanvegin um ógvisligu útmeldingina hjá felagnum. Og dagin eftir fundin var tætt lok lagt á hesa trætu. So kann bara tíðin vísa, hvør endin verður á hesum málið, sum annars hevði almennan áhuga. Eitt nú var tað tikið upp í populeru sendingini Álvaratos, sum er at hoyra í Kringvarpinum fríggjakvøld.

Evnaveik gerast eisini gomul

Í Degi og viku hetta fríggjakvøldið 3. desember vóru eisini onnur vandamál, ið viðvíkja teimum brekaðu, umrødd. Í sendingini varð upplýst, at menningartarnað fáa ikki pláss á ellisheimi, sum onnur, tá ið tey gerast gomul. Um eg ikki fari skeivur, so helt Helena Samuelsen, the grand old woman í málum, sum viðkoma teimum evnaveiku, at tey, sum búgva á Eirargarði, hava sama rætt sum onnur at sleppa á røktarheim. Eg veit ikki rættiliga, hví málið var til umrøðu, antin tað var tí at tað var 3. desember, ella tí at onkur avgerð var tikin í málinum. Men spurningurin tyktist viðkomandi, tí fleiri av teimum, sum á sinni fluttu á viðgerðar- og bústovn verða tíbetur eldri, og tá hava tey sama tørv á røkt, sum onnur eldri. Tað keðiliga er bara, at heldur ikki gomul, ið ikki hava búð á stovni, fáa pláss á ellis- ella røktarheimi. Hvussu so við teimum, sum kanska krevja serliga røkt?

Eitt land, ið stendur saman um og verjir minnilutabólkar

Bara eitt politiskt ungmannafelag helt tað vera neyðugt at gera vart við støðuna hjá teimum brekaðu 3. desember. Tað var felagið Sosialistisk Ung, SU. Í yvirlýsing sigur forkvinnan Sunneva Mohr, at umstøðurnar hjá teimum, ið bera brek, eru munandi betri í dag, enn tær nakrantíð hava verið í Føroyum, men enn er nógv at arbeiða fyri, og langt er eftir á mál.

Í yvirlýsingini verður sagt, at vit eiga at tryggja øllum, ið bera brek, ein hóskandi bústað, eitt gott dagtilboð, gera tað soleiðis, at tey eru ein virkin partur av samfelagnum, og at tað í framtíðini verða nógv fleiri vard størv.

Og tey ungu tala eisini til okkara moralska habitus og siga, at vit eiga at vísa og prógva, at vit eru eitt land, ið stendur saman um og verjir minnilutabólkar.

Hvussu nógv slík háfloygd tala fyllir í huganum hjá okkara politikarum, skal eg lata vera ósagt.

Útpurring

Nei, kanska var fríggjadagurin 3. desember 2010 ikki ein heilt vanligur dagur. Hetta var nú neyvan bara tí, at hetta eisini var dagur teirra brekaðu. Men dagurin gav so teimum, ið varða av teimum brekaðu, høvi til at gera vart við sína ónøgd. Men tað gera tey á hvørjum degi, so tað var neyvan nakað nýtt. Summi halda enntá, at tey kanska grenja meira enn gott er.

Men politikarar vita sum er, at umrøða og miðlaágangur rennir skjótt av aftur, og so kunnu teir halda áfram at sova sín søta svøvn. Troyttandi ella ei, men skal nakað henda, so er bara eitt at gera, nevniliga í tíð og ótíð rópa útpurring so hart, at eisini politikarar hoyra tað. Men útlitini eru ikki tey bestu, um vit skulu trúgva kenda fólkasangaranum Pete Seeger, sum í 1961 skrivaði ikki minni kenda fólkasangin “Where Have All the Flowers Gone?” við niðurlagnum “When will they ever learn?”.

Farið eftir gøðingarkálvinum!

Kendi amerikanski rock-jazzbólkurin The Mothers of Invention gav í 1968 út plátuna We’re Only in It For the Money. Hetta var tónleikur, sum var ein speisk viðmerking til góðvarnu idealismuna í 1960’árunum, tá hippierørsla og Flower Power vóru ovast á breddanum. Tí, sum teir søgdu, tá samanum kemur eru tað altíð pengarnir og hávirðing, viðburður, ella við øðrum orðum succes, ið telja.

