Archive for the ‘fólkavøkstur’ Tag

Tað er systeminum, tað er galið við

kafe_nyTað er heilt óluksáligt, sum vit tosa nógv um okkum sjálvi, og kortini veit ongin, hvat tað er, vit í veruleikanum tosa um. Soleiðis sum tað eisini kom fram í t.d. kaffiprátinum í GMF í morgun.
Grundin er, at vit hava avskeplaði systemisk viðurskifti í landinum, og tað er ikki nakað, sum okkum dámar at hugsa ov nógv um, tí tað pínir.

Vit tosa alla tíðina um einstøk konkret viðurskifti, tað sum nú einaferð er á dagsskrá, og sum øll tosa um, men gloyma ofta ótilvitað ella oftari tilvitað, at tingini hanga saman.
Tú kanst ikki gera júst sum tú vilt og vænta “alt annað líka”, tí systemið svarar aftur, ikki við orðum, men við gerðum, avgerðum og hendingum. Tað er hetta vit ikki skilja, tí vit halda t.d., at tað eru tey, sum flyta, sum eru trupulleikin, tá ið vit tosa um fólkaflyting.
Tí er ikki alt, tá samanum kemur, ok?

Og er Føroyar ikki eitt paradís á jørð? Jú, í okkara avmarkaða optikki. Men tá vit ikki vilja skilja systemið, tosa vit uttan íhald um symptomini, og tey hvørva ikki, so vit kunnu blíva við at tosa. Og tað er tað, sum vit gera, vit tosa og tosa.
Og vit skilja ikki hví ikki ‘onkur’ ger nakað við trupulleikarnar. Hvør onkur?
Í síðsta enda (og endin er nær, sær tað út til) er tað ikki ein spurningur um vilja ella um manglandi vilja.

Vit kunnu analysera, finnast at og rósa so galið vit vilja, tí tá samanum kemur er tað vald (harðfryst vald), sum er avgerandi. Tí hava vit naggatødn.
Ongin dugir at seta orð á valdið – jú, leypa á løgmann, tað duga vit. Men forget it. Tað eru bara miðlarnir, sum kunnu liva væl av tí, og løgmaður kann ósmæðin hækka sína løn við 2-300 túsund um árið, samstundis sum øll geyla.
Men tá vit hoyrdu upphæddina, mistu vit málið, sum skilligt er. Onkur skal eisini gjalda, og ikki ein kleyv kann gera nakað við hetta, tí hetta er júst tað, sum verandi system er gearað til. Bestemt ikki til at geva pedagogum (sum nú royna at appellera til politiska valdið eftir vælvild) nakað sum helst eyka. Og politiska skipanin er heldur ikki gearað til at hjálpa ella tryggja eisini teimum, sum ikki hava ráð, so at tey kunnu sleppa at venja fótbólt ella ganga í tí mótanum, sum øll nú einaferð halda er tann einasti rætti.

Og tí standa eisini so nógv spyrjandi og skilja ikki, hví tingini ikki broytast til tað betra, tá ið nú øll siga, at tað skal so lítið til.
Hvussu ber tað til, at vit altíð missa alt á stokkinum?
Tað er tí at vit hugsa ikki systemiskt, og vit hava heldur ongantíð lært tað.

Góð hugskot eru góð. Eitt nú at stovna kaféir um alt landið. Eg vænti bara ikki, at tað hjálpir stórvegis. Vit fáa í ringasta føri bróstsviða, um vit drekka ov nógv kaffi.

Tað týdningarmesta er jú at rigga, og tað gera vit flest øll – og enn meira, um vit góvust við hesum ósjarmerandi grenjinum, sum onga leið førir okkum.
Sum tað stendur í sanginum: GÓÐA TÚ MÁST VITA AT TAÐ ER TÆR GALIÐ ER VIÐ, TÍ BARA TÚ RIGGAR SO FÆRT TÚ HELST FRIÐ.

kafe4

Nú leggja tey til brots í Danmark

Í okkara grannalondum eru fólkabókasøvnini ein miðdepil í mentanarlívinum. Bókasøvnini bjóða fólki upplýsing og upplivingar. Tey eru eitt stað, har tú kanst sita, standa ella ganga og kunna teg um ymist og uppdaga okkurt púra óvæntað, sum kanska ger lívið meira fjølbroytt og ríkt. Eitt stað har tú kanst lesa bløð og tíðarrit, læna bøkur o.a. bókasavnstilfar, og eitt stað har tú kanst koma til ymisk tiltøk. Alt ókeypis fyri brúkaran, sjálvandi. Ein eyðkend almenn tænasta.

 kulta

Fólkabókasøvnini komu við ídningini og býargerðini, tá upplýsing av arbeiðsfólki skuldi vera verja fyri tí sosiala rótloysi og neyðini, sum fylgdi við teimum stóru broytingunum. So skuldi ein hildið, at tað nú í okkara framkomna heimi er ikki brúk fyri bókasøvnum, men nevyan man tað vera so.

