Archive for the ‘føroyskt’ Tag

Xperiment

PrintTað eru sannliga ikki øll experiment sum rigga. Ja, man tað ikki vera skilabest at halda seg langt burtur frá øllum experimentum. Vit vita jú, hvussu tey enda.
Men nú er so komið prógv um, at experiment eisini kunnu rigga og enntá rigga væl. Og tá eg sigi so, so er tað tí, at ein, sum eg kenni, fekk meg at lurta eftir nýggju fløguni Ungdómskórið Xperiment, og tað – lat tað verða sagt beinanvegin – gjørdist eitt av teimum eksperimentunum, sum eg ikki farið at gloyma við tað fyrsta. Hetta eksperimentið hevur progvað hypotesuna, at tað eisini í Føroyum ber til at spæla/syngja tónleik/sangir, sum stendur mát við tað allarbesta, sum kemur fram, og sum okkum ikki nýtist at dáma, bara tí at tað eru føroyingar sum syngja/spæla.

Í viðmerkingunum til hesa fløguna stendur, at Xperiment syngur mest gamlar føroyskar sangir. Tá tey siga gamlar, so brúka tey helst internettíð, tí so frægt sum eg dugi at meta um, so eru teir flestu sangirnir á hesi fløguni rættiliga nýggir. Men lat tað fara, tí tað avgerandi er, at á hesi fløguni eru sangir, sum vit kenna, men sum her fáa nýtt lív, so at tað, sum vanliga er jabb og endurtøka, knappliga verður til viðkomandi tónleik, sum røkkur langt upp um tað gerandisliga ella mainstream.
Tað hevur eydnast hesum kórinum at syngja 10 góðar gamlar sangir, sum vit kenna teir flestu, so tú lurtar bergtikin, samstundis sum sangirnar tala til tín á ein nýggjan hátt. Tú undrast og spyrt, hví vórðu hesir sangir ikki sungnir á henda hátt av fyrstan tíð?

Á fløguni eru sangir í einum blandi, sum fevnir um tað stuttliga og veitslukenda, tað álvarsama og syrgiliga, tað verðsliga og andaliga, men sum her verður til eina heild, sum minnir um lívið sjálvt.
Hvussu ofta havi eg ikki hoyrt sangin Farvæl Maria eftir Hans Inge Fagervik og hugsað, at hetta var bara ein av tíggjutúsund banalum poppsangum? Men her verður sangurin til ein gravar- ella sorgarsálm, um tær hendingar í lívinum, sum ikki rigga, um tað, sum fór út av vegnum, sum tá vit minnast onkran sum eitt nú hana, sum er farin, men sum tann summardag, kom rennandi ímóti mær so glað. Og tá kanst tú ikki gera annað enn tára! Her eru sangir hjá Frændum, Martin Joensen, fótbóltssangurin hjá Hera Nolsøe um tá Føroyar góvu Eysturríki ein  vals, ella brot úr Fuglakvæðnum, tá tjaldrið tók at láta hart, tað hoyrdist yvir sjógv, tá fleyg hvørt í sína ætt, halan upp í rógv. Eitt gamalt, men enn aktuelt kvæði.
Og so endar fløgan við sálminum Leið milda ljós, sum Jákup Dahl týddi.

Sigrid Sivertsen hevur arrangerað allar sangirnar, og líka frá byrjan til enda byggir hon sangirnar upp við kórsangi, kórundirspæli/sangi til solosang, knappum og flottum kórvignettum, so flott, at eg kom at hugsa um The Mamas & The Papas ella Karl Jenkins. Eg haldi ikki at tey, ið sungu, nakrantíð mistu tónan, hóast tað onkuntíð var nær at markinum. Tað var spenningurin, og framførslan var alla tíðina intens, hóast hon onkuntíð gekk seint, og hon misti ongantíð flogið. Og á Summarfestivalinum í ár kundu summargestir eisini ásanna, at eitt nú Í Gøtu ein dag, sum er á fløguni, enn er festivalaktuellur.

Eg lurtaði alla hesa fløguna á tamb, og eg fekk eina kenslu av, at hesir 40 sangararnir ordiliga fingu roynt teirra sangevni. Tey góvu sítt íkast, og vit standa nú við eini útgávu, sum í hvussu er eg púra vist fari at lurta eftir minst einaferð aftrat. Ótrúðligt sum føroyskur tónleikur vinnur fram. Vit hava flaggskip sum Teit og Eivør og Týr og so øll hini, sum eg ikki ordiliga havi fingið hald á.

Og nú hava vit so  Xperiment. Tutl gevur út.

Steypini eru handað

malm1

Trýst á myndina at síggja hana størri

Nú var so aftur rok um stavraðið. Eg sigi tó fyri meg, at eg kann saktans taka undir við tí, sum minnilutin í Málráðnum leggur fram um stavraðið. Tey argumentera væl fyri sínum sjónarmiðjum, og ongin skal fáa meg at halda, at tey hava eina fjalda dagsskrá, sum miðjar eftir at jarðleggja føroyskt.

Fylgja vit við gongdini, so síggja og hoyra vit, at vit eru rakt av einum óhepnum málsligum inkonsekvensi, vit hoyra dag og dagliga, hvussu bendingarnar fara av lagi, hvussu málið bara verður meira og meira flatt, hvussu politiska skipanin nærum uttan mótmæli leggur ok fyri ikki at siga lok á allar okkara mentanarstovnar, og vit kjakast um c ella k.
Og álvaratos, er tað lívið um at gera, um vit nú skriva Kuba ella Cuba? Roynið t.d. at Googla hesi bæði! Og hví Kuba, tá ið vit gott kunnu skriva Columbia? Nei, eg spyrji bara. Men velja noyðast vit!

Eg haldi tað eisini vera rætt at spyrja, um hetta kjakið í grundini ikki bara er sekteriskt? Og eyðkent fyri sekteriskt kjak er júst, at tað eru míni stakáhugamál, sum telja, so sektin á hvar restin fer.
Men man talan ikki fyrst og fremst vera eitt stríð um knattstøður, um hvør er best við profetin, og so má stavraðið bara tola gangin. Ein roynd at halda lív í einum kjaki, sum var alneyðugt og hevði sínar hetjur tá, men sum nú hevur minni týdning.

Og løgið er tað, at lesur tú bæði álitini hjá Málráðnum, so siga tey í grundini tað sama. At vit viðhvørt brúka c, q, z, w og x í skrivaðum føroyskum tekstum, men at okkum mangla málreglur, rættstavingarorðabøkur o.tl., so at tað ikki skal vera hvør Hanus og Janus, sum skal taka støðu til, hvat nú man vera rætt at skriva og stava.
Eg hoyri enntá summi í fullum álvara siga, at tað er so gott, at vit ongar reglur hava, tí so kunnu vit gera júst sum tað passar okkum. Stuttligt er eisini at hoyra hesar nógvu røddirnar, sum siga, at føroyskt er eitt livandi mál, tvs. vit kunnu eksperimentera og lata standa opið og broyta eftir vild. Og tað hoyrir tú frá báðum pørtunum í stríðnum. Men neyvan er tað so einfalt.

Eitt stavrað mugu vit helst hava, men vælsignaði lat okkum nú royna at koma víðari. Jú, víst er tað gott, at vit geva okkum far um, hvat føroyskt er. Tað er jú bæði national klenodia, vitanargrunnur, samskiftisamboð, tað verður brúkt í frálæru, kunning og list, í leiki og spæli, ikki minst í valdsspæli. Og so er tað eitt mál eisini.