Nú um dagarnar kom so líðandi fram, at Eik var í stórum fíggjarligum trupulleikum. Ein morgun tíðliga bórust tíðindi, at stjórarnir báðir vóru farnir frá, og nevndarformaðurin hevði eisini sagt sessin frá sær.
Hetta er ein av hesum áðrenn og aftaná-hendingunum, sum vit hava nakrar av her hjá okkum eisini.
Nú munnu tað tó vera tey fægstu, kanska burtursæð frá serfrøðingunum, sum vóru so bilsin um, at Eik fór av knóranum, tí tað hevði ljóðað longi.

Nú frættist at danska fíggjareftirlitið í tøkum tíma hevði sett bankanum knívin á barkan, og hóast fráfarna leiðslan í Eik segði seg ikki vera samda í avgerðunum hjá eftirlitinum, ja, fíggjarstjórin var bart út skelkaður, so var onki annað at gera enn at akta boðini.

Vit, sum hava uppliva slíkt áður, vistu innast inni, hvussu leikurin fór at enda. Bankin var ov stórur til at fara av knóranum, og vildu vanligir íleggjarar ikki seta pening í bankan og endurreisa hann, ja, so mátti landið punga út. Tíðin fer at vísa, um hetta verður so.

Men hvat er tað, sum hendir í hesum føri, og sum uttan iva fer at henda aftur, um ongin tekur sær um reiggj at avmarka vandan fyri, at slíkt kann endurtaka seg?

Vit eiga at gera okkum greitt, at her snýr tað seg um vanda, og at tann, sum kemur sær í vandastøðu, skal eisini rokna við, at okkurt óvæntað og óynskt kann henda. Hetta kemst snøgt sagt av, at alt broytist, sumt skjótari og annað meiri líðandi. Vit liva við vanda hvønn einasta dag, og skuldu vit livað púra uttan vanda, ja, so fóru vit ikki út fyri dyr, og sjálvt tá var lívið ikki vandaleyst.
Men tilætlað at góðtaka vanda, ella øktan vanda, sum ein part av ella fyritreyt fyri framburðinum, soleiðis sum modernaða samfelagið ger, tað er nakað heilt nýtt. Ja, kendi týski sosiologurin Ulrick Beck hevur skrivað eina heila bók um hetta, sum hann kallar vandasamfelagið (Risikosamfundet – på vej mod en ny modernitet. Kbh., Hans Reitzel, 1997 (upprunaútgávan er frá 1986)).

Tá talan er um Eik, so er hetta gamla søgan um hin smædna lítla, sum við eitt gerst brasin og stórur. Tíðirnar við stillastandi vóru jú av, múrurin var rapaður, liberalisman hevði sigrað, og loysunarorðini vóru fríur marknaður, framfýsni, ekspandering, einskiljing og dynamikkur. Skótt kendist tað, hvussu avmarkaður heimamarknaðurin var, so vit máttu út í heim eisini. Og fíggjar- og búskaparkreppur, tær vóru sum kunnugt settar úr gildi. Tað sum fíggjarpolitikkur ikki kláraði, tað kláraði fríi marknaðurin. Hvat kundi so ganga galið? Ja, tað skrivar kendi amerikanski búskaparfrøðingurin og vinnarin av nobelvirðislønini Paul Krugmann um í bókini The return af the depression economics (1999, nýggj útgáva 2009). Hann undrast eisini á, hvussu vit øll, serliga fíggjarleiðarar og í hvussu er nakrir fíggjar- og búskaparfrøðingar, kunnu hava misfatað støðuna so nógv, sum talandi dømi nú eru um.

Tað hevur víst seg, at tað altíð er vandamikið, tá bankar brádliga fara at ekspandera, tí tá fara teir fara út á óroynd og meiri ótrygg øki og skulu umsita alt størri peningaognir og skuld, og krøvini til fyrilit, royndir, yvirlit og innlit økjast munandi.
Men harraguð, høvdu vit ikki júst fingið væl lærdar unglingar heimaftur av flatlondum, sum vistu alt um banka- og fíggjarviðurskifti og sum hegnisliga skumpaðu gamlar hýggiskotnar leiðarar av rókini, og vistu, hvar (penga)skápið skuldi standa? Føroyska bankaskipanin varð við eitt moderniserað og meira virkisfús.

Tað er sum kunnugt eitt strekki millum Play safe og so at taka á seg vandafullan váða. Umstøðurnar gera vanliga av, nær vit velja tað fyrra ella tað seinna, men mest halda vit okkum mitt ímillum. Men tá rákið vendir, og øll síggja møguleikar og vilja vera við, tá gloyma vit ofta at vera á varðhaldi. Serliga tá ið vit sjálvi ikki hava nakað í klemmu.