Tað er framvegis brúk fyri bókasøvnunum eisini í okkara tíð, nú upplýsing meir og meir er merkt av skundi, flákran og gákan. Nógv fólk kenna á sær ein tómleika og kundu hugsað sær karmar og umstøður til umhugsni og grundan. Og tosað verður nú eisini nógv um týdningin at byggja upp aftur bygda- og grannaløg, sum er munandi viknað, nú alt meira fer fram privat ella við hús ella í tykisligum (virtuellum) sosialum pallum sum Facebook.
Og man tað eisini ikki vera so, at tá ið ítróttur og festivalar eru undantiknir, tvs. hendingar, har tað snýr seg um at halda við, fegnast í bólki og kobla av, sum vit sjálvandi eisini hava brúk fyri, so liggja nógv av okkara stórplássum í reinum sosialum koma. Har er at kalla onki at fara ella koma til.
Á sovorðnum støðum átti bókasavnið at verið eitt savningarstað, sum umframt at veita upplýsing og upplivingar, kann veita stuðul til útbúgving  og læru.

kult2a

Nógv undrast á, hví OKKARA fólkabókasøvn ikki eru meira ment enn tey eru. OKKARA politikarar, sum skulu ganga undan á øllum økjum, tykjast ræðast bókasøvnini, skýggja tey, ja, vit kunnu tosa um eitt slag av bibliofobi.

Tað er spell, at fólkabókasøvnini fylla so lítið í heildarætlanini Fólkaflyting og fólkavøkstur, sum Vinnumálaráðið almannakunngjørdi í apríl í ár. Men har var so onkur og meir enn ein, sum spakføriliga settu fram ynski um, at bókasavnstænastur verða raðfestar hægri.

Og tað verða tær sum nevnt í okkara grannalondum.

Í Danmark eru tey júst farin undir eitt stórt átak, sum tey nevna ‘Modelprogram for folkebiblioteker’, sum Kulturstyrelsen stendur fyri. Kanningar í Danmark vísa, at flestallar kommunur hava stórar ætlanir við bókasøvnunum komandi árini. Talan er m.a. um umbyggingar ella nýbyggingar. Átakið Modelprogram skal vera ein hjálp hjá kommununum, so at tær kunnu fáa íblástur til at gera tað optimala bókasavnið, sum lýkur nútíðarinnar krøv. Og sum tey siga: “Udfordringerne er internationale, og udviklingen spejles i slagord som ’from collection to connection’, ’from book container to community centre’, fra transaktion til relation.”

Tað ber til at lesa um átakið á http://modelprogrammer.kulturstyrelsen.dk/

Kanska vit eisini kunnu fáa íblástur frá øðrum, tí her eru vit ikki rættiliga byrjað enn. Vit mugu gevast at halda, at alt er hinum svanga søtt. Nú noyðast vit at fara til verka.

kult1a

Húsarúm, men onki hjartarúm

Nú havi eg ikki ferðast í so nógvum londum, at eg kann siga tað fyri vist, men tað man vera fáa staðnis, at tú verður boðin vælkomin heim, næstan í somu løtu hjólini á Føroyaflúgvaranum, sum okkara eitur, nerta vøllin í Vágum. Og ofta havi eg eisini kent tað so. Men hesi seinastu árini eri eg farin at ivast, um øll kenna seg líka vælkomnan heim til Føroyar, ella um øll, sum eru her, kenna seg viðurkend og dámd.

Í farnu viku frættu vit, at Danmark er næstríkasta land í heiminum (m.a. roknað út eftir, hvussu væl vælferðarskipanir virka og eftir reiðiligheit og skilvísi í politisku stýringini); vit frættu eisini, at nakrir Gøtumenn, vóru tað vist, fingu dóm upp á, at teir kundu stinga 70 mió.kr. í lumman skattafrítt; og vit hoyrdu ein ungan politikara argumentera fyri, hví nøkur fólk, sum fáa forsorgarhjálp, eiga at finna seg í, at teirra veiting skjótt fer at verða skerd. Mær er sagt, at eitt einmælt løgting, íroknað Miðflokkin, tók undir við hesi avgerð. Ungi politikarin kallaði hetta at fáa gjøgnumskygni í almannaverkið. Eg sá so ongan ríkisgóðkendan grannskoðara verja hesi neyðars fólk, sum nú skulu læra seg at venda í hvussu er teirri seinastu krónuni. Jú, eitt umboð fyri Í menniskjum góður tokki talaði at, og kanska var formaðurin í Pensjonistafelagnum aftur á vøllinum við teirri nú skøvaðu plátuni, sum ongin tykist lurta eftir, at tað altíð eru tey veikastu, sum skulu spara fyrst. Ein fulttrúi í almannverkinum var tó í miðlunum og segði, at vit skulu bara fara til Svøríkis, so skuldu vit sæð almannaveitingar, sum gera tær føroysku til sannar lottovinningar.

Men so var ein onnur hending í farnu viku, sum boðar frá góðum, hóast hon snýr seg um eitt sera viðkomandi mál, sum kann koma øllum landinum í vanda. Eg hugsi her um bókina EXIT Føroyar, sum teir báðir Høgni Reistrup og Heri á Rógvi hava ritstjórnað, og forlagið Sprotin gevur út.