Eg veit, at hetta er eldfimt prát, tí hvar vóru vit, høvdu vit ikki Hammershaimb og hini mentafólkini? Neyvan har, vit eru í dag. Men nú hava vit ráð at slaka, vera pragmatisk, og fara undir at verja málið og menna tað, sum átti at verið okkara aktiv, um nakað er tað.
Steypini eru handað, og hjá okkum er bara eftir at fara aftur til arbeiðis.

malm2Bara fyri at eg ikki skal verða útihýstur frá øllum komandi resepsjónum, skal eg siga frá, at eg sigi telda heldur enn compjútari, men skrivi meg Jacobsen við c, tí eg havi ikki fingið upp í lag at broyta tað.
So eg eri vist við í báðum pørtunum, um tað nú er nakar fyrimunur.

Til fjals og í fjøru

dbarm6b_asÍ gjár lat upp nýggj framsýning við málningum og vatnlitamyndum eftir Bárð Jákupsson, eitt av okkara kendastu listafólkum.
Bárður er føddur í 1943 og fylti 70 á Tollaksmessu í fjør. Hann hevur verið virkin sum teknari og málari, tað vit minnast, stjóri í Listaskálanum eitt langt áramál, og hann hevur sum kunnugt seinnu árini funnið ein heilt sermerktan myndastíl.

dbarn_asFramsýningin Fjallasjónir, sum hongur í Listaskálanum til 30. mars, er sambært tíðindaskrivi “ein fanfara av málningum við teirra litum og ljósi, teirra kraft og poesi, abstraktión og náttúruíblástri.”
Og satt er tað. Her eru litir og skap fyri allar pengarnar.

Myndevni í málningunum hjá Bárði eru hamrar og líðir, tarin, sum fer við aldunum, og fuglur á flogi. Seinastu árini eru hesi myndevni lýst meira og meira abstrakt og stiliserað.

Eg veit ikki, hvørjar listarligu fyrimyndirnar hjá Bárði eru, men Nils Ohrt, stjóri á Listasavninum, nevndi í síni setanarrøðu í gjár fronsku málararnar Braque og Matisse, og helst er nakað um tað. Men eg haldi meg eisini kunna síggja eitt sindur av okkara Ingálvi í myndunum og kanska eisini Tummas Arge.

Sum tað stendur í tíðindaskrivinum, sum Listaskálin hevur kunngjørt, so hevur Bárður “longu í mong ár arbeitt við lodrætta landslagnum í berginum sum støði fyri abstraktum sjónum við dámi av lodrøttum rútmum, ógvisligum penslastrokum, rennandi máling við lýriskum ella dramatiskum litklangum.“
Ja, soleiðis kann tað eisini sigast.

dbarm7_asÁ framsýningini eru flest nýggjari myndir frá 2007 og til í dag, men eisini nakrar eldri. Talan er um søluframsýning.

Og rætt er. Tad er sonn fragd at ganga runt millum allar hesar upp ímóti 70 myndirnar. Tú fært her eina meira heildarkenda fatan av listini hjá Bárði. Myndirnar eru lættar og ljósar á liti, summar næstan áloypandi litfagrar og dekorativar. Ofta minnir strokið um kalligrafi. Tað djúpa mást tú sjálv leggja í tær.

dbarm3_asÍ sambandi við framsýningina er komin út bók, Bárður Jákupsson. Fjeldvisioner, sum listasøgufrøðingarnir Anne Lie Stokbro og Nils Ohrt hava skrivað. Mikudagarnar 26. februar og 26. mars kl. 19 fer Nils Ohrt at hava samrøðu við listamannin í Listaskálanum.

Tað eigur her at enda at nevnast, at á setanini í gjár spældu Kristian Blak (klaver) og sonurin Mikael (bass) tónaverkið Bárður. Eitt satt blakverk, og tónleikurin passaði fínt millum allar myndirnar.

Annars er nokk so stuttligt hjá mær at minnast aftur á, at tað fyrsta eg nakrantíð keypti av ordiligari list, vóru tvær klippmyndir, sum Bárður hevði gjørt. Hetta var í 1985. Onnur myndin er síðan burturblivin, men hina av nøkrum fuglum, sum dansa og flákra, eigi eg enn.

dbarn_ass

Kapping er ikki altíð góð

sorv_konsert2

Eg eri beint nú afturkomin frá konsert í Gamla skúla í Sørvági, har teir báðir trubadurarnir Hanus G. Johansen og Jógvan Andrias Joensen sungu og spældu.
Teir hittust báðir á vísulinjuni á norðurlendska háskúlanum í Kungälv í 1987, og síðan hava teir spælt nógv saman.

Á konsertini í dag sungu teir ein hóp av góðum og viðkomandi sangum og vísum. Har var alt um t.d. kærleika, um lívið og gátuna um lívið, yrkingar hjá Poul F., Hans Andrias Djurhuus um Anniku í Dímun, og sangir, sum Jógvan Andrias hevði gjørt. Onkuntíð fór konsertin yvir í tað heimspekiliga, sum í sanginum hja Jógvan Andrias Í streymi við niðurlagnum “Tankarnir liva, tí eg eri her”, sungin a cappella. Kanska ein tilsiping til Cogito, ergo sum, sum kendi franski heimsspekingurin René Descartes hevur havt á munni.
Hanus sang eisini eina av yrkingunum eftir arabiska skaldið Omar Khayyam, eitt sonevnt Rubaiyat, sum Rikard Long hevur týtt til føroyskt.
Og bæði Hanus og Jógvan vistu at siga frá søgum um sangirnar, hvat teir snúðu seg um, og hvussu teir vórðu til, og onkra pussiga hending í tí sambandi eisini.

sorv_konsert1
Hetta var hugnalig konsert, men bara spell at so fá komu, tí har var sanniliga okkurt at taka heim við aftur, og so spara vit eisini streymin til sjónvarpið ta løtuna.
Onkur segði mær, at SÍ spældi avgerandi dyst júst hesa løtuna, og tá dystur er, er sjálvandi ringt at kappast.

Men vónandi verður undirtøkan betri til komandi konsertir í Gamla skúla, tí so nógv hendir nú ikki í Sørvági.

sorv_konsert3

Pengar í egnar lummar

fornuft9

Jonhard Mikkelsen helt eina góða og stuttliga talu. Hann loysti annars av í bløðunum herfyri

Serfrøðin hevur ikki altíð verið høgt í metum. Vanlig fólk, men eisini valdið, dáma ofta ikki tey, sum halda seg vita betur. Eitt nú akademikararnar í Havn, sum lurta eftir tónleiki ella renna til sjónleikir, sum ongin skilur, og summir teirra lesa enntá bøkur. Tá er ólíka betri og stuttligari at lurta eftir countrykonginum Halli Joensen, ganga í bindiklubb, spæla gekk ella fartast kring landið í húsvogni. Og onki ilt um tað.

fornuft7
Bob Dylan stuðlar á ein hátt hesum hugsunarhátti, tá ið hann í sanginum Subterranean Homesick Blues segði, “you don’t need a weatherman to know which way the wind blows”. Kanska hugsaði hann her serliga um stívrendu serfrøðina, sum helt seg til tað roynda og gamla og noktaði at síggja tað nýggja í tíðini. Og tað ber nú einaferð til at hugsa sjálvur.

