Archive for the ‘álit’ Tag

Eftirløn ella bara meiri skattaok?

Í sambandi við at sonevnda nýskipanaruppskotið um eftirlønaruppsparing loksins er lagt fyri tingið, haldi eg tað vera viðkomandi at seta nakrar spurningar?

Nú vita vit jú, at tað føroyska almenna als ikki kennir sær nakra sum helst forðing, tá ið talan er um at gera seg inn á privatbúskapin hjá fólki. Hetta hevur vundið so nógv upp á seg hesi seinastu árini, at ongin, og serliga ikki tey, sum hava eina miðalinntøku, kunnu kenna seg trygg. Tey vita, at tað verða tey, sum í seinasta enda koma at gjalda fyri tey, sum eru veikari (hetta er samhaldsfesti), men eisini fyri tey, sum eru sterkari (eg kenni ikki annað orð fyri hetta enn eyðræning – 2% eykaskattur ella ei). Tað eru serliga hesi við miðalinntøkunum, sum so dánt klára seg og sítt, sum vera noydd at gjalda fyri skeivan politikk við minni vælferð (kanska tí at tey enn hava ráð). Skattir oman á skattir, brúkaragjøld og løntakarafíggjaðar vælferðartænastur (sum tað almenna enntá fær vinning burturúr). Hetta saman við heimsmeti í prísum og einum brúkaraveldi, sum er fullkomiliga maktarleyst.

Vit kunnu kanska siga, at hetta er lívsins gongd, og at hetta fyri sovítt er logikkurin í eini sosialdemokratiskt skipaðari valagnsvælferð fíggjað við skattaoki, har vanligt fyrilit og virðing fyri rættindum hjá borgarunum er ein býur í Russlandi. Tosað verður viðhvørt við hátíðarligum andlitsbráði um søgulig rættindi, men tá talan er um privatbúskaparlig søgulig rættindi hjá fjøldini (sosiala kontraktin), tá merkja hesi rættindi bara søguliga rættin hjá tí almenna at knokkroyta fólk, tvs. senda rokningina fyri skeivan fíggjarpolitikk og atgerðarloysi hagar rokningin kann innheintast, nevniliga frá miðalinntøkunum, men so sanniliga, tá ið grammleikin ikki kennir sær mát, eisini til láginntøkur, einligar mammur og fátækar pensjónistar o.l.

Eitt sum eg haldi vera serliga áhugavert at fáa svar uppá, nú henda tvangsuppsparingin til eftirløn verður sett í verk, er:

1) er tað bara tann uppsparing til eftirløn, sum fakfeløgini hava staðið fyri, við at gera avtalur við almenna og privata arbeiðsgevaran, sum nú beinanvegin skal mótroknast í fólkapensjónini, og sum samstundis skal skattast sum vanlig inntøka? Ofta er talan um smærri upphæddir, men sum kortini viga nógv í einum sperdum húsarhaldi.
Merkir hetta í grundini ikki, at henda eftirlønin, sum er uppspard ígjøgnum eitt langt áramál (tvs. langt áðrenn nøkur pensjónsnýskipan var komin undir land), kemur undir eitt øgiligt skattatrýst? Og halda fakfeløgini, at hetta er í lagi?
 

2) er onnur inntøka, so sum vanlig lønarinntøka, pensjónir hjá løgtings- og landsstýrismonnum, kapitalinntøka v.m. undantikin hesum frádráttinum í fólkapensjónini?

At fáa svar upp á hesar spurningar hevur týdning hjá temum, sum skjótt røkka pensjónsaldur (tey komandi 5-10 árini), tí tey hava ikki stundir at byrgja upp fyri inntøkumissinum, sum tey fáa av ætlaðu pensjónsnýskipanini. Men svarið er ikki minni áhugavert hjá einum, sum roynir at fáa skil á muruni í føroyskum politikki í 21. øld.

Tað kann væl vera, at eg havi misstikið meg, tí eg, eins og nógv onnur, havi ikki havt stundir at konsekvensrokna hetta nýskipanaruppskotið, tíansheldur seta meg nóg væl inni í uppskotið sum heild. Uppsparingarparturin er í sjálvum sær einfaldur og kundi verið konstrueraður av einum 3-floksnæmingi ein seinnapart. Tað meira avgerandi er tann parturin av uppskotinum, sum skal minka undirskotið á fíggjarlógini ella tað, sum í so nevtralt verður nevnt mótrokningin.