Vandamálið snýr seg um at fólkatalið hjá okkum stendur í stað ella minkar, og at tað serliga eru tey ungu og yngru, sum gerast færri, meðan tey eldru fjølgast. Tøl hjá Hagstovuni vísa, at í 1985 vóru 58% av fólkinum undir 35 ár; í 2012 bara 46%. Meðan fólkatalið hetta tíðarskeiðið økist við góðum 3.000 fólkum, minkar talið av teimum undir 35 ár við 4.000 fólkum. Hetta eru av sonnum tøl, ið tala. Spurningurin er, hvussu tað ber til, at so nógv velja Føroyar frá, sum tikið verður til, hóast vit hava vælferð, vinnumøguleikar og góð kor, sum fólk aðrastaðnis av røttum kunnu øvunda okkum. Hetta er eitt paradoks, og tað kundi bent á, at okkurt meira grundleggjandi er farið av lagi í okkara samfelag.

Í væl skrivaðu fyrstu greinini í bókini Føroyar eldast við rúkandi ferð skrivar Heini í Skorini um tær avleiðingar tað hevur, at tey ungu stinga av. Hann vísir á, at harvið fer dynamikkurin úr samfelagnum. Tá tað longu nú merkist, at tað verða færri at seta børn í verðina, ja, so klárar ongin at forða fyri fallinum. Tey eldru ella gomlu, sum nú mynda samfelagið, eru flest øll konservativ, og hetta kemur til sjóndar í politikkinum, sum verður førdur í løgtingi og í kommunum. Tað verður ov lítið av nýhugsan og onki engagement. Heini vísir eisini á tørvin, at vit fáa eitt veruligt miðstaðarøki í Føroyum, og at tað krevst ein uppgerð við romantiska bygdamenning og trongskygdan lokalpolitikk. Hesir tankar fingu tó beinanvegin banahøgg frá at siga øllum uttan Heðini.
Heini skrivar við støði í kanningini um, hví føroyingar búseta seg í Danmark, sum Norðuratlantsbólkurin á Fólkatingi skipaði fyri í 2008, og sigur: “Føroyska hópfráflytingin er ein holistiskur, samansettur trupulleiki, sum (…) snýr seg um so ótrúliga nógv ymisk viðurskifti: Verri vælferðartænastur, vantandi bústaðarmøguleikar, høgt kostnaðarstøði, høgar flogprísir, vánalig kor hjá støkum uppihaldarum, mentanarliga konservatismu, vantandi granskingarumstøður, ov fá mentanartilboð o.s.fr.” (s. 21)
Sæð í hesum ljósi føra vit tann øvugta politikkin í løtuni, nú vit spara á teimum strategiskt vitalu almennu økjunum, tá ið vit heldur áttu at gjørt íløgur. (s. 23)

Armgarð Arge hevur í síni grein Tá børnini flyta nakrar góðar eygleiðingar, sum nógv, ið eiga børn, sum hava búsett seg uttanlanda, kenna aftur. Eitt nú tómleikin og frástøðan, sum ger, at tú ikki sleppur at vera við, tá tey smáu abba- og ommubørnini taka fyrstu stigini á lívsleiðini, – kanska í onkrari danskari ella enskari íbúð. Tú fært næstan hug at tára, tí tú hevur upplivað tað sjálvur, tá vónin, at hesi abba- og ommubørnini fara at duga at tosa føroyskt, brestur. Men tá er tað sjálvandi gott, at børnini í Føroyum sjálvi læra seg bæði danskt og enskt og tosa tað flótandi og kunnu samskifta við systkinabørnini úti í heimi.

Ja, sum tilkomin fært tú næstan hug at lurta eftir sanginum hjá the Beatles við m.ø. hesum ørindi:

She…(we gave her most of our lives)
Is leaving (sacrified most of our lives)
Home (we gave her everything money could buy)
She’s leaving home, after living alone, for so many years (bye bye).

Nú kunnu meiningarnar um stór vandamál vera ymiskar, men eg má viðganga, at eg fái ikki verið heilt samdur við boðskapin hjá Ben Arabo, sum eisini skrivar eina av greinunum í bókini. Hann ger seg til talsman fyri hugtakið ‘at liva og lata liva’ (s. 41), tvs. at fólk mugu sjálvi um, hvussu tey leggja lívið tilrættis, tað verður teirra søk. Eg vildi heldur sagt tað øvugta, at tað er okkara søk, uttan at eg harvið meini, at staturin skal leggja okkara lív tilrættis. Er tað ikki júst hetta, at vit hvør sær hava lyndi til at savnast í smá afturlatin samfeløg, eksklutiónin, sum ger, at fleiri velja at flyta av landinum?
Eg skilji útleggingina hjá Ben Arabo um átøk í vinnu- og skattapolitikki sum borgarliga: at tað eru nøkur A-menniskju, sum skapa virðini, og so eru tað øll hini, B-menniskjuni, sum skulu vera glað fyri, at A-menniskjuni tíma at hjálpa teimum. A-menniskjuni skulu tí hava serligar sømdir og hjúklast skal fyri teimum, so at tey ikki taka stigið fult út og rýma. Tað er næstan sum við teimum við forsorgarhjálpini, sum ikki tíma at arbeiða, tí at tað sigst, at tey fáa ov høga veiting, og so hesum, sum ikki tíma at arbeiða, um tey ikki fáa nokk, t.d. lønir svarandi til eitt norskt lønarlag, sum liggur ein triðing omanfyri okkara.
Júst soleiðis verður tað nú ikki orðað í greinini hjá Ben Arabo, men soleiðis lesi eg tað.