fornuft91

Í Danmark fingu tey í 2001 tað, tey róptu skipanarskifti (systemskifte), sum m.a. bar í sær, at vanligi veljarin nú vildi sleppa til orðanna, tí nú vóru tey troytt av at verða sett upp á pláss av serfrøðingaveldi og ráðisligum smakkdómarum. Danski arbeiðarin fann sær nýggjan flokk, Dansk Folkeparti, sum tordi at siga tað, sum nógv innast inni hildu, men ikki vildu standa við. At hetta skipanarskifti kom í 2001, júst 100 ár eftir stóra skipanarskiftið í Danmark í 1901, tá danir fingu parlamentarismu, man neyvan vera av tilvild. Gamli skilnaðurin millum tað fína og tað flata var um at hvørva. Hitt sonevnda mentanarradikala projektið, at lyfta vanlig fólk, sum vóru komin í fjøtur av lættisoppamentan, upp á eitt hægri mentanarstig, hevði sínar veikleikar og misti sítt mæti. Tað tók seg upp eitt virðisstríð, sum danski blaðmaðurin Rune Lykkeberg lýsir so væl í bókini Kampen om sandhederne. Om det kulturelle borgerskabs storhed og fald (Gyldendal, 2009).
Kendi franski sosiologurin Pierre Bourdieu vísti í sínum analysum á, at tey fínu eru ikki so fólkaræðislig, sum tey sjálvi halda, og at tey helst vilja halda seg fyri seg sjálvan og dyrka sína serstøðu og undirstrika, at tey eru ikki sum hini.

fornuft3

Nú er nógv broytt, og tað eitt sindur fínara slagið dámar nú at vera í hóslag við tey almindiligu, tí tey hava tað hóast alt stuttligari og tora at standa við, at tey hava vánaligan ‘smag’. Fólk úr øllum stættum drekka nú sama slag kola og eta pizza. Tað er bara í Føroyum, at vit eru so heimfødd og treisk og halda, at grind og spik, ræstur fiskur og garnatálg smakkar væl. Men ikki veit eg, alt vendir nú øvugt, og tú kanst enntá uppliva, at verkamenn sita og drekka fínt vín yrkadagar.

Her í Føroyum hava vit tíbetur ongantíð ordiliga havt nakran trupulleika av serfrøðini. Ja, vit hava eitt satt vitanarfobi, sum Bjørn á Heygum, sum talaði á kravgonguni á Vaglinum í dag móti handfaringini av tunnilsmálinum, tók til.

Eg havi gingið nógvar kravgongur, men eg má siga, at í dag var fyrstu ferð, at eg havi luttikið í eini filosofiskari kravgongu. Eini kravgongu við fólki, sum elska og trúgva á vitan. Og tað er so satt sum tað er sagt, at vitan og serfrøði hava ongan góðan í teirri føroysku politisku skipanini, tíansheldur í grammu vinnuni. Tað var ein tíð, tá menn og konur vóru, ið høvdu tign, onkur hevur kallað tey ‘gylta liðið’. Men tey yngru ættarliðini av heimastýrispolitikarum, sum nú ráða fyri borgum, eru púra sør. Ja, vit kunnu næstan siga um hesar politikarar, at teir eru koppsettir ímóti fornuft, sum tað eitur í einum av sangunum hjá Kára P.
Og tað ger ikki støðuna betri, tá ið vit síggja, hvussu politiska skipanin fer við okkara mentanar- og vitanarstovnum.

fornuft2
Bjørn nevndi í røðu síni m.a. vánastøðuna hjá fiskastovnunum á landgrunninum sum dømi um, at ávarðingar frá serfrøðini verða skúgvaðar til viks. Her telur meiningin hjá manninum á gøtuni borin fram av populistiskum politikarum, grammum vinnulívsmonnum og vælmeinandi prædikufólki meira enn kanningar, ástøði og evidensur. Og metingar hjá serfrøðini um, hvør tunnilsloysn er tann betra, telja ikki við í politisku telvingini, tá lokalpolitikarar trína fram á pall. Tí teir vilja hava sín tunnil! Kosta hvat tað kosta vil.
Tað tykist ikki røra teir, at fólkið rýmir í stórum tali. Og tilfeingisgjaldið, sum kundi gjørt okkum øll og landið betri fyri, hava teir gjørt til eitt ókvæmisorð, sum formaðurin í Fiskimannafelagnum vil hava strikað úr orðabókini. Býttari hann. Jú, føroysk búskaparfrøði er pengar í egnar lummar.

fornuft4

Ella sum ein talari tók til á kravgonguni: tá ið vit bara hava lokalpolitikarar, hvør skal so stýra landinum?
Eisini var tað hugvekjandi at hoyra annan talara spyrja, um okkara fólkaræði er so væl ment, sum vit ganga og halda.

Nú skal ein ikki leggja seg skerflatan fyri serfrøðini. Antin tú virðir serfrøðina ella ikki er fyrst av øllum ein spurningur um hugburð og um hegni. Vilja vit ganga undir reglur og mannagongdir, ella vilja vit bara brúka eirindaleyst vald at náa egnum áhugamálum? Ein tann besta vitanin er at vita, at tú ikki ert alvitandi, og at tað onkuntíð loysir seg at lurta eftir ráðum. Og helst var tað hetta kravgongan í dag snúði seg um: ein grundleggjandi skeivleika í okkara politisku fyrisiting og politiska hugsunarhátti.

Kanska hava vit brúk fyri einum skipanarskifti.

fornuft1

WHEN I’M SIXTY-FOUR

Fyrst fari eg at nýta høvið at takka øllum, sum mintust meg á 64 ára degnum, bæði teimum á Facebook og hinum, sum eg hitti live.

Dagurin hjá mær var sum dagar flest, eitt sindur eintáttaður, men ikki keðiligur kortini.
Eg fekk drekka á songina, og tað dámar mær. So var farið til arbeiðis sum vanligt, og hevur tú heilsuna, so skal arbeiðast nøkur ár aftrat, áðrenn lívskvøldið byrjar. Men hetta tosið um lívskvøld er lítið hugaligt prát hjá ungum manni, so best man vera at gevast her, skal ein ikki gerast tungur í huga.

Abbasonurin Aron fyllir sama dag sum eg, so vit fóru inn á gólvið hjá teimum frá morgunstundini at ynskja honum tillukku og geva honum eina gávu, – eitt plagg, so tað fekk hann ikki at skera í fagnaðarróp. Øðrvísi hevði helst verið, um hann heldur fekk eitt telduspæl, men tey fært tú ikki so væl pakkað inn. Vit eru enn nøkur, sum trúgva á realitetsprinsippið, meðan børnini heldur vilja sleppa at gera sum teimum lystir. Og tað er helst eisini so satt, sum tað er sagt í kvæðinum:  Leikum fagurt á foldum. Eingin treður dansin undir moldum.
uni1

Men Aron helt tað kortini vera harmiligt, at vit báðir skuldu halda føðingardag sama dag, tí so slapp hann ikki í mítt gildi, og eg ikki í hansara, segði hann. Men eitt er logikkur, annað er veruleiki, og júst hesi naggatódnini var nú lætt at snúgva sær burturúr.

Og seinnapartin fóru vit so í føðingardag hjá Aron. Millum mangt gott fekk eg mær eisini eina reyða pylsu. Hon sá so lokkandi út, men gagnnaðist mær ikki ordiliga. Ein sveipað stokt pylsa plagar, tá ein er staddur í hinum partinum av ríkinum og skal flotta sær, at glíða væl niður – afturvið eini flógvari kakaomjólk, sjálvandi.

Men vit høvdu ikki meir enn svølgt, tá ið eg og bróður vildu uppliva enn meira, og so settu vit kósina oman í Tutl at hoyra ein av okkara fínu bluesartistum live. Tað var ein sera hugnalig løta, tí ikki bara dámar mær blues, sum jú er fasta undirstøðið undir so at siga øllum góðum populertónleiki, men Uni Debess, sum spældi í Tutl, dugir at spæla og framføra blues upp á sín serliga máta. Har í Tutl í gjár gekk tað nú meira friðarliga fyri seg við kassaguitara og sangara.

Millum nógvar góðar sangir, – næstan allir um hesar ólukku tvitnu konur, sum ikki unna manninum bara eina lítla eydnustund, sang Uni eisini House of the Rising Sun í útsetingini hjá Leadbelly. Hann nevndi ikki Animals, men eg kann ikki ímynda mær, at hann ikki eisini kennir ta útgávuna.
House of the Rising Sun er jú ekta bekennilsi og formaning.