Nógv fólk blanda hugtøk saman, tá ið tosa verður um váða. Stýrdur váði er onki annað enn tað, sum vit rokna við kann henda, við so ella so stórum sannlíkindum, men sum vit vænta, at vit eru ment at bera, eisini um tað ringasta skuldi hent. At vera váðafúsur merkir bara, at man hevur fyrilit, tvs. er til reiðar at gjalda tað, sum tað kostar, um váðin vísir seg at verða veruleiki, hóast tú vónar sjálvandi at koma undan óskalaður.
Óðamannaverk er nakað heilt annað. Tað er at koma sær í ella átaka sær váða, sum tú ikki ert mentur at bera, um hann verður til veruleika.
Ongin kann tó verja seg ímóti øllum vanda, og viðhvørt noyðast vit at tola váðan, hann verið kanska evarslítil, men verður hann til veruleika, kann tað onkuntíð kosta okkum almikið.
Men als ikki at hava virðing fyri váða, tað er onki uttan ábyrgdarloysi.

Uttan at eg kenni stórvegis til innanhýsis støðuna í Eik, so minnast tey flestu, at Eik broytti støðu frá sparikassa til vanligan banka. Eg haldi, at tað vóru broyttar lógarreglur, sum gjørdu hetta møguligt. Nú eg sigi vanligan banka, so er heldur talan um, at Eik so við og við menti seg til ein sonevndan full service banka, sum eisini gjørdist til íløgubanka, tvs. umframt at taka ímóti innskotum og at veita vanlig lán setti bankin eisini pening í virki og veitti trygd fyri íløgum. Og sum nevnt, so fór Eik eisini út um landoddarnar.

Júst hetta at fara út hevur verið nakað fyri seg hesi seinastu árini. Kroniska undirlutakenslan í Føroyum serliga í seinastuni hevur gjørt, at bara tann, sum er kendur í útlondum, er verdur at skriva um. Íslendski rithøvundurin Einar Már Guðmundsson skrivar skemtiliga í bókini Hvíta bókin (Støplum, 2010) um hendingina, tá ið fíggjargreivarnir fyrst hertóku allan heimin og síðan í roynd og veru høvdu alt vald í Íslandi, samstundis sum allir teir týðandi stovnarnir, herundir politikarar, pressa, fíggjareftirlit og fakfeløg, bara tóku undir við øllum og nikkaðu. Vit kenna øll syrgiliga endan á tí søguni.

Nógvur viðgangur kann sum kunnugt blinda. Tá alt gongur væl, og vit gera okkum galdandi, fáa vit øll eina ‘hopla vi lever’-kenslu, vit vinna allar X-factor-kappingar, og hóast vit eru fá, so kunnu vit syngja, at ‘Runt um allar fótbóltsvøllir, buka vit tær stóru stjørnur’.

At reypa um fótbólt og gera seg upp við tónleiki koyrir onki land á heysin, men – so fáment, sum vit eru – at seta seg í ovurstóra skuld og bjóða sær til at hjálpa teimum stóru við lánum og trygdum, sum byggja á vinnuverkætlanir, har tað antin má røkka ella støkka, tað er jú hasard. Ein sær fyri sær hesar kundarnar, sum hava góðar talugávur og koma við merkisverdum verkætlanum (nevndi nakar stórar góðshavnir, Stórutjørn, ráðstevnudeplar, golfvøll v.m.), ætlanir, sum sjálvandi hava framtíðina fyri sær.
Og hvat nú, um hetta alt vísir seg at vera góð forrætning, sum vit so hava latið til kappingarneytarnar? Og hvagar fara kundarnir?
Stjórarnir fáa jú løn fyri at tora og fyri at vísa á góð úrslit, og hvat glógvar meira í eygunum á pengamonnum enn ein yvirvaksin fíggjarstøðujavni, hóast kanska stórur partur av aktivunum eru fíggjað við lántøku? (Dømi eru um aðrastanis frá, at veðhaldsskyldur als ikki eru tiknar við í roknskapunum hjá summum peningastovnum. Lesið bara: Jesper Berg og Morten L. Bech: Finansernes fald. Hvordan den perfekte storm væltede de finansielle markeder. Kbh., Gyldendal, 2009).