Nú skal eg ikki endurgeva alt, sum stendur í hesi áhugaverdu bókini, men bara vísa á, at tað sambært henni kanska mest av øllum er hugburðurin til okkum sjálv og okkara samfelag, sum skal endavendast, um vit skulu koma hesum nevndu trupulleikum til lívs, soleiðis sum Heri á Rógvi, annar ritstjórin, málber seg í síni grein við heitinum Vit framleiða fólk til onnur. (s. 75)
Eg vildi næstan sagt, og ætli mær at nevna tað til seinast, at tað er so nógv annað, vit skulu endavenda umframt hugburðin.
Hetta við hugburðinum stendur sum nevnt frammarlaga í nógvum av greinunum í bókini, og tað er næstan sum um, at um bara hvør einstakur tekur seg í nakkan nú, ja, so fer alt at broytast.
Eg ivist, tí so einfalt er tað neyvan, tí hvat er tað, sum skapar hugburð?

Vit lesa dømi um fólk, sum hava klárað seg væl í Føroyum, hava fingið leiðandi starv og ávirkan, og sum tykjast halda seg hava prógvað, at tað ber til at búgva og trívast her. Og vit kunnu eisini vera samd um, at ‘hovsaloysnir’, so sum at stovna altjóða universitet, sum kanska kann verða ein hjálp, og sum hevur riggað í øðrum útjaðaraøkjum, júst kunnu líkjast hovsaloysnum. Onnur hava nevnt tjóðpall, og tey, sum eru minni krevjandi, halda, at tað kundi verið nóg mikið við eini café í teimum størru bygdunum (hetta seinasta meini eg tó ikki er umrøtt í hesi bókini). Summi gremja seg um køvandi átrúnað, ella at føroyskir menn eru mammudrongir allir sum ein, men har hevur Bill Justinussen longu svarað greitt, at tey, sum ikki dáma deymin frá lýsikókarínum, kunnu bara fara, tí her er gott at vera.

Uppaftur onnur hava roynt, at ongin í Føroyum spyr eftir teimum og teirra vitan, og vit hoyra um manglandi lóggávu og manglandi kompetansu og tænastuvilja í almennum stovnum og umsitingini. Hetta kann gera, at tú kennir teg ikki vælkomnan heim, hevur tú servitan, og nógv, sum hava góð hugskot, uppliva eisini, at har er ongin skipan ella ongi fólk at lofta góðum hugskotum. Katrin D. Apol er júst inni á hesum í síni grein Tá aftur og fram ikki er líka langt, tá ið hon leggur dent á at skapa tilknýti millum tey, sum eru burtur, og stovnar og virki heima.
Kanska hava vit brúk fyri eini Menningarstovu, sum stuðlar vitanardeiling og gevur góðum vinnuligum hugskotum verkligan stuðul og flog. Soleiðis fati eg í hvussu er tað, sum Guðrun Rógvadóttir frá fyritøkuni Guðrun og Guðrun skrivar í greinini Gev mær Føroyar – og umheimin.
Eg kann annars ímynda mær, at nakað av hesum stikni til servitan upprunaliga kann vera staðsett í nótamentanini, sum ræður í teimum mest týðandi pørtunum av okkara høvuðsvinnu.

Fólkatingslimurin Sjúrður Skaale skrivar eina av áhugaverdu greinunum í bókini við heitinum Við love skal land byggjast. Hann nevnir kendu orðini hjá Kennedy, sum eg ikki skal endurtaka her, men kemur eisini við eini ábending um, at viknandi tjóðskaparkensla, kann vera ein orsøk til, at tað er lættari at fara nú enn tað var fyrr.
At vit ikki longur trúgva upp á Føroyar, og bara síggja grátt útyvir grátt, er við til at mana fram eitt taparalyndi. Sjúrður sigur í hesum viðfangi: “Tí er meiri enn nakrantíð tørvur á, at tey økini, har Føroyar “vinna”, verða tikin fram. Alt tað, vit kunnu vera errin av. Náttúran. Mentanin. Søgan. Málið. Felagsskapurin. Tryggleikin. Hetta at vit eru so fá, at hvør einstakur veruliga kann hava ávirkan – um hann vil.” (s. 173)

Tað er rætt, sum nevnt verður í greinini, at eitt nú fingu tey samkyndu, sum tóku dystin upp, ávirkan, men tað er neyvan rætt at siga, at so kunnu øll onnur gera tað sama. Valdskipanina broytir tú ikki frá degi til dags. Tað ber til við treiskni og tolni, ella sum Erlendur segði, við lirkan og lumpan, at fáa ávirkan, og var tað ikki so, ja, so kann alt gera tað sama.
Orkar tú hinvegin ikki at bíða eftir broytingum, so er lætt við internetinum, Skype og Facebook í skjáttuni at seta búgv har, sum tú kennir teg meira heima. Søgan vísir okkum, at fólk og fuglur flyta, um tey eru undir harðræði, og tá (andaliga) føðin gongur undan.

Og viðvíkjandi teimum økjunum har Føroyar “vinna”. Er tað ikki júst hetta, vit spara burtur í hesum døgum? Hví skulu ein HF-næmingur ella vit onnur royna at bjarga mentanini og landinum, tá ið greiða signalið er, at vit hava ikki ráð til (føroyska) mentan? So gera vit ella hon sjálvandi tað, sum er púra rætt: hon flytir hagar, mentan verður vird.