Nú eg nevni Leadbelly, so er hann onki minni enn fult pensum til í hvussu er eitt bachelorprógv í samfelagsfrøði; list, sum er sprottin úr dagsins vandamálum.
Bubbi Morthens, sum er kendur um okkara leiðir, er eins og eg Leadbelly-fan.
Og Kurt Cobain sáli sang eisini í síni tíð ein av sangunum hjá Leadbelly (Ledbetter, sum hann eisini var nevndur) nakað so hugtakandi, sangin Black Girl (Where did you sleep last night?). So vita vit, hvat klokkan hevur sligið.

uni2
Uni Debess hevur givið út eina røð av fløgum, og tann nýggjasta Blue Buzz prógvar, at vit standa onki aftanfyri tað besta útlendska, tá um tónleik ræður. Eg spurdi Una, hví hann á hesi fløguni spældi øll ljóðførini sjálvur, og um tað ikki var eitt sindur vágiligt. Hann svaraði, soleiðis sum eg eisini hevði ímyndað mær tað, tá eg lurtaði eftir fløguni, at við hesi fløguni vildi hann fáa fram júst tað ljóðið ella soundið, sum hann leitar eftir. Men eyðsæð, skal hetta spælast live, so sleppur hann ikki undan at hava aðrar tónleikarar við sær, men nú vita teir so, hvat Uni vil hava teir at spæla.
Bróður var so heppin at fáa eitt signerað eintak av Blue Buzz. Eg hevði longu keypt dagin fyri, so tað passar ikki altíð, at sein kúgv fær skitið gras.
Til stuttleika kann eg nevna, at eitt av løgunum á fløguni Blue Buzz eitur Ain’t Gonna Be Your Slave, og tann sangurin hevur so avgjørt onki við kvinnufrígering at gera.

Men nú skal hetta ikki takast so alvorliga, tí munnu ikki allar kvinnur tá samanum kemur vera fittar, um vit ikki telja briturnar við? Tað var ein tíð, tá ið korini vóru trong og menn vóru fyri øgiligari mannminkan, og kvinnan var tá tann einasta, sum kundi geva teimum viðurkenning og ugga, so at teir uttan himpr kundu loyva sær at ganga upp afturá. Soleiðis er neyvan longur, heldur ikki her í Føroyum, her korini hjá teimum flestu eru góð – her verða vit nú kanska mest lumpað og hildin fyri gjøldur av systeminum.

Nú gloymdi eg heilt føðingardagin, men hann er jú farin afturum. Men takk fyri øll somul.

Eg havi lovað mínari, at havin skal ikki verða forsømdur, tí sum tað stendur í sanginum:

Doing the garden, digging the weeds,
Who could ask for more?

uni3

Rakel rakti rætt

Rakel Helmsdal fekk sagt nøkur sannleikans orð um tørvandi áhugan fyri føroyskari mentan í mentanarsendingini In Mente nú seinnapartin. Hetta er eisini eitt undarligt mál, sum tað kann tykjast tungt at fáa greiðu á, og mær kunnugt hevur ongin enn granskað í júst hesum løgnu viðurskiftum.
Men helst liggur grundin til lítla áhugan fyri mentan, kanska serliga list, djúpt í okkara samfelagsmenning og -umstøðum annars. Hetta hevur formað serligu føroysku fólkasálina, og úr hesi sál kemur meginparturin av okkara politikarum.

bingo5

Skriftmál fingu vit sum kunnugt ikki fyrr enn í 1854, so vit hava enn nógv eftir at innheinta. Annars var tað danskt, og tað er tað fyri stóran part enn.

Tað er kortini ikki so, at vit ikki duga at taka við nýggjum, tí tað duga vit avbera væl, og eisini at kombinera hetta við undanmodernaðan livihátt sum t.d. kristindóm, og tá føroyska ídnaðarsamfelagið tók seg upp um aldarskiftið millum 19. og 20. øld fingu vit ikki upplýsingafeløg, bókasøvn ella lesibólkar, men kappingarítrótt (so fekk eg tað sagt), sum síðan hevur ment seg til ein valdsmiklan stovn, sum nú setir okkum á heimskortið.
Mær kemur fyri, at vit eru heimsborgarar og heimføðingar alt í senn. Og serfrøði dámar okkum lítið.

bingo

Mentan hava vit
Heilt onga mentan hava vit nú ikki havt. Vit hava havt bløð til húsbrúk, Varðan, Følv og Gluggan. Og útvarpið støkkur enn inn á gólvið hjá fólki, og Facebook og portalarnir halda okkum dagførd við einum jøvnum kunningarstreymi, so at vit ikki missa kósina og kunnu gleðast og ilskast hvørt um annað. Livitíðin hjá kunningini er eisini stutt, einar 5-6 minuttir, so nógv er at halda eyga við og nógv fer uttan iva aftur við borðinum. Men hví grenja? Fólk syngja í kóri, keypa sær campingvognar og ross, og heilt onki verður heldur ikki skapt á mentanarpallinum.

Tað sum er galið er, at okkara myndugleikar duga ikki at stuðla mentan, fyri ikki um at tala mentanarstovnar, sum flest allir liggja í andaleypi. Tjóðpallurin, sum er vorðin ímynd av einum mentanarpolitiskum bluffi, er bert eitt.

bingo2Hví upplýsing?
Okkara samfelag er ovurríkt, so okkum nýtist ikki upplýsing, og hví upplýsing, tá Kristus er svarið?
Og upplivingarnar fáa vit í ríkiligt mát á leikvøllum, í samkomuhúsum, sølumiðstøðum, í Danlandi o.s.fr. Onki er sum stadionmentan.
So vilja vit (mentafólkini) broyting (til tað betra), so hjálpa ikki rationell argument, men heldur okkurt slag av intensivari terapi, sum skal finna sær oyru handan tjúkka andaliga bjálving. Og so er landið tíverri eisini so lítið, at tað er ringt at fáa mannað eitt líkinda mentað almenni. Lættari er at manna eitt hondbóltslið, so at vit kunnu fylgja við hvønn veg tað gongur, øsa okkum upp, markera okkara sjálvskenslu, og annars skimast eftir nær tað gongur so illa, at venjarin skjótt verður koyrdur.

Missurin er stórur
Nú eg nevndi gransking, so hevur Eyðun Andreassen annars skrivað um fólksliga almennið, sum trívist og mistrívist alt eftir sum vindurin blæsir, og hugurin fløðir og fjarðar. Og hann lýsir væl, hvat vit hava at gera gott við. (Folkelig Offentlighed, 1992).
Men at nýhugsan og andalig kúvending skal til, tað kann tað ikki vera nakar ivi um. Sum støðan er nú, so missa vit ikki bara samfelagsvirði (tað er próvfast), vit missa fólk, vit missa umdømi, og vit missa virðing.
Og nú missa vit kanska eisini rottuhundin.

bingo3

Vilji til sjálvbjargni

Flaggdagshald í Vágum 2013.
Sørvágs skúli og Miðvágs-Sandavágs skúli skipaðu fyri.

Gott fundarfólk

Um alt landið halda vit í dag flaggdagin, 25. apríl. Hetta var dagurin, tá ið tað í 1940 varð álagt føroyskum skipum at flagga við føroyska flagginum, og eisini at flaggið skuldi verða málað á skipssíðurnar, har tað umframt skuldi verða skrivað við stórum týðiligum bókstavum Føroyar ella Faroes. Fáur um nakar málaði tað danska Færøerne á skipssíðuna, hóast tað eisini var loyvt.
1940 og tey komandi árini vóru sum kunnugt krígstíðir, og bretar høvdu hetta sama árið, 12. apríl, hersett Føroyar, og hetta var bara nakrar fáar dagar eftir, at Danmark, 9. apríl, varð hersett av týska hervaldinum. Spurningurin var tí, um Føroyar framvegis vóru undir donskum valdi.