Nei, tað er sanniliga ikki lætt at vera bankastjóri, men at geva grammum bankastjórum skyldina fyri heimsumfatandi fíggjarkreppuna, sum er íkomin, er helst at gera teir meiri týdningarmiklar, enn teir eru. Her eru onnur skipanarlig viðurskifti eisini upp á spæl, m.a. ófullfíggjað regluverk, ov lítið eftirlit og skeiv fatan av, hvussu tú handfer álit.

Tað harmiliga við Eik er, at seinasta hendingin fær avleiðingar ikki bara fyri einstaklingar, men fyri vinnulívið og samfelagið alt. Hetta vísir bara, at tað er ein stór samfelagslig ábyrgd at reka banka. Annað, sum nú eisini kemur fram aftur, er, at Eik hevur ikki havt tað, sum verður rópt góða Corporate Governance (góða virkisleiðslu), tí nevnd og leiðsla hava verið alt ov samantengd, og tað hevur gjørt eftirlitsuppgávuna hjá nevndini mótvegis leiðsluni munandi veikari.

Nú vanlagnan hevur rakt okkum, undrast tú á, hví tað bara skal vera Fíggjareftirlitið, sum skal tala at, tá ið vandi er á ferð. Hví eksponera bankar, sum eru í vandastøðu, seg ikki minni, áðrenn tað gongur galið (væl at merkja, um teir ikki longu áðrenn eru farnir út av eggini). Vit kunnu eisini spyrja, hvussu pressan kann gerast meira kritisk. Hvat verður av upplýsingaskylduni hjá bankunum, tá ið tað alla tíðina gongur út uppá at siga, at alt er ljósareytt, trygt og gott? Tað kann ikki vera rætt, at føroya fólk og føroyskir politikarar ferð eftir ferð vakna við kaldan dreym, tá bankar hava koyrt seg í óføri. Og hví tora vit ikki at finnast at, men velja heldur at teska í krókunum, og so lata Oyggjatíðindi sleppa at goyggja?

Tað átti heldur ikki verið so trupult at fáa skipað eitt føroyskt eftirlit við føroyskum peningastovnum? Ella hvussu? Brúk er sjálvandi ikki fyri eftirliti, tá alt gongur upp á stás, men sárt er at iðra um nakað minni gott, sum tú kundi sloppið undan, vart tú vakin. Sjálvandi eigur privata vinnulívið at sleppa av virka í frið, men máti skal vera við.

Vit kenna øll søguna um burturvilsta sonin, sum fór avstað til land langt burtur, og har spilti hann burtur alla ogn sína í ringum lívi, sum tikið verður til. Honum dámdi onki at koma heimaftur, men móttøkan hann fekk, var heilt serlig. Alt var honum fyrigivið, og faðirin bað enntá menninar fara eftir gøðingarkálvinum og drepa hann, so tey øll kundu eta og vera glað! Nú vita vit, at øll vóru ikki glað kortini. Og satt at siga, so dugi eg illa at síggja, hvussu skattaborgarin (les gøðingarkálvurin) skal fegnast um at verða slaktaður ferð eftir ferð, tí at onnur hava elt pengarnar, ella ímyndaðar pengar, og síðan søplað alt burtur, tey hava fingið litið upp í hendurnar.

Eg sigi bara sum Bob Dylan á sinni:

How many roads must a man walk down
Before you call him a man?

Hin fordervaði veruleikin á palli

Í hesum døgum hevur Tjóðpallurin latið dyrnar upp til leikin Aftan á Undrið, sum Jóanes Nielsen hevur skrivað. Leikstjóri er íslendingurin Guðjón Pedersen.

Nú havi eg ikki enn sæð hendan leikin, men sum liður í eini upphiting til sýningina setti eg mær fyri at venda aftur til ein annan leik, sum Jóanes Nielsen skrivaði fyri nøkrum árum síðan. Hetta er leikurin Eitur nakað land week-end?, sum sjónleikabólkurin Gríma setti upp á vári 2001. Eyðun Johannesen leikstjórnaði. Árið eftir vann hesin leikurin Norðurlensku Dramatikaravirðislønina. Handritið til Eitur nakað land week-end? vann annars leikritakappingina, ið Leikpallur Føroya hevði skrivað út  – árið fyri, leikurin varð framførdur, haldi eg tað var.