Trupulleikin við hesum pensjónsuppskotinum er, at tað jú er eitt tyss-tyss uppskot, sum fyrst og fremst skal bjarga landskassanum (ja, og kanska landinum), og júst og bara í hesum liggur sosiala aspektið í uppskotinum. So vita vit hóast alt, at tapið, sum vit fara at fáa av hesum uppskoti, fer til eitt gott endamál!
Men nakað konkret innlit í avleiðingar av uppskotinum upp á stutt, men eisini upp á langt sikt, fært tú ikki. Hetta eru jú eisini grýlutíðir.

Men eitt er vist, tað man neyvan vera nakað land, sum mennist og trívist við at vanvirða sínar borgarar. Og við støðuni, sum hon er í Føroyum í løtuni, so vænti eg mær heldur ikki svar upp á omanfyri nevndu konkretu spurningar. Vónandi tekur onkur politikari teir tó við í sína viðgerð av uppskotinum.

Farið eftir gøðingarkálvinum!

Kendi amerikanski rock-jazzbólkurin The Mothers of Invention gav í 1968 út plátuna We’re Only in It For the Money. Hetta var tónleikur, sum var ein speisk viðmerking til góðvarnu idealismuna í 1960’árunum, tá hippierørsla og Flower Power vóru ovast á breddanum. Tí, sum teir søgdu, tá samanum kemur eru tað altíð pengarnir og hávirðing, viðburður, ella við øðrum orðum succes, ið telja.

Nú um dagarnar kom so líðandi fram, at Eik var í stórum fíggjarligum trupulleikum. Ein morgun tíðliga bórust tíðindi, at stjórarnir báðir vóru farnir frá, og nevndarformaðurin hevði eisini sagt sessin frá sær.
Hetta er ein av hesum áðrenn og aftaná-hendingunum, sum vit hava nakrar av her hjá okkum eisini.
Nú munnu tað tó vera tey fægstu, kanska burtursæð frá serfrøðingunum, sum vóru so bilsin um, at Eik fór av knóranum, tí tað hevði ljóðað longi.

Nú frættist at danska fíggjareftirlitið í tøkum tíma hevði sett bankanum knívin á barkan, og hóast fráfarna leiðslan í Eik segði seg ikki vera samda í avgerðunum hjá eftirlitinum, ja, fíggjarstjórin var bart út skelkaður, so var onki annað at gera enn at akta boðini.

Vit, sum hava uppliva slíkt áður, vistu innast inni, hvussu leikurin fór at enda. Bankin var ov stórur til at fara av knóranum, og vildu vanligir íleggjarar ikki seta pening í bankan og endurreisa hann, ja, so mátti landið punga út. Tíðin fer at vísa, um hetta verður so.

Men hvat er tað, sum hendir í hesum føri, og sum uttan iva fer at henda aftur, um ongin tekur sær um reiggj at avmarka vandan fyri, at slíkt kann endurtaka seg?

Vit eiga at gera okkum greitt, at her snýr tað seg um vanda, og at tann, sum kemur sær í vandastøðu, skal eisini rokna við, at okkurt óvæntað og óynskt kann henda. Hetta kemst snøgt sagt av, at alt broytist, sumt skjótari og annað meiri líðandi. Vit liva við vanda hvønn einasta dag, og skuldu vit livað púra uttan vanda, ja, so fóru vit ikki út fyri dyr, og sjálvt tá var lívið ikki vandaleyst.
Men tilætlað at góðtaka vanda, ella øktan vanda, sum ein part av ella fyritreyt fyri framburðinum, soleiðis sum modernaða samfelagið ger, tað er nakað heilt nýtt. Ja, kendi týski sosiologurin Ulrick Beck hevur skrivað eina heila bók um hetta, sum hann kallar vandasamfelagið (Risikosamfundet – på vej mod en ny modernitet. Kbh., Hans Reitzel, 1997 (upprunaútgávan er frá 1986)).

Tá talan er um Eik, so er hetta gamla søgan um hin smædna lítla, sum við eitt gerst brasin og stórur. Tíðirnar við stillastandi vóru jú av, múrurin var rapaður, liberalisman hevði sigrað, og loysunarorðini vóru fríur marknaður, framfýsni, ekspandering, einskiljing og dynamikkur. Skótt kendist tað, hvussu avmarkaður heimamarknaðurin var, so vit máttu út í heim eisini. Og fíggjar- og búskaparkreppur, tær vóru sum kunnugt settar úr gildi. Tað sum fíggjarpolitikkur ikki kláraði, tað kláraði fríi marknaðurin. Hvat kundi so ganga galið? Ja, tað skrivar kendi amerikanski búskaparfrøðingurin og vinnarin av nobelvirðislønini Paul Krugmann um í bókini The return af the depression economics (1999, nýggj útgáva 2009). Hann undrast eisini á, hvussu vit øll, serliga fíggjarleiðarar og í hvussu er nakrir fíggjar- og búskaparfrøðingar, kunnu hava misfatað støðuna so nógv, sum talandi dømi nú eru um.