Í tingingunum um flaggmálið, nú Danmark og Føroyar í roynd og veru vóru í hvør sínum parti, vóru tað bretar, sum høvdu avgerðarrættin. Amtmaðurin vildi halda fast við, at Føroyar bara fyribils vóru loystar frá Danmark, og at bretar fóru at lata dønum Føroyar aftur, tá ið kríggið einaferð var av, soleiðis sum bretski flotamálaráðharrin, hin seinni so kendi Churchill, eisini hevði lovað. flagg2
Amtmaðurin helt tí onga grund vera at broyta mannagongdir, og hann helt, at rættast var at halda fast við, at føroysk skip framvegis skuldu flagga við Dannebrog. Men hesum mótmæltu bæði feløg, politikarar og almenningurin, har vóru bæði mótmælisfundir og skrúðgongur, og bretar vóru tí vissaðir um, at føroyingar heldur vildu, at skipini skuldu sigla undir tí hvíta og reyða og bláa krossmerkinum, sum Niels Juel Arge tekur til í bókini um flaggsøguna.

Avgerðin varð tikin, og amtmaðurin var ímóti sínum vilja noyddur at ganga undir kravboðini og kunngera nýggju ásetingarnar, og seint á kvøldi tann 25. apríl 1940 gav bretska stjórnin í bretska útvarpinum BBC boð um, at føroysk skip skuldu sigla undir føroyska flagginum.
Hetta hoyrdist í Føroyum, og avgerðin varð stórliga fagnað. Men heilt vandaleys var hon nú ikki.
Týskland hevði í stríðnum við Bretland sett sær fyri at avbyrgja allan vøruflutning til Bretlands sjóvegis. Hesar vørur kundi Bretland ikki vera fyriuttan, skuldi tað hóra undan. Tað hevur verið nevnt, at Føroyar við at sigla fisk á bretska marknaðin krígsárini áttu sín lut í, at Týskland umsíðir tapti í krígnum. Kann vera, at siglingin eisini gav gott fíggjarligt avkast, men missurin Føroyar høvdu á havinum í hesi vandasigling var so stórur, at hann kann javnsetast við missin, sum tey londini, ið vóru beinleiðis uppi í krígnum, høvdu. Her hóskar seg gamla orðatakið, at neyðugt er at sigla, men ikki at liva.

Merkið viðurkent
Nógv tulkaðu hesa hendingina, at tað varð álagt føroyskum skipum at flagga við føroyskum flaggi, sum at føroyska flaggið nú umsíðir var viðurkent sum tjóðarmerki okkara. Flaggið sjálvt er tó væl eldri, tí í 1919 hevði føroyski studenturin Jens Olivur Lisberg úr Fámjin saman við øðrum gjørt eitt flagg, hetta, sum framvegis verður brúkt. Eftir hvat læknin Pauli Dahl, sum tilevnaði flaggið saman við Jens Olivur, visti at siga í samrøðu í útvarpinum, so skal Jens Olivur hava sagt, at “skulu føroyingar einaferð koma so langt, at teir allir vilja draga eina línu og rógva í sama báti, má báturin hava eitt merki.”
Hetta flaggið, sum fyrst í farnu øld fekk sítt snið í Keypmannahavn, fekk undirtøku frá fyrsta degi, kanska serliga tí at tað kundi vera við til at savna tjóðskaparrørsluna, har tey annars ikki altíð sótu so væl um sátt, og tað gjørdist eisini eitt vápn ella áhaldsi í tjóðskaparstríðnum sum var, – eitt skjaldarmerki, sum ímyndaði frælsi, sjálvræði og sjálvbjargni. Hugtøk, sum ivaleyst nógvir føroyingar kundu taka undir við, helst fleiri enn tey víðgongdu tjóðarskaparsinnaðu, sum annars bara toldu óblandaðan løg.
Tey, sum kenna eitt sindur til føroyska søgu, vita, at vit í síni tíð eisini høvdu flaggstríð, flagggølur og flaggorrustur, har bragdlig atgerðarfólk ímóti donskum vilja royndu at troðka Dannebrog av heiðursplássinum og seta føroyska merkið har í staðin, og tað spældi sjáldan væl av.
Hetta vóru tíðir, tá ið fólk enn bardust fyri sínum hugsjónum, eitt nú á Ólavsøku 1930, 900 ára dagin eftir at Ólavur kongur fall í bardaga á Stiklastøðum. Dannebrog veittraði so vakurt á Tinghúsvøllinum, og tá tað ikki var pláss fyri tveimum fløggum á stongini, treiskaðist onkur harðlyntur og hongdi Merkið út av einum loftsvindeyga í Tinghúsinum, sum eitt føroyskt íkast at heiðra falna kongin. Tá var tað at amtmaðurin, sum var mitt í rokanum, gjørdist so óður, at hann rópti: “Tag den klud bort”.
Hetta var áðrenn nakar visti um, at tað var okkurt, sum kallaðist politiskt korrekt orðalag.

Miðskeiðis í miðøld bardust teir kristnu norðbúgvarnir móti heidnum hundum, sum lýst í kvæðunum, hesir hundarnir, sum máttu hopa undan, tí teir dyrkaðu ein trægud, sum, sambært teimum, ið fóru við sigrinum, var fúnaður og ormetin. 1.000 ár seinni stríddust føringar fyri tjóðaskaparligum frælsi, og brúktu flaggið, har teir vistu, at mótstøðan var mest hveppin, og lukkutíð vunnu vit væl fram á leið. At tað gekk, sum tað gekk, var nú ikki bara okkum sjálvum fyri at takka. Nei, skomm at siga frá, men okkurt kundi bent á, at tað skuldi ein heilur heimsbardagi til, fyri at vit kundu fáa okkara egna flagg. Nú eru vit so heppin at hava Krígssavnið her í oynni, og har ber til at fáa at vita nógv áhugavert frá krígnum.

Flaggið
Í flaggsanginum Sjá, tú blánar hjá Hans Andriasi Djurhuus verða kenslurnar, ið verða vaktar av flagginum, lýstar so væl. Skaldið kennir seg orna gjøgnum mønu og merg, tá hann hyggur at merkinum, og hann vónar at, har ið hini merkini veittra, skal eisini okkara veittra.
Nú er ikki óvanligt, at skaldini taka rívan til, men í dag man neyvan nakar ylur brenna okkum í barmi, tá ið vit síggja Merkið vundið á stong. Flaggið verður nú brúkt við hátíðarhald og merkisdagar. Onkuntíð spyrja vit, hvørjum flaggað verður fyri, tí hvør gongur og minnist almennu flaggdagarnar. Føroysk skip sigla tó framvegis undir føroyskum flaggi, um tey ikki hava valt at flagga út, og tá Føroyar spæla landsdystir verður altíð dúgliga veittrað við flagginum – sum oftast í einum øgiligum tjóðskaparrúsi, sum tíbetur tykist renna skjótt av aftur. Og flagglitirnir verða júst í hesum døgum brúktir í eini strikukotu í lýsingaherferð, sum skal eggja okkum at keypa føroyskt. Tí tað skal gera okkum øll so heit um hjartað. flagg1
Og tað eru enn tey, sum við longsli síggja fram til tann dag, tá ið føroyska flaggið veittrar millum fløggini hjá øllum hinum heimsins londum framman fyri ST-høvuðsborgini í New York. Onnur meira hóvlig halda hetta vera fjákalótir, tí hvat formáa vit, pinkulandið, okkum saman við teimum stóru?