Mær kemur fyri, at vit eru farin at tveita innbúgvið, ja, sjálvt hjartarúmið út á berajól, og so vænta vit, at gestirnir fara at trívast betur, tá ið tað verður rúmligari inni og tómligari.

Nú er so ein serfrøðinganevnd sett, sum skal kanna orsøkina til fráflytingina og koma við uppskotum, sum kunnu tálma gongdini. Og landsstýrismaðurin í vinnumálum bedýraði í Degi og Viku herfyri, at landsstýrið fór at seta neyðugan pening av til tað, sum hetta fer at kosta.
Í Hetlandi, sum hevði støðuga afturgongd í fólkatalinum í eitt 100 ára skeið frá 1860’unum til 1960’ini, hava sitið mangar kommisjónir og gjørt sær tankar um, hvussu vend kann fáast í. Har høvdu tey Føroyar sum fyrimynd, tí her var framburður og fólkavøkstur. Har vóru teir undir skotskum harðræði, meðan vit her høvdu tjóðskaparrørslu og vóru væl vard av norðurlendska vælferðarskjólinum. Nú tykist vend vera komin í, og Føroyar eru endaðar í somu óndu ringrás, sum Hetland sum nevnt var í, tá fólkatalið minkaði niður í helvt. Um ein serfrøðinganevnd fer at hjálpa, ja, tað fer tíðin so at vísa.
Í hesi bókini, sum er til umrøðu her, verður víst á, at vendir gongdin ikki, so fer føroyska samfelagið fyri bakka um eini 40 ár.

Hóast hetta er ein viðkomandi og sum heild góð bók, so haldi eg kortini, at okkurt kundi verið tikið fram aftrat, sum kundi lýst hetta vandamálið við fráflytingini betur. Eg nevndi í byrjanini hetta paradoksið, at fólkið flytur, hóast vit at síggja til kunnu liva sum greivar. Ein frágreiðing, hví so er, eru helst grundleggjandi skipanarligir skeivleikar.
Eg hugsi her m.a. um teir skipanarligu trupulleikarnar, ið hava sín uppruna í okkara høvuðsvinnu.
Í løgtingslógini um vinnuligan fiskiskap verður sum kunnugt sagt, at livandi tilfeingið á føroysku landleiðunum og aðrastaðnis eru ogn Føroya fólks. Og her byrjar vandamálið.
Soleiðis sum lógin verður umsitin, er tað ein spurningur, um føroyska samfelagið veruliga fær ágóðan av øllum hesum ríka tilfeingi. Kom hesin ágóði til høldar, og ikki allur endaði í privatum lummum, kundi væl verið, at vit í dag høvdu bæði Eysturoyar- og Sandoyartunnil, dagført sjúkrahúsverk, altjóða universitet, tjóðpall og lægri kostnaðarstøði. Vit høvdu tá øll verið ríkari. Tað kundi eisini hent seg, at var skipanin í fiskivinnuni ein onnur, so kanska vit í dag vóru ein framkomin matvøruframleiðandi tjóð, við aðrari framkomnari framleiðslu og tænastuveitingum, har brúk var fyri øllum góðum hondum, bæði leikum og lærdum.

Politikararnir munnu hava ásannað hetta, nú handfaringin av makrelinum hevur sent neilig signal til alla tjóðina og eisini tey, sum búleikast uttanlanda og onnur við. Tí man tað vera, at landsstýrismaðurin í fiskivinnumálum hevur sett eina serfrøðinganevnd at endurskoða lógina um vinnuligan fiskiskap, sum m.a. skal taka støðu til tilfeingisgjald. Tað er tó lítið, sum bendir á, at tað verða gjørdar avgerandi skipanarligar broytingar í okkara fiskivinnu í bræði, og ein serfrøðinganevnd kann sum kunnugt eisini vera góður soviheilivágur.

Tað er gott signalvirði í røttum politiskum avgerðum, tað sóu vit í umrøðuni omanfyri av Danmark, sum er mett at vera heimsins næstríkasta land. Rættar politiskar avgerðir og góðar skipanir eru við til at geva góðan og jaligan hugburð. Eg veit tó ikki, hvussu tit hava tað, men eg minnist ikki í løtuni, nær eg seinast hoyrdi um eina politiska avgerð her á landi, sum fekk meg at siga vauw. Og tað harmar.

Eg fari annars at mæla øllum, sum hava áhuga fyri samfelagsviðurskiftum at lesa hesa forkunnugu bók, sum setir sjóneykuna á eitt av størstu vandamálunum, sum nakrantíð hevur hótt tjóðina.
Bókin er ein góð byrjan til og framhald av kjakinum, sum helst ikki skal gerast ov drúgt. Tí so vendist kanska ikki aftur. Eg sigi kanska – tí verður oljan funnin, so er alt hetta brátt søga.

EXIT Føroyar. Ritstjórn: Høgni Reistrup og Heri á Rógvi. Sprotin, 2012. 198 síður við fleiri myndum.

Klára vit ikki so frægt sum eina heimasíðu?

Nú er so ein hópur av unga fólkinum aftur farin av landinum at lesa, og alt gott um tað. Vit vita eisini, at stórur partur av hesum ungu ikki síggja sær nakran møguleika at koma aftur til heimlandið at brúka teirra útbúgving. Eg kenni ikki lutfallið, men onkur hevur nevnt, at nærum helvtin ongantíð kemur aftur.
Tí er tað so satt, sum tað eisini hevur verið sagt, at tað hevur stóran týdning, at so nógvar útbúgvingar sum tilber verða bodnar út í Føroyum.