Tað hevur víst seg, at tað altíð er vandamikið, tá bankar brádliga fara at ekspandera, tí tá fara teir fara út á óroynd og meiri ótrygg øki og skulu umsita alt størri peningaognir og skuld, og krøvini til fyrilit, royndir, yvirlit og innlit økjast munandi.
Men harraguð, høvdu vit ikki júst fingið væl lærdar unglingar heimaftur av flatlondum, sum vistu alt um banka- og fíggjarviðurskifti og sum hegnisliga skumpaðu gamlar hýggiskotnar leiðarar av rókini, og vistu, hvar (penga)skápið skuldi standa? Føroyska bankaskipanin varð við eitt moderniserað og meira virkisfús.

Tað er sum kunnugt eitt strekki millum Play safe og so at taka á seg vandafullan váða. Umstøðurnar gera vanliga av, nær vit velja tað fyrra ella tað seinna, men mest halda vit okkum mitt ímillum. Men tá rákið vendir, og øll síggja møguleikar og vilja vera við, tá gloyma vit ofta at vera á varðhaldi. Serliga tá ið vit sjálvi ikki hava nakað í klemmu.

Nógv fólk blanda hugtøk saman, tá ið tosa verður um váða. Stýrdur váði er onki annað enn tað, sum vit rokna við kann henda, við so ella so stórum sannlíkindum, men sum vit vænta, at vit eru ment at bera, eisini um tað ringasta skuldi hent. At vera váðafúsur merkir bara, at man hevur fyrilit, tvs. er til reiðar at gjalda tað, sum tað kostar, um váðin vísir seg at verða veruleiki, hóast tú vónar sjálvandi at koma undan óskalaður.
Óðamannaverk er nakað heilt annað. Tað er at koma sær í ella átaka sær váða, sum tú ikki ert mentur at bera, um hann verður til veruleika.
Ongin kann tó verja seg ímóti øllum vanda, og viðhvørt noyðast vit at tola váðan, hann verið kanska evarslítil, men verður hann til veruleika, kann tað onkuntíð kosta okkum almikið.
Men als ikki at hava virðing fyri váða, tað er onki uttan ábyrgdarloysi.

Uttan at eg kenni stórvegis til innanhýsis støðuna í Eik, so minnast tey flestu, at Eik broytti støðu frá sparikassa til vanligan banka. Eg haldi, at tað vóru broyttar lógarreglur, sum gjørdu hetta møguligt. Nú eg sigi vanligan banka, so er heldur talan um, at Eik so við og við menti seg til ein sonevndan full service banka, sum eisini gjørdist til íløgubanka, tvs. umframt at taka ímóti innskotum og at veita vanlig lán setti bankin eisini pening í virki og veitti trygd fyri íløgum. Og sum nevnt, so fór Eik eisini út um landoddarnar.

Júst hetta at fara út hevur verið nakað fyri seg hesi seinastu árini. Kroniska undirlutakenslan í Føroyum serliga í seinastuni hevur gjørt, at bara tann, sum er kendur í útlondum, er verdur at skriva um. Íslendski rithøvundurin Einar Már Guðmundsson skrivar skemtiliga í bókini Hvíta bókin (Støplum, 2010) um hendingina, tá ið fíggjargreivarnir fyrst hertóku allan heimin og síðan í roynd og veru høvdu alt vald í Íslandi, samstundis sum allir teir týðandi stovnarnir, herundir politikarar, pressa, fíggjareftirlit og fakfeløg, bara tóku undir við øllum og nikkaðu. Vit kenna øll syrgiliga endan á tí søguni.

Nógvur viðgangur kann sum kunnugt blinda. Tá alt gongur væl, og vit gera okkum galdandi, fáa vit øll eina ‘hopla vi lever’-kenslu, vit vinna allar X-factor-kappingar, og hóast vit eru fá, so kunnu vit syngja, at ‘Runt um allar fótbóltsvøllir, buka vit tær stóru stjørnur’.