Nú kunnu meiningarnar um farnar tíðir vera so ymiskar, men líta vit okkum í kring og gera støðuna upp, so er ongin ivi um, at Føroyar hava klárað seg væl, og at vit nú teljast millum heimsins ríkastu og mest framkomnu lond. Eg vóni ikki, at eg gangi nøkrum ov nær, tá ið eg sigi, at vit kunnu takka okkara vilja til sjálvbjargni fyri, at so er, men ikki minni týðandi hevur tað verið, at vit hava verið viðfarin sum húsfólk í norðurlendska húsinum. Vit kunnu av sonnum siga, at vit so dyggiliga hava eftirlíkað báðum stevnumiðjunum hjá Føroyingafelagnum, sum varð stovnað í 1889: at fáa Føroya mál til æru, og at fáa føroyingar til at halda saman og ganga fram í øllum lutum, at teir mugu verða sjálvbjargnir.

Føroyar í heimssamfelagnum
Um enn vit ikki eru sjálvstøðug tjóð, so gera vit okkum kortini galdandi í útlondum bæði politiskt, vinnuliga og mentanarliga, og tá noyðast vit, antin vit vilja tað ella ei, at gerast viðspælarar í framkomna heimssamfelagnum. Eitt nú hava vit sett í gildi altjóða samtyktir um mannarættindi, um avtøku av øllum kynsmismuni móti kvinnum, um barnarættindi og nú seinast um rættindi teirra brekaðu. Aðrir bólkar og minnilutabólkar banka nú eisini á dyrnar hjá okkum og biðja um at fáa tryggjað og staðfest síni borgarligu rættindi. Summi øtast um gongdina og hava hug at steðga á og spyrja, hvar markið gongur. Men ongin átti at vita betri enn vit, at stríð verður altíð um rættindi, og vit eiga tí at vera tey fyrstu at viðurkenna, at onnur, tað verið seg tjóðir, ættbólkar ella minnilutabólkar, hava líka góðan rætt at vinna sær síni væl grundgivnu rættindi, sum vit á sinni hildu okkum hava at berjast fyri viðurkenningini av okkara merki.

Tí tað ber væl til at definera tjóðskap ella egnan samleika avmarkandi. Tá kann tjóðskapur ella samleikin gerast til eina sjálvsfatan, sum sigur, at vit eru nakað serligt, og at eitt nú Føroya fólk hevur serligar dygdir, sum onnur ikki hava. Jú, víst hava vit serligar dygdir, men halda vit, ella royna vit at billa øðrum inn, at alt her hjá okkum er lýtaleyst og at vit ikki hava trupulleikar, so eru vit meira bláoygd, enn vit kunnu loyva okkum at vera. Slíkar glæstrimyndir eru góðar at brúka, tá ið vit selja ferðafólkaFøroyar, men so heldur ikki til meira.
Tað er gott at vilja tað góða, men vandin er, at vit tá ofta gerast sporsmøl og hanga okkum í smáputl, í staðin fyri at gáa eftir veruligu vandunum.

Vit liva í einum heilt øðrvísi heimi, enn vit gjørdu bara fyri fáum árum síðan. Vit mugu bara ásanna, at alheimsgeringin er veruleiki, og at vit ikki longur sleppa at avbyrgja okkum. Vit verða fyrr ella seinni noydd at taka allan pakkan, tí tíðin er farin frá, tá tað almenna ella onkur annar myndugleiki skal gera av, hvat vit mugu hoyra, lesa ella síggja, ella hvønn vaksnan vaksin fólk velja at balla seg saman við undir dýnuni. Tað mugu tey hereftir sjálvi finna útav. Formaningum sleppa vit kortini ikki undan, tí nú hevur sum kunnugt ein røð av nýggjum pávum sett seg sjálvan á liðið, sum skal fortelja okkum, hvat vit eiga ella helst ikki eiga at eta, at vit mugu røra okkum meira, at vit ikki mugu gloyma at klemma hvønn annan, ella á hvønn hátt vit nú best lokka børnini frá teldunum.

Alt kann takast upp og vendast í almennu miðlunum ella sonevndu sosialu miðlunum. Dúgliga túnatosið, sum fyrr var undir húsavegginum, er nú flutt inn í Góðan Morgun Føroyar, og alt fleiri av okkum luttaka í virtuella gøtubardaganum í Facebook, har allar hugsandi privatar hendingar verða hongdar út á snór, og har tú millum mangt annað kanst lesa, tá hjún ynskja hvørjum øðrum góða nátt, ella tá tey, sum halda seg kunna ávirka støðuna, geva sitandi samgongu og flatskattinum av grovfílini.  
Í grundini er hetta tekin um, at vit verða ikki samansjóðað á sama hátt sum áður. Tey gomlu bygdarløgini, sum vóru sum smáir alheimar, eru so smátt um at vera ein farin tíð. Tað nyttar lítið, at Sørvings syngja so vakurt, at teir vilja vera bygdarfrell. Nei, nú liva vit í einum samfelagi, sum summi kalla vitanarsamfelag, onnur tosa um tænastusamfelag ella upplivingarsamfelag. Eg sá ein herfyri kalla okkara nýtímans samfelag eitt projektsamfelag. Og tað er nakað um hetta, tí nú er tað vorðið so, at fært tú ikki realiserað títt lívsprojekt í Sørvági (Miðvági, Sandavági) ella í Føroyum, ja, so tekur tú pjøkan og flytur til Danmarkar ella onkra aðra staðnis, har tey hava so nógv meira at fara til og so nógv at uppliva.
Flaggið bindur so ongan.

Fólkaflyting og fólkavøkstur
Vit gerast færri fyri hvønn dag, sum gongur, og miðalaldurin hjá Føroya fólki fer uppeftir við rúkandi ferð. Vit spyrja, hví hesi ungu rýma. Fuglurin rýmir av rókini, tá ongin føði er. Men hava vit tað ikki gott, her í Føroyum? Her manglar ikki føði, men kanska er tað andaliga føðin, sum gongur undan. Hvør veit?
Nøkur her heima eiga gott nokk ikki til breyð á borðið, og tá er tað gott, at felagsskapurin Í menniskjum góður tokki roynir at rætta teimum eina hjálpandi hond um jóltíðir. Løgmaður sigur, at hetta er frálíkt, tí so sleppa føringar í hvussu er eina ferð um árið at vísa, hvussu gávumildir teir eru.

Nú verður tað ikki við gávumildni frá hampafólki, at vit loysa trupulleikan við fólkafráflytingini, sum er okkara størsta vandamál, tí okkara lítla land tolir ikki, at vit gerast færri.
Í Heildarætlanini Fólkaflyting og fólkavøkstur, sum hevur til endamáls at vísa á átøk, sum kunnu vera við til at gera Føroyar til eitt meira lokkandi stað at búseta seg, er listi við ikki færri enn 37 átøkum, sum komandi fimm árini fara at kosta góðar 700 mió. kr.
Sum starvsmaður í einum av okkara almennu mentanarstovnum var tað ikki sørt hugstoytt at varnast, at tey, sum hava gjørt heildarætlanina, nærum als ikki halda, at almennu mentunarstovnarnir kunnu vera við til at fáa fólk at støðast i landinum. Tað halda tey so í hvussu er í øllum okkara grannalondum. Í Heildarætlanini verður upplýst, at av teimum, sum hava sent inn uppskot til átøk, vóru tað nøkur, sum vístu á, at tey fegin vildu hava, at bókasavnstænastur verða raðfestar hægri. Tað er ein sannroynd, at fólkabókasøvnini í Føroyum eru lítið ment.flagg3

Í 2012 brúktu land og kommunur góðar 13 mió. kr til fólkabókasøvn. Skuldu vit brúkt tað sama, sum okkara grannalond, so skuldu vit brúkt tað dupulta. Henda vánastøðan er ikki nýliga íkomin, men tað hevur altíð undrað meg, at okkara kommunalpolitikarar sum heild aftra seg við at nerta ordiliga við bókasavnsmálið. Tí her er møguleiki at vinna meira fyri minni. Og so kann eg leggja aftrat, at júst her í Vágum verður eina minst sett av til fólkabókasøvn samanborið við restina av landinum.