Nú veit eg ikki, hvat man kann gera, fyri at fáa arbeiðspláss til tey nógvu og væl lærdu, men tað hevur ikki onki at siga, at vit alla tíðina – ikki bara familja og vinir – men eisini tær almennu Føroyar varðveita gott samband við hesi ungu, sum eru uttanlands. Gera teimum greitt, at vit fegin vilja hava tey aftur og ítøkiliga vísa við greiðum atburði, avgerðum og átøkum, at vit eisini meina tað. Tað hjálpir eisini upp á rekrutteringina av góðari arbeiðsmegi, um tað er tað, sum er trupulleikin.

Eg dugi ikki at síggja, at tað sum er verður gjørd nøkur verulig roynd at hava samband við tey ungu uttanlands. Ein einfaldur máti kundi verið at havt eina heimasíðu, sum vendi sær beinleiðis til ung lesandi, eisini og kanska serliga tey uttanlands, sum greiddi frá Føroyum og møguleikunum at gera karrrieru her. Tað hevði verið ógvuliga lítið arbeiðskrevjandi at latið tey ungu sloppið at tekna seg fyri eini fráboðan á telduposti teirra ella á sms’inum, sum segði teimum, at nú var aftur nýtt at frætta. Tað fløvar at vita, at onkur bríggjar seg um teg!

Á eini slíkari heimasíðu eiga vit at siga teimum ungu frá tí, sum hevur teirra áhuga, og sum mennir hugin at koma aftur at geva sítt íkast til samfelagsmenningina. Vísa teimum, at vit hava eitt livandi, virkið og frílynt land, um vit altso eru frílynt. 

Tað fær so ongan at koma aftur til landið, um tað einasta sum veruliga er frammi í almenna kjakinum er, hvussu vit fáa fleiri góðkendar grindavágir, at vit framvegis sleppa av veiða stórhval (sum vit ikki gera), hvussu væl tað eydnast okkum at spara og skerja almennar tænastur, hvussu nógv vit tapa í fótbólti, um ein húkur skal sleppa at vera standandi ella ei, endaleys kjakarí um átrúnaðarligar smálutir, sum verða blástir upp til stórmál, um kinesarar skulu sleppa at fiska í føroyskum sjógvi, um miðstaðarøkið er betri enn útjaðarin, um hví almennu miðlarnir ikki klára sínar skyldur, ella hví fiskivinnan framhaldandi ikki kann verða rikin burðardygt og so at hon lønar seg fyri samfelagið og ikki bara fyri einstakar spekulantar.

Hvar er víðsjónin og viljin?

Megnar tað almenna heldur ikki at reka eina heimasíðutænastu við tíðindabrævatænastu til tey ungu, hvussu skulu vit so fáa tjóðpall, altjóða universitet og flogvøll, eitt blómandi tónleika-, lista-, vinnu- og bygdalív?

Tað er ongin sum helst ivi um, at størsta vandamálið í Føroyum í dag er, at fólkatalið stendur í stað og kanska fer at minka. Og vit stuðla sjálvi hesi gongd við atgerðar- og fantasiloysi.

Eg plagi onkuntíð at hoyra viðmerkingina hjá teimum ungu, um okkurt, sum javnan sjabbað verður um, at hetta ella hatta er so býtt! Og eg má geva teimum rætt, tí býtt er tað.

Nýggjársrøða í Sørvági nýggjársnátt 2010

Gott nýggjár!

Stutt fyri nýggjár sendi Sørvágs Kommuna kunningarskriv í hvørt hús í kommununi. Vágaportalurin endurgav alt kunningarskrivið og kunngjørdi, at Sørvágs kommuna blómar.

Eg og helst fleiri við mær fegnast um, at kommunan kunnar borgararnar væl, tí hetta er í hvussu er ein av treytunum fyri, at fólkaræðið virkar.

Tá eg las hetta kunningarskrivið kom mær fyri, at tað stendur hampuliga væl til í hesi kommununi, har Sørvágur jú er størsta bygdin, og at Ólavur í Beiti, sum vit vita hevur journalistiskt tev, helst hevði valt røttu yvirskriftina.

Tí tú hevur varhugan av, uttan at eg annars kenni viðurskiftini heilt neyvt, at kommunan hugsar um tey flestu viðurskiftini, sum hava týdning fyri bygdina ella kommununa, hon ger raðfestingar (sum vit sjálvandi kunnu hava ymiskar meiningar um) og roynir at skipa so fyri, at liviligt verður í bygdini, og at fólk dáma at búgva og fáa hug at seta búgv her í bygdini.

Nú hevur kommunan sjálv orðað kunningarskrivið, so tað hevði verið løgið, um nakað atfinningarsamt var at finna í skrivinum. Men sum sagt, tað sær út til at støðan í kommununi er góð.

Vit hoyra, at Sørvágs kommuna, sum ein av fáum kommunum í hesum tíðum, enntá hevur inntøkuvøkstur, sum – um hann enn er lítil – so kortini er ein vøkstur.  Fjølbroytt vinnuvirksemi er í bygdini og kommununi. Flogvøllurin, skip, ið klára seg hampuliga væl (eg veit ikki, hvussu tað er við útróðrinum), kryvjivirki og landingarmiðstøð kasta øll av sær og geva arbeiðspláss og hava harumframt við sær avleitt virksemi.