At reypa um fótbólt og gera seg upp við tónleiki koyrir onki land á heysin, men – so fáment, sum vit eru – at seta seg í ovurstóra skuld og bjóða sær til at hjálpa teimum stóru við lánum og trygdum, sum byggja á vinnuverkætlanir, har tað antin má røkka ella støkka, tað er jú hasard. Ein sær fyri sær hesar kundarnar, sum hava góðar talugávur og koma við merkisverdum verkætlanum (nevndi nakar stórar góðshavnir, Stórutjørn, ráðstevnudeplar, golfvøll v.m.), ætlanir, sum sjálvandi hava framtíðina fyri sær.
Og hvat nú, um hetta alt vísir seg at vera góð forrætning, sum vit so hava latið til kappingarneytarnar? Og hvagar fara kundarnir?
Stjórarnir fáa jú løn fyri at tora og fyri at vísa á góð úrslit, og hvat glógvar meira í eygunum á pengamonnum enn ein yvirvaksin fíggjarstøðujavni, hóast kanska stórur partur av aktivunum eru fíggjað við lántøku? (Dømi eru um aðrastanis frá, at veðhaldsskyldur als ikki eru tiknar við í roknskapunum hjá summum peningastovnum. Lesið bara: Jesper Berg og Morten L. Bech: Finansernes fald. Hvordan den perfekte storm væltede de finansielle markeder. Kbh., Gyldendal, 2009).

Nei, tað er sanniliga ikki lætt at vera bankastjóri, men at geva grammum bankastjórum skyldina fyri heimsumfatandi fíggjarkreppuna, sum er íkomin, er helst at gera teir meiri týdningarmiklar, enn teir eru. Her eru onnur skipanarlig viðurskifti eisini upp á spæl, m.a. ófullfíggjað regluverk, ov lítið eftirlit og skeiv fatan av, hvussu tú handfer álit.

Tað harmiliga við Eik er, at seinasta hendingin fær avleiðingar ikki bara fyri einstaklingar, men fyri vinnulívið og samfelagið alt. Hetta vísir bara, at tað er ein stór samfelagslig ábyrgd at reka banka. Annað, sum nú eisini kemur fram aftur, er, at Eik hevur ikki havt tað, sum verður rópt góða Corporate Governance (góða virkisleiðslu), tí nevnd og leiðsla hava verið alt ov samantengd, og tað hevur gjørt eftirlitsuppgávuna hjá nevndini mótvegis leiðsluni munandi veikari.

Nú vanlagnan hevur rakt okkum, undrast tú á, hví tað bara skal vera Fíggjareftirlitið, sum skal tala at, tá ið vandi er á ferð. Hví eksponera bankar, sum eru í vandastøðu, seg ikki minni, áðrenn tað gongur galið (væl at merkja, um teir ikki longu áðrenn eru farnir út av eggini). Vit kunnu eisini spyrja, hvussu pressan kann gerast meira kritisk. Hvat verður av upplýsingaskylduni hjá bankunum, tá ið tað alla tíðina gongur út uppá at siga, at alt er ljósareytt, trygt og gott? Tað kann ikki vera rætt, at føroya fólk og føroyskir politikarar ferð eftir ferð vakna við kaldan dreym, tá bankar hava koyrt seg í óføri. Og hví tora vit ikki at finnast at, men velja heldur at teska í krókunum, og so lata Oyggjatíðindi sleppa at goyggja?

Tað átti heldur ikki verið so trupult at fáa skipað eitt føroyskt eftirlit við føroyskum peningastovnum? Ella hvussu? Brúk er sjálvandi ikki fyri eftirliti, tá alt gongur upp á stás, men sárt er at iðra um nakað minni gott, sum tú kundi sloppið undan, vart tú vakin. Sjálvandi eigur privata vinnulívið at sleppa av virka í frið, men máti skal vera við.

Vit kenna øll søguna um burturvilsta sonin, sum fór avstað til land langt burtur, og har spilti hann burtur alla ogn sína í ringum lívi, sum tikið verður til. Honum dámdi onki at koma heimaftur, men móttøkan hann fekk, var heilt serlig. Alt var honum fyrigivið, og faðirin bað enntá menninar fara eftir gøðingarkálvinum og drepa hann, so tey øll kundu eta og vera glað! Nú vita vit, at øll vóru ikki glað kortini. Og satt at siga, so dugi eg illa at síggja, hvussu skattaborgarin (les gøðingarkálvurin) skal fegnast um at verða slaktaður ferð eftir ferð, tí at onnur hava elt pengarnar, ella ímyndaðar pengar, og síðan søplað alt burtur, tey hava fingið litið upp í hendurnar.

Eg sigi bara sum Bob Dylan á sinni:

How many roads must a man walk down
Before you call him a man?