Vit eru ófør at gera okkum galdandi í útlondum, men nú haldi eg, at tíðin er komin, at vit fara at gera okkum galdandi eisini her heima hjá okkum sjálvum. Og eg fari sjálvandi at mæla til, at vit byrja við tí, sum stendur mær nær, nevniliga mentanarøkinum.

Eg fari her at enda við nøkrum fyndarorðum hjá amerikanska forsetanum Roosevelt, sum hann segði, tá ið harðast leikaði á í USA í 1920’árunum, tá kreppan hótti við at leggja alt í oyði. Hann segði tá við sínar landsmenn: í løtuni hava vit onki at óttast, uttan óttan sjálvan.

Góðan flaggdag.

Við hugflogi ella húki

Tú gevur tær kanska ikki far um tað, men at menna, geva út, marknaðarføra og selja telduspøl er ein stór vinnugrein. Í 2011 høvdu telduspøl eitt søluvirði alheims á umleið 400 milliardir kr. Sølan í handlum, sum hevur verið meginparturin, minkar nú so líðandi, meðan sølan á netinum er í munandi øking. At gera telduspøl er ein av eyðkendu kreativu vinnugreinunum í kt-øldini.

Tí var tað so upplagt, at MFS hóskvøldið, 16. august skipaði fyri einum temakvøldi við heitinum Telduspøl í Føroyum? Vit spyrja so ofta, tá okkurt stórt hendir í útlondum, um vit eru við. Hava vit virki, sum kunnu gera seg galdandi, og hvørjir eru vinnumøguleikarnir, her ella uttanlanda, hjá okkara kreativu og vinnufúsu ungu? Tað er gott við tí einsamalla flogvitinum, sum vit onnur kunnu spegla okkum í, tá ið tað gongur væl, og flenna eftir, tá ið tað gongur illa. Men hetta er ikki nóg mikið. Ein spurningur verður tað altíð, um vit í Føroyum hava umstøður, sum gera, at flogið fær rúm, og at fólk kenna seg væl og vird í landinum. Mær kemur til hugs Richard Florida og skriving hansara um kreativu stættina.
Tað er, sum orðstýrarin hetta kvøldið, Petur Zachariassen, tók til, at vit liva ikki av makreli eina.

Mark Craig

Hetta temakvøldið hjá MFS tók nakrar av omanfyri nevndu spurningum upp til umrøðu.
Felagið hevði fingið Mark Craig, sum býr í Liverpool og starvast í teldufyritøkuni Lucid Games, og sum heldur summarfrí í Føroyum, at greiða frá sínum royndum at menna telduspøl. Mark hevur í nógv ár starvast sum leiðari av forritaarbeiðnum í kendu fyritøkuni Bizarre Creations, sum lat aftur í fjør. Henda fyritøkan hevur gjørt fleiri altjóða kend telduspøl.

Mark og nøkur av teimum, sum vóru í starvi hjá Bizarre Creations, høvdu hug at halda fram og fóru tí saman undir at stovna eina nýggja teldufyritøku, Lucid Games, sum, hóast hon ikki enn telist millum tey stóru, kortini hevur fingið áhugaverdar ordrar og er í ferð við at menna nýggj telduspøl.

Í framløguni greiddi Mark frá, hvussu arbeiðið at menna telduspøl í eini sonevndari AAA-menningarstovu er skipað. Hann greiddi frá øllum liðunum í menningararbeiðnum, tað verið seg at gera menningaramboð, at sniðgeva, animera, forrita og optimera, alt hugtøk, sum skjótt kunnu gerast ógvuliga teknisk og fløkt fyri einum óroyndum. Men tú varnaðist, at samstarv og samskipan hevur kanska minst líka stóran týdning í menningararbeiðnum, sum tað kreativa frælsið.
Mark nevndi, at tá hann var við at gera telduspælið James Bond 007: Blood Stone (http://en.wikipedia.org/wiki/James_Bond_007:_Blood_Stone), var arbeiðið skipað í eini seks toymi, og tey vóru eini 100 fólk við í menningini, tá ið tey vóru flest. Arbeiðið at gera spælið klárt til útgávu tók útivið 2 ár.

Áhugavert var at hoyra, hvørjar tankar menningartoymið gjørdi sær um, hvussu spælið skuldi skipast, so at tað gjørdist ein heildaruppliving og ikki bara ein spurningur um at vinna ella tapa. Tað hevði týdning at fáa eina skilagóða javnvág millum tilgjørdan vitleika (AI), sum er fjaldur í sjálvum spælinum, og so valmøguleikarnar hjá spælaranum. Og hetjan (spælarin) skal jú vinna, so teir óndu, the bad guys, mugu sjálvandi helst ikki gerast alt ov óndir og ov hegnisligir í sínum óndskapi. Nei, helst skulu teir vera eitt sindur býttir og klombrutir, sum so kann vera ein umbering fyri at gera av við teir; teir hava næstan biðið um tað sjálvir. Og hvør vil ikki vera the smart guy?

Mark nevndi eisini dømi um, hvussu forritatoymið viðhvørt kom við meira heimagjørdum loysnum, tá sniðgevararnir funnu upp á serliga krevjandi spælibrot, sum kravdu meira, enn tøka tøknin og hugflogið kláraðu. Avbjóðingin var ikki at geva skarvin yvir, men at finna loysnir, sum kundu fremjast innanfyri verandi fíggjarkarmar. Hann nevndi dømi um, hvussu tey høvdu loyst slíkar krevjandi uppgávur.

Ein onnur avbjóðing er at gera spøl til nýggjar spælipallar, sum Apple iOS og Android, tvs. spøl til flytiførar eindir (mobile units) og nertiskýggjar (touchscreen). Jú, avbjóðingarnar eru nógvar.

Tað var greitt, at hetta sum Mark umrøddi var dømi um kreativan ídnað, fyri ikki at siga stórídnað. Og tað má tað vera, arbeiðir tú fyri Disney, Lego ella Microsoft. Tí tá snýr tað seg næstan bara um pengar í kassan.

Mark Craig og nakrir, sum hava áhuga fyri øllum, sum hevur við telduspøl at gera

Men tað eru eisini aðrir hættir at skipa menning og sølu av telduspølum.
Nú eru vit inni á tí, sum vit kunnu rópa nýggir virkishættir í eini tíð, tá vit hava altjóða internetkervið; ein búskapur, har kappingin er broytt og byggir á “principles such as openness, peering, sharing, and acting globally.” (1)
Nýggir útbreiðsluhættir so sum eitt nú YouTube, Itunes og App Store saman við sosialu miðlunum gera tað nú lætt hjá hvørjum einstøkum at standa við evstu ábyrgdini av øllum liðunum í menning, framleiðslu og sølu av t.d. telduspølum. Og nýggj bílig, men professionell menningaramboð gera tað rættiliga einfalt at gera t.d. telduspøl, bara hugskotið er tað rætta. Tað er ikki longur bara brúk fyri hesum stóru menningartoymunum, sum Mark umrøddi í sínum fyrilestri, fyri at kunna gera t.d. telduspøl. Tað finnast aðrir hættir, so at tú kanst geva teg til kennar við tínum spæli í hvørjum króki runt allan knøttin.

Julius Biskopstø

Hetta var eisini nakað av tí, sum Julius Biskopstø, menningarleiðari í fyritøkuni Simprentis, var inni á.

Hann hevur verið við at menna frálæruspælið OilSim, sum hevur fingið góða altjóða undirtøku.