Spurningurin er sjálvandi, um ikki møguleikar eisini eru ella áttu at verið fyri øðrum vinnuvirksemi í bygdini, t.d. góðsking av fiskavørum, og kanska fyri onkrum heilt nýggjum virksemi, nýggjum sløgum av ferðavinnuvirksemi o.s.fr.. Men tað verða so tey, sum duga at seta slíkt íverk, sum mugu taka sær av hesum, um so skal verða.

Tað er ein treyt fyri fólkavøkstri í bygdini, hóast tað ikki er einasta treytin, at arbeiðspláss eru lokalt eisini. Arbeiðspláss, handilsmøguleikar, góðar almennar tænastur, útbúgving, ítrótt og mentan gera, at fólk setir búgv í økinum. Eg haldi, at kommunan (nú skal hetta ikki verða nøkur verjurøða fyri sitandi kommunustýri) er væl við her, hóast okkurt sjálvandi kundi verið enn betri og eigur at verða enn betri enn nú.

Kommunan hevur eisini ans fyri økta arbeiðsloysinum og sigur seg hava sett ferð á íløguvirksemið í hesum sambandi. Hetta hevur tó við sær, at kommunuskuldin økist í komandi tíðum.

Eitt eitt sindur skemtiligt brot í kunningarskrivinum er, at nú skal kommunan til at skráseta allar kloakkir. Tá helt eg, at teir fóru dekan og langt – sleppa vit nú ikki at skíta í frið longur. Men kanska er hetta við skrásetingum bara eitt tekin um, at í dag skal nærum alt ja, hvør smálutur regulerast.

Føddur og uppvaksin í Sørvági

Eg eri so heppin at vera føddur og uppvaksin í Sørvági, hóast eg havi búð aðrastanis enn í Sørvági eitt langt áramál. Eg eri nýliga fluttur aftur til bygdina, og tað dámar mær bara væl. Sørvingar eru jú sum heild hampafólk.

At vaksa upp og ganga í skúla í Sørvági í 1950’ og 60’árunum var ein sonn lukka. Andaliga føðin var góð, og hana leveraðu m.o. DD, Leif og Skaalum, Pola og Jokata. Serliga minnist eg, tá ið Pola til ymisk høvi plagdi at lesa søguna hjá H.C. Andersen um Stóra Klávus og Lítla Klávus. Eg minnist, hvussu eg frøddist, tá ið Lítli Klávus snýtti Stóra Klávus. Tað er so líkatil, at vit halda við tí minni menta, sum vinnur á tí stóra, tað er uggi í hesum, eins og í søguni um Dávid og Goliat.

Góðan sið og atburð minnist meg at vit lærdu í sunnudagsskúlanum (vit gingu bæði hjá baptistunum og indrimisjónini), og í fríløtum lósu vit Familie Journal, og í hvussu er dreingirnir lósu eisini Kommandoserien og Battler Britton (har bretar vóru hetjur og týskarar óargadýr fyri ikki at siga tápulig bartroð ella svín, sum ikki høvdu annað uppborið enn at verða slættaðir niður við maskinbyrsu). Hetta var áðrenn tey ymsu fólkasløgini vóru farin at krevja at verða viðfarin við virðing.

Eg kann eisini nevna, at vit spældu nógv í Sørvági, tá ið eg var barn, ja, vóru úti at kalla alla tað tíðina, vit ikki vóru í skúla. Vit dugdu nógv spøl, og ofta vóru tað tær eldru genturnar (tá vóru tær ikki enn pedagogar), sum skipaðu fyri spølunum.

Komin nakað meira til árs drukku vit sport ella hawaii og ótu karamell og jaquis hjá Eli ella hjá Skelling. Vit gingu javnan í biograf og onkuntíð í dans. Annars válaðu vit út og heim eftir Niðaravegi, og trættust um, um tað nú vóru beatles ella rolling stones, sum vóru besta rockorkestrið.

Eina tíð leigaðu vit bil við plátuspælara ella kraftblokki og koyrdu yvir um vatn eftir miðvágs- og sandavágsgentum, m.a. tí at vit hildu tær vera so nógv penari enn sørvágsgenturnar. Miðvingar hildu okkum vera steinørar, tí teir hildu, at tær penastu genturnar fanst tú í Sørvági. Tað mundi nú vera so sum so, hvussu nógv kom burtur úr hesum biltúrunum.

Sum tit kunnu gita, so fekst eg ikki so nógv við ítrótt. Men vit sparkaðu nógv bólt í túninum har við hjá okkum, tá eg var smádrongur – og har vóru bæði dreingir og tilkomnir menn við í bóltspælinum. Eg minnist einaferð eg stóð í málinum, tá bólturin kemur við rúkandi ferð móti málinum, og eg kasti meg. Stórt var skuffilsi, tá ið bólturin streyk framvið og eg lá eftir við aðrari tufluni hjá Malgrim í fanginum, tí tuflan kom singlandi gjøgnum luftina saman við bóltinum. Hetta var málmansmistak við lít.