Havi spýggjubakkan kláran

Ongin skal sleppa snikkaleysur at venda okkum bakið. Nakað soleiðis fert tú at hugsa, nú tað frættist, at tey ungu, sum fara at lesa uttanfyri norðurlond ikki skulu fáa somu sømdir, sum tey, ið lesa í hinum norðurlondunum. (Søgur ganga um, at ein bólkur nú verður settur í Mentamálaráðnum at kanna møguleikarnar at umskipa útbúgvingarstuðulin uttanfyri Norðurlond til lán, sum verður avskrivað, um tey lesandi arbeiða í Føroyum í 10 ár eftir loknan lestur)
Nú skal flóttafólkastreymurin úr Føroyum so beinast aftur í ein landsynning, og vit skulu flest øll aftur lesa í Danmark.

Vit minnast enn, tá ið tað var upp á móta at eggja teimum ungu at lesa aðrastaðnis enn í Danmark. Ja, tað var næstan sum um útbúgving, sum ikki var nomin í Íslandi ella øðrum landi enn Danmark, ikki gekk fyri at vera røtt útbúgving. Tað var tá altjóða- og alheimsgerð stóðu sum einastu rættir á matskránni. Ja, tú føldi teg sum andloysing, um tú ikki klappaði dúgliga, tá ið tú sást okkara politikarar tyrpast, so skjótt teir sóu ein pall, at profilera seg sum rættar up-to-date-kosmopolittar.
Ja, tað var næstan sum at stjala gás, hevði tú danskt lestrarprógv, og tú skammaðist ikki sørt at søkja starv, um tú bara hevði eitt danskt prógv at leggja við umsóknini.

Nú er so vent í holuni. Útbúgving er ikki longur lopfjøl út í heim, nú Granskingardepilin hevur víst á í eini kanning, at nærri tú ert heimlandinum, tá ið tú fert undir útbúgving, ella helst at tú lesur heima, tess størri eru sannlíkindini fyri, at tú støðast og verður verandi í heimlandinum. Ja, tað er ein grov misskiljing, at tað skal vera nakar íblástur at lesa í fremmandum umhvørvi. Og kanska er tað hetta, sum ger, at retorikkurin nú er sleptur til frama fyri kontantum handilsligum hugsunarhátti.
Føroyar fara nú at tjóðra sínar ungu alvar: Antin kemur tú ella pengarnir aftur, stutt og greitt. Hetta liggur eftir øllum at døma undir yvirskiftini í bløðunum í dag: Helena vil gera lestrarstudning til lán.

Mær kemur tað meir og meir fyri sum í Fuglakvæðnum:

Eg vildi eftir nógvum gapa,
upp á tjólegg fór,
øvigur aftur á langlegg fell,
sum kálvur dettur í flór
.

Tað nýggja er, at nú er tað ikki heimlongsul, ella mentanartilboð, ansingarpláss, møguleikin at sleppa á fjall, at dansa í Tórshøll, hittast í Atlantis ella at eta sushi í føroyskari matstovu, sum fær teg heimaftur. Nei, nú er eitt økonomiskt incitament komið afturat, tá ið avgerðin um at venda heimaftur skal takast. Teir drumbar, sum ikki hava fatað, at vit meina tað í álvara, at vit vilja hava teir heimaftur, skulu ikki sleppa at sova kjansin av sær. Nei, kemur tú ikki heimaftur eftir loknan lestur, fara uppkrøvini at koma dettandi í postkassan.
 
Eg síggi fyri mær komandi dramatiskar hendingar. Man ikki onkur yvirskiftin í Sosialinum komandi árini fara at ljóða: Ungur føroyingur noyddist vónbrotin heim. Og vit lesa um ungan væl útbúnan føroying, sum fann sær vakra brasilska unnustu, men sum ikki hevði ráð at arbeiða í Brasilia, tí hann hevði fingið stuðulslán frá Helenu (unnustan vildi ikki hoyra um Føroyar!). Farvæl-scenan í Casablanka missir allan stórleikan, samanborið við tær farvæl-scenur, ið fara at útspæla seg, tá ið ungir væl lærdir føroyingar noyðast heimaftur at gera verndarskyldu.
Og nú fer eisini at bera til at gera filmar um Interpol, sum jagstrar føroying, sum skyldar landinum lestrarstuðul, men fjalir seg onkustaðnis í útlondum.

Í Eysturtýskalandi, sum einaferð var, manglaðu teir valuta. Tá sluppu fólk við høgari útbúgving ikki av landinum, um móttakaralandið ikki vildi gjalda endurgjald fyri útbúgvingina. Verður støðan nú tann sama her hjá okkum?

Sjálvandi ger Helena rætt, at tátta í, um tað er so, at játtanin til stuðul ikki røkkur. So heldur enn at leggja kongin, so seta vit treytir við. Ætlar tú tær at royna tann luksus at lesa í øðrum londum enn serliga Danmark, so skalt tú sanniliga geva nakað aftur til heimlandið.