Hetta er eitt spæl, sum samsvarar við tíðarandan, at børn eisini læra og kanska læra best, tá ið tey spæla tað, tey skulu læra (Edutainment).

Julius greiddi frá nýggjum menningarhættum, sum gera tað bæði lætt og bíligt at gera seg galdandi í telduspælvinnuni, ja, tað ber væl til at sita á onkrari útoyggj, um tað skal vera, og við internetinum hava samband við allan heimin og røkka einum kundaskara, sum kann gerast upp í milliónum.

Tey yvir hálvthundrað fólkini, mest ungir og helst evnaligir dreingir, men eisini nakrar gentur, sum helst eisini vóru evnaligar, lurtaðu hugtikin eftir fyrilestrunum. Spurningarnir vóru nógvir, og teir vóru teir flestu so serligir, at vit, sum eru komin nakað til árs, hildu okkum vera komnan í rættiligt nørdasamlag.

Onkur var inni á týdninginum, sum hepni tykist hava í hesi vinnuni. Tað eru sum kunnugt nøkur fá spøl, sum vinna frama í nýggja e-búskapinum, og hini sita so eftir við ongum. Men møguleikin er so altíð har, tí hvør veit, hvør tann næsta verður?

Ein annar áhugaverdur spurningur, sum varð settur, var, hvussu tað ber til, tá ið tað nú er so lætt at menna og selja telduspøl, at vit ongi føroysk telduspøl hava, sum hava gjørt seg galdandi her og úti í heimi. Tann spurningurin slapp nokk at standa ósvaraður.

Hjá nógvum av teimum, sum fáast við ella droyma um at gera telduspøl, eru nakrir áhugaverdir spurningar at fáa svarað.

Hvar fært tú útbúgving og royndir, hvar fært tú eggjan og íblástur, og hvar fært tú fígging til menningina?
Eg rokni við, at hetta vóru spurningar, sum Rani Nolsøe frá Íverksetarahúsinum visti okkurt at siga um. Men tá hann fekk orðið, sum tann seinasti hetta temakvøldið, var eg tíverri farin.

Aftaná hesar framløgurnar, tá ið eg var á veg heim, hugsaði eg um, hvussu hesi telduspølini, ella vitanin um, at tey eru til, spjaðist millum eitt nú børnini. Ongin ivi er um, at telduspøl í dag viga nógv í uppalingini. Tað má hava okkurt við samleika at gera, og børnini tíma tey flestu heldur ikki at brúka ov nógva leitiorku, men velja tað sum er populert. Eg sat og hugsaði um, hví næstan øll smábørnini, sum eg kenni, spæla Angry Birds (http://en.wikipedia.org/wiki/Angry_Birds)?

Hvat er tað, sum hugtekur tey, og hvussu berast boðini um hesi spølini frá einum barni til tað næsta? Sjálvandi ávirkar tað børn, at stórfyritøkur brúka stórar upphæddir til promotion, nakað sum viðhvørt minnir um eitt slag av kolonialismu.

Men børnini eru neyvan óvirkin offur, tey vilja sjálvi. Tey vilja hava sína egnu barnamentan og vilja hava ferð, kapping, (tilgjørdan) harðskap og spenning.

Nøkur børn og vaksin gerast sum kunnugt so bitin av spølum, at tað ávirkar tað sosiala. Men hetta eru undantøkini, og neyvan kanst tú lasta spølini fyri tað.

Søgur vilja vera við, at norski yvirgangsmaðurin Breivik skuldi spæla vaksnamannaspælið World of Warcraft (http://en.wikipedia.org/wiki/World_of_Warcraft) nógv, og onkur hevur hildið fyri, at hetta er prógv um, hvussu vandamikil telduspøl eru. Kanska hevur Breivik eisini etið havragreyt, men hetta veit eg nú onki um. Og tað skuldi helst ikki aftur endað við, at tú verður hóttur við glatan, um tú spælir ein erligan sjavs.

Men aftur til spurningin, um hví vit ikki eisini gera okkum galdandi í vinnuni, sum ger telduspøl. Vit eru smá, so kanska hava vit ikki nóg stóra nøgd av fólki við góðum gávum. Og so kann tað taka tíð at gera seg galdandi, men hepnið, sum er við í spælinum, kann gera, at tað kann líka væl henda í morgin sum um 20 ár.
So tað er bara at dríva á.

Annað er, um skúlin er lagaður til nýggj frálærukrøv? Og stuðla vit okkara kreativa fólki? Eg ivist. Vit lata skattalætta til sjófólk, men ikki til showfólk. Tosað verður alla tíðina um høvuðsvinnuna, sum ber landinum uppi, og tí framvegis hevur ókeypis rætt til sítt tilfeingi, og so skulu hini, sum ikki eru í hesi vinnuni, ansa sær ikki at gerast ov framlig. Í einum av okkara størru býum hava tey sett sær ein húk sum staðarmerki, og tað boðar nú ikki frá góðum hjá kreativu vinnunum.
Men heilt onki er nú ikki. Vit hava bæði íverksetarahús og ráðstevnur um íverksetan, so tað er vilji kortini.

Nógva staðnis leggja tey dent á at hjúkla fyri kreativu stættini. Lat tað tó ikki sigast um okkum, at vit stremba eftir at menna eina kreativa undirstætt.

(1) Don Tapscott & Anthony D. Williams: Wikinomics. How Mass Collaboration Changes Everything.London, 2007 (s. 3).

Okur vilja hava Eik

Eg veit ikki, um tað undrar onnur, men tað undrar í hvussu er meg, at líka síðan Eik fór fyri bakka, hevur okkara fíggjarmálaráðharri eina og aleina havt eyguni eftir BankNordik. Vit mugu ikki fáa bankamonopol! Vit mugu vera ansin, nú BankNordik ætlar sær at vera við í bjargingini av Eik! Landsstýrið skal tryggja, at Eik framvegis sleppur at varðveita tann størra marknaðarpartin í føroyska fíggjarheiminum!
Ja, tú kanst ikki halda annað enn, at tað er BankNordik sum er bartrogið og Eik eingilin.

Eg haldi hinvegin, at tað eru munandi fleiri grundir til at umhugsa, hvat tað var sum gjørdi, at Eik fór á heysin, enn tað eru grundir til at landsstýrið skal blanda seg upp í raksturin av BankNordik. Tí tað má hóast alt vera av lagnuni hjá Eik Banka, at vit skulu læra, hvat tú ikki eigur at gera, um tú ikki vilt seta fíggjarliga støðufestið upp á spæl.

Í staðin er landsstýrið farið at veita sálarliga kreppuhjálp og spæla jólamaður ella Spider-Man. Ja, tað er ikki ov nógv sagt, at landsstýrið nú er ein aktivur partur á føroyska fíggjarmarknaðinum, sum blandar seg upp í allar smálutir og leggur seg út í kappingina á ein hátt, sum kanska í eitt longri áramál fer at forða fyri eini tillaging í føroyska fíggjarheiminum. Og hetta kann møguliga eisini oyðilegga dynamikkin í vnnulívinum sum heild. Og hví man tað vera, at landsstýrið nú beinleiðis tosar niður til fólk?

Landsstýrið eigur undir ongum umstøðum at dansa til svikaliga tónleikin hjá Fíggjarligum Støðufesti, men heldur uppføra seg sum ein stjórn eigur at gera.

Sjálvandi skulu vit hugsa um tey, sum kunnu koma illa fyri fíggjarliga, tey, sum kanska óneyðugt missa arbeiði o.s.fr. Men máti skal vera við klossutum atburði.

Kanska landsstýrið eisini fer at krevja, at uttan mun til hvør tekur yvir bankan, sum fór á heysin, so skal bankin í hvussu er rekast víðari undir navninum Eik.