Sørvingar grenja ikki

Eitt, sum eg haldi sørvingar eiga at halda fast við, er, at teir grenja ikki. Í mínum hugaheimi hava sørvingar altíð verið framfýsnir, og teir vita hvat teir vilja hava. Umframt ítrótta-, menta- og tónleikafólk, so hava vit her í bygdini havt mætar politikarar at umboða okkum, eitt nú Haldor Hansen, Suna, Jørgin og Frank. Eg haldi, tað var Haldor Hansen, sum á sinni kom við uppskotinum at gera heingibrúgv um Vestmannasund. Tað var hildið at vera fantastarí, og mong flentu eftir hesi ætlan. Men samband hava vit so fingið undir jørð, og Vágatunnilin lat sum kunnugt upp í desember 2002

At fáa fast samband við meginøkið hevur havt stóran týdning fyri menningina í Vágoynni. Hyggja vit eftir fólkatalinum í Sørvági hesi seinastu 25 árini so vaks fólkatalið einans sløk 5% tey 5 árini frá 1985-1989. Tey næstu gott og væl 10 árini, kreppuárini, minkaði fólkatalið í Sørvági góð 12%. Í 2000 kom vend í, og er fólkatalið fram til í dag vaksið við úti við 16%. Eg skal ikki pástanda, at tað bara er Vágatunnilin, ið er orsøkin til hendan vøkstur, men hon man eiga stóran lut í honum. Eitt nú hava bygdir sum Fuglafjørður og Vestmanna ikki havt nær námindi sama vøkstur, sum Sørvágur.

Sjálvandi eigur flogvøllurin eisini sín lut í hesum fólkavøkstri.

Tað er vert at geva gætur, at fólkavøksturin hesi seinnu árini lutfalsliga er minni í teimum virknu aldursbólkunum, teimum, ið eru millum 20 og 60 ára gomul. Bara ein góður triðingur av vøkstrinum var í hesum aldursbólkinum. Vit eru vorðin fleiri í bygdini, men vit eru eisini lutfalsliga væl fleiri eldri í bygdini.

Nýggj hugskot og nýhugsan

Sørvágur liggur sum ytsta perlan í ein vestan í perlubandinum, sum røkkur til Havnar. Hetta kann gerast ein vandi fyri bygdina og kann gera sítt til, at bygdamenningin í framtíðini her ikki verður tann, sum vit kanska kundu hugsað okkum.

Henda sannroynd kann gerast ein avbjóðing fyri lokalu myndugleikarnar og fyri fólkið, sum býr her.

Tað kann koma tann tíð, tá ið útstykking, barnagarðpláss og enntá ein musikkskúli ikki er nóg mikið til at tryggja fólkavøksturin í bygdini. Hetta hava aðrar bygdir og býir í landinum longu sannað. Tá tað hendir verður brúk fyri nýhugsan og nýggjum hugskotum um, hvussu vit halda fast við menningina.

Ein vandi er, at unga fólkið ikki støðast, ella at bygdin endar sum sovistaður hjá teimum, sum arbeiða aðrastaðnis. Tað er lív í bygdini, sum er, men tað merkir eisini bygdalívið, at fólk fara ikki so nógv út longur, sum tey gjørdu fyrr.

Vit vita eisini, at náttúruna skulu vit lata fáa frið, so heldur enn at fara út, so velja vit í staðin at síggja náttúruna í sjónvarpinum.

Nú er nýggjársnátt helst ikki besta tíðspunktið at loysa framtíðar trupulleikar. Men skal eg kortini geva eitt boð, so rokni eg við, at loysunarorðini í framtíðini fyri Sørvágs bygd sum nevnt eru nýhugsan og ikki  minst samstarv. Væl veit eg, at vit eru ymisk her í bygdini, men tað hevur alstóran týdning at finna okkurt, sum kann fevna tvørturum ymiskleikan og knýta okkum meira saman, tað verið seg fólk, bygdir og kommunur. Kanska áttu vit at umhugsa, eins og vit hava ítróttafeløg, at havt eitt mentafelag í bygdini ella oynni, sum samskipaði, stuðlaði og skipaði fyri mentanartiltøkum. Her hugsi eg ikki bara um ta fínu mentanina. Hví ikki hava eitt meginbókasavn í oynni, og hví ikki royna okkurt á ferðavinnuøkinum, har vit t.d. samansjóða kommunalar stovnar ella tænastur (vallir, fimleika- og musikkhøli), útbúgving og upplivingar og bjóða útlendingum við til hetta. Hetta er bara nøkur dømi.

Vit eiga at leggja dent á at viðlíkahalda og menna sosiala kapitalin, sum tað verður rópt so fínt. Ikki bara steingja okkum inni, og síggja vandar, fíggindar og kappingarneytar allastaðnis, men vera miðvís og opin bæði í sinn og skinn.

Flogvøll til dyrnar og rundkoyring

Eg veit ikki, um tað verður nakar fyrimunur fyri bygdina, at vit nú fáa flogvøll til dyrnar.

Men eg veit longu nú, at eitt høvuðsmál hjá Sørvági í framtíðini verður at fáa eina rundkoyring í bygdini. Tí tað líkist ongum, at bara miðvingar skulu hava rundkoyring.

So sørvingar, takið tykkum saman, tað er meir enn ovmikið at fara í holt við í komandi tíðum.

Og góða eydnu við tí.