Men hvussu so við SU, sum eisini verður veitt teimum føroyingum, sum lesa uttanfyri norðurlond. Fer Helena at biðja teir eisini leggja ungum føroyingum somu treytir við, sum vit í Føroyum?
Tá fer hetta kanska at standa á stuðulsjáttanini frá SU: Vi gør opmærksom på, at støtten bevilges som lån, som skal tilbagebetales til den færøske landskasse, i så fald De ikke eftir afsluttet uddannelse omgående rejser hjem til Færøerne og forblir der i mindst 10 år.

Jú, eitt er retorikkur, annað er veruleiki. Tað keðiliga er bara, at veruleikin viðhvørt hevur lyndi til at gera vart við seg.

Eg sigi fyri meg. Næstu ferð okkara politikarar fara at tosa stórt, fari eg at mæla teimum til at býta út spýggjubakkar til okkum neyðars áhoyrarar. Tí nú hava vit eisini fingið vaml.

Túnatos, ið førir til nakað stórt

Stóra undirtøkan, nýggju sosialu miðlarnir hava fingið, eitt nú MySpace, Facebook, myndasavnið Flickr ella yrkisnetverkið LinkedIn, sum flest kenna her um okkara leiðir, hevur vakt ans. Miðlagranskarar og onnur eru farin at spyrja, hví hesin økti áhugin fyri sosialu miðlunum er íkomin. Eyðsæð er sjálvandi, at kunningartøknin slóðar fyri nýggjum, men onkur skal so taka stig til at brúka tøknina til okkurt ávíst, sum í hesum førinum at stovnseta sosialar miðlar.

Ein teirra, ið hevur skrivað um hesar nýggju miðlarnar, og sum ikki púrasta er fallin fyri óvananum at generalisera og hálova, er Erik Qualman. Í bókini Socialnomics. How social media transforms the way we live and do business (Wiley, 2009) roynir hann fyrst at greiða frá, hví sosialu miðlarnir hava fingið so stóra undirtøku.

Qualman sigur, at sosialu miðlarnir hjálpa fólki undan at fáa bindilsi av allari kunningini, sum nú er tøk. Teir eru við til at skapa og varðveita meiningina í øllum kunningarmeldrinum uttan um okkum.

Hetta kann sjálvandi virka eitt sindur løgið, tí hvør meining er í øllum tí innantóma, sum ofta verður almannakunngjørt í sosialu miðlunum?

Verulesocialnikin er kortini, at ein týðandi háttur at skapa meining er við samrøðum. Og nú vit ikki longur hava stundir at tosa saman face-to-face, koma sosialu miðlarnir sum ein kærkomin gáva. Tað er líka stuttligt nú, sum tað altíð hevur verið, at frætta frá fólki, sum tú kennir ella onkuntíð hevur kent. Qualman vil enntá vera við, at fólk sum eru virkin í sosialu miðlunum, fáa meira av skafti – eru meira produktiv – enn onnur, sum ikki eru virkin. Túnatos er ikki burturspilt, tað man eitt nú Kringvarpið hava sannað, nú tey brúka meginpartin av senditíðini til small-talk.

Tað er hetta við meiningini sum ger, at tað er so áhugavert at vita, at ein av mínum netvinum hevur etið ræstan fisk til døgurða, at ein annar havur staðið royndina, at hann ella hon hava verið burtur og ferðast onkustaðnis, at Janus hevur lisið ta og ta bókina, at Hanus dámar serliga væl blues, men eisini noyðist at turka barnareyvar viðhvørt o.s.fr.

Eitt, sum vit kortini ikki hugsa so nógv um, er, at tá ið vit leggja upplýsingar út á sosialu miðlarnar, tað kann vera bæði persónligir upplýsingar (profilurin), myndir, meiningar og viðmerkingar, so kunna vit eisini umheimin um okkum sjálvi, okkara áhugamál, hvat okkum dámar og ikki dámar. Í yrkismáli verður tosað um, at við okkara virksemi í sosialu miðlunum skapa vit okkum ein on-line-samleika (brand), men vit avdúka samstundis eisini okkara sambond við onnur (the social graph).