At Eitur nakað land week-end? vann virðislønir er ikki at undrast á, tí hetta er sjónleikur, sum stendur mát við tað besta. Hóast karmurin um leikin eru Føroyar, so er leikurin kortini alheimsligur. Hann snýr seg í stuttum um normalitet og identitet, um tað at verða menniskja, ikki djór, ikki dani, men føroyingur, nýtímans føroyingur í Føroyum.
Eins og í eini realitysýning (danska Robinson Ekspeditionen var at síggja í flest øllum føroyskum heimum um hetta mundið) letur Jóanes Nielsen gluggan upp til ein heim, einar Føroyar, har alt er farið í fisk.
Vit merkja týðuliga, hóast talan er um kollektivan leik, at Tóta er ein av høvuðspersónunum í leikinum, og tað er hon, sum manipulerar og eldhugað stjórnar avrættingini og æðralatingini av bóndanum. Hetta sum skal vera jólaleikurin á psykiatrisku deildini, har leikurin fer fram (Smb. One Flew Over the Cuckoo’s Nest hjá Milos Forman (1975)). Og tað er Tóta (tolir ikki høgtíðir, men er ikki kanska líka fallerað, sum hini á deildini), sum fellur í fátt, tá leikurin og symbolska faðirdrápið verður av ongum. Øll, tey á psykiatrisku deildini, føroyingar, ja allar Føroyar hava brúk fyri einum faðirdrápi, men tá alt fer av sporinum og leikurin verður av ongum, má hon bara ásanna, at hennara jól fara í fisk, eins og ein annar leikari staðfestir, at eisini sjónleikarbólkurin Sirkus Psyko er farin í fisk. Tóta fyriskipar eini test, og hon fær sjón fyri søgn. Har er ongin gongd leið.

Og vit, sum minnast aftur á hendingarnar, kunnu kanska leggja aftrat, at eisini ein onnur test, loysingin, sum annars var á skránni um hetta sama mundið og sum hevði fingið røring í, fór fyri bakka.
Eitur nakað land week-end? kann kanska síggjast sum ein eftirmeting av hesi gongd, har nærum alt var til fánýtis.

Spurningurin er, um tað ber til at vera heilur uttan at enda sum eitt beist? Hvat er so alternativið? Kanska Jesus, tí revsarin Paulus kann tað sambært Jóanesi neyvan vera. Í leikinum verður alternativið lýst sum eitt bland av tí pussiga og grova (fúla), tí djúpa og tí grunna, av álvara og gaman. Gongdin í hesum meistarliga leikinum tykist siga, at tað í síðsta enda eru vit sjálvi, einstaklingarnir, ið mugu velja og taka støðu, ja, velja okkara normalitet. Tað merkir ikki, at samstarv ikki er ein gongd leið, men í Føroyum er, sum støðan er, onki samstarv, onki mál, ongin visión, tí Saman at halda varð ei okkum givið, sum Hans Andreas Djurhuus yrkti. Og tað ger valið einfalt!

Onkur kann kanska undrast á, at Jóanes Nielsen, sum annars er vinstrasinnaður, kemur við einum so jánkasligum politiskum boðskapi í hesum leikinum. Men man hann ikki langt síðan hava slept dogmatismuni, og er farin at hugsa sjálvur, nakað, sum ikki er heilt vandaleyst. Ummælarin Høgni Djurhuus helt eisini, at politiski boðskapurin var dekan ov torskildur í hesum leikinum (Sosialurin, 30. mars 2001).

Kanska er tað úr avlopinum ella burturkastinum ella fordervinum, at vit stava, og av hesum mugu vit læra at tola tann beiska veruleikan, hóast tað kann vera ringt hjá mongum. Antin tey nú eru normalir ella ónormalir psykopatar, sum skaldið tekur til.
Í eini blaðgrein herfyri segði Jóanes Nielsen, at vit kunnu ikki útihýsa fordervinum í okkara gerandisdegi og lívi. Og tí hevur hann mist hugin at ganga í býin, síðani roykiforboðið var sett í gildi.

Hóast sjónleikur er uppliving, so minnist eg, at hesin leikurin, tá ið eg sá hann í 2001, gav afturljóð í mínum sinni. Tú fekst nakað at hugsa um, og har var nakað sum festi seg. Tú (og leikararnir) fekst ein part av sannleikanum slongdan beint í fjesið. Og so var hetta beinrakin tala, stutt og kontant. Ongin trygd varð tó veitt um bót ella bata. Men spælið var bara heilt gott, haldi eg meg minnast.

Við øllum hesum í huga eri eg spentur at síggja nýggja leikin hjá Jóanesi Nielsen.