Í bókini Wikinomics (2006) vístu Don Tapscott & Anthony D. Williams á, at netverkanin á netinum fór ikki bara at broyta okkara framleiðsluhættir og okkara arbeiðshættir (tá t.d. tøka talentnøgdin øktist munandi), men eisini okkara mátar at halda saman. Hetta fór at føra til heilt nýggjar hættir at samstarva (peer-to-peer).
Tað er jú  royndur lutur, at gransking, vørumenning, mentaavrik, kunning og útbúgving við hesum nýggja samstarvshátti longu eru farin inn í eitt nýtt skeið. Rákið fer eisini meira og meira tann vegin, at vit vilja skapa meira sjálvi, t.d. kunning og tíðindi, heldur enn at keypa tey frá onkrum miðlastovni.

Internetið hevur gjørt, at vit fáa atgongd til eitt ótal av vørum og upplivingum, sum júst passa til okkara ‘smag’, (fragmenteringin sum Chris Anderson tosar um í bókini The Long Tail. Why the Future of Business Is Selling Less of More. (2006)). Á netinum hitta vit samsint, hvar tað skal vera, og vit eru ikki so staðbundin sum áður. Sosialu miðlarnir gera tað lætt at samskifta um alt hetta og varðveita samband við onnur. Internetið og sosialu miðlarnir stuðla eisini búskaparligum og mentanarligum effektiviteti, tí ongum nýtist longur at gera arbeiði ella granska í tí, sum onnur longu hava gjørt.

Bókin Socialnomics hjá Erik Qualman byggir á hesa sannroynd, men leggur meira dent á at lýsa krøvini til teirra, sum vilja gera vart við seg í sosialu miðlunum, sum er eitt av heitu evnunum í bókmentunum um marketing júst í hesum tíðum.
Her er tað sum handilsamboð, at sosialu miðlarnir eru áhugaverdir. Og tað kemur av tveimum.

Fyri tað fyrsta, at tað nú er samrøða (conversation) heldur enn einvegis samskifti, sum skapar álit og undirtøku. Tað er neyvan av tilvild, at stóru leititólini, sum t.d. Google, ikki eru nóg mikið longur at halda skil á allari kunningini. Vit hava eisini brúk fyri at venda okkum til verulig fólk og ikki bara brúka smartar algoritmur; til fólk, sum vit hava álit á, sum ikki hava handilslig áhugamál við tí tey siga, sum kenna viðurskiftini av egnum royndum, og sum eru skjót og meira nágrein í teirra samskifti enn eitt nú leititólini ella gomlu miðlarnir.

Í øðrum lagi er tað so, at samrøðan verður ein nýggjur og effektivur pallur at reka handil, leggja fram sjónarmið og at lýsa á. Tí úr øllum upplýsingum, sambondum og viðmerkingum í sosialu miðlunum sprettir kollektiva vitið, sum tað ber til at gangnýta í handli (at gera lýsingar meira beinraknar), til at hava eftirlit við ymsum rákum og hendingum, og til kunningar og undirhald. Og her eru vit bara við byrjanina.

Royndir í seinastuni vísa, at tað er ikki bara fíggjarkreppan, sum ger, at lýsingainntøkurar í gomlu miðlunum minka, nei, álitið á gomlu miðlarnar viknar eisini. Tað er ikki longur nóg mikið at halda seg vera best og tveita lýsingar í andlitið á fólki, tú mást lurta eftir tí, ið verður sagt í sosialu miðlunum, og sjálvur (persónar, stovnar og sum nevnt (smá)lond) hava ein profil á hesum miðlunum. Og so minnast til, at tað snýr seg ikki um, hvat eg haldi um meg sjálvan, men hvat onnur halda um meg.

Ella sum Qualman sigur: “As people increasing look to their social networks for advice and recommandations, marketers need to make certain they are part of the consideration set. To accomplish this, companies need to create great products and services rather than rely on a fancy advertising campaign to bail them out.” (s. 97)

Tað mest áhugaverda er, at tað munar og kostar lítið og onki at branda seg á sosialu miðlunum. Í sosialu miðlunum ber eisini til at fylgja við og vita, hvat onnur halda um teg ella tína vøru. Tað ber stutt sagt til at brúka sosialu miðlarnar í marknaðarføringini.

Qualman leggur tó dent á, at tað kortini ikki er so líkatil hjá virkjum at gera vart við seg í sosialu miðlunum. Tað krevur eina strategiska støðutakan. Tað er ikki bara at fara í sosialu miðlarnar, tað skulu eisini gerast tillagingar innanhýsis í virkinum. Tað verður brúk fyri innanhýsis orðaskifti, eins væl og uttanhýsis samrøðuna í sosialu miðlunum. (sí myndina).

Í hesum nýggja veruleika eiga virkini ikki at verja ella umbera seg, men syrgja fyri at fáa tingini rættað, um skeivleikar eru. Tað gevur gott umdømi. Tú mást eisini vera áhaldandi og greiður, tí livitíðin hjá kunning sigst vera minkað úr árum og døgum niður í tímar ella minuttir.

 sosmil

Spurningurin er so, um sosialu miðlarnir eru nakað, sum føroysk virki kunnu fáa nyttu burturúr. Hesin spurningur er ikki lættur at svara, tí tað veldst um, hvat vit ætla okkum. Føroyar hava ivaleyst ilt við at fáa nyttu av tí sonevnda ‘microrevenue’, sum tey, sum hava allan heimin sum kunda, kunnu gera sær dælt av. Men í prinsippinum hava vit júst somu møguleikar, sum øll onnur.

Helst noyðast vit tó at branda okkum á enskum, skulu fólk leggja merki til okkum. Men ongin ivi er, at vit kortini hava møguleikar, sum mugu dyrkast, t.d. tá talan er um okkara fiskavørur og ferðavinnuna.
Har nýtist okkum ikki at brúka milliónir til at keypa útlendska vegleiðing um branding, sum fyri tað mesta er sveim. Vit kundu fingið tað nógv bíligari og betri á sosialu miðlunum.
Eisini eru góðir møguleikar at hava samband úr Føroyum og við útisetar, og á tann hátt kanska at fáa fleiri at geva Føroyum gætur og venda heimaftur.

Alt hetta og meira aftrat kanst tú lesa í hesi áhugaverdu bókini hjá Qualman, sum annars vil vera við, at Obama er fyrsti amerkanski internetforsetin. Tey meira tilkomnu minnast ivaleyst, at Kennedy var fyrsti sjónvarpsforsetin.

Eitt undarligt land

Tað er eitt undarligt land vit búgva í. Politikarar skulu sjálvandi hava visiónir og villar tankar og hugsa um sínar veljarar í bygdini, samkomuni ella hvar teir nú einaferð halda til. Men politikkur og at stýra er ikki bara at brúka tað vald, tær er litið upp í hendur, men í líka stóran mun at halda avtalur. Vit hava í minsta lagi vanligar sáttmálar, sum skulu haldast, og vit hava sosialar sáttmálar, sum eru tey virðini, álitið og trygdin borgaranir hava fyri at liva trygt í einum framkomnum landi.

Tað er ikki av tilvild, at Føroyar klára seg so einastandandi væl. Ein av forkláringunum er, at vit eru partur av norðurlendska sáttmálanum, sum sigur, at øll øki so vítt gjørligt skulu hava sama vælferðarstig. Feilir eru sjálvandi gjørdir í hesum sambandi, sum byggja á eina skeiva fatan av tí, sum veruliga fer fram ella býr undir. Men stór framstig henda eisini. Vælferð og skipaði viðurskifti eru tvær síður av somu søk. 

Trupulleikin í føroyskum politikki, og tí gongur tað so upp og niður, er, at politikarar ella teir, sum stýra gloyma at fyrihalda seg til vanligar og sosialar sáttmálar. Tí verður gongdin sum hon er. Vánalig stýring, ógrundaðir skattalættar í bestu tíðum, hovsa-loysnir og avgerðir, sum vit ikki megna ella ætla at halda o.s.fr.

Vánalig stýring og vánalig kós gera, at boð eru eftir almennu fakfeløgunum við jøvnum millumbili.
Nei, tað eru ikki fakfeløgini sum eiga apuna, hana eigur politiska skipanin fult og heilt.

Fyrsta stig á leiðini at koma burtur úr hurlivasanum er at staðfesta, at okkara stýri vil halda sáttmálar (og bara gera tær avtalur, sum vit ætla at halda). Annað stig er at orða, staðfesta og fremja sosialar sáttmálar. Triðja stig er at rudda út í bygnaðarligum skeivleikum (t.d. at tilfeingi verður givið burtur fyri onki), at rationalisera, effektivisera, læra og at virka fyri innovatiónum bæði alment og privat.

Kanska vit so høvdu sloppið undan eitt sindur av politiska glantrileikinum, sum ger, at virðingin fyri politisku skipanini kann liggja á einum lítlum stað. Og eisini tað er ein stórur vandi.

Eg ivist í, um tað er nøkur loysn, at mæla til nýval, sum nú verður gjørt!

‘Competition through free enterprise and open markets are at the heart of a dynamic economy, but if there is one additional lesson […], it’s that we can’t rely on competition and short-term self-interest alone to promote innovation and economic well-being. Vibrant markets rest on robust common foundations: a shared infrastructure of rules, institutions, knowledge, standards, and technologies provided by a mix of public and private sector iniative. (Don Tapscott & Anthony D. Williams í bókini Wikinomics (2006))