Archive for the ‘Uncategorized’ Category

Europa teskar

europa

Vit liva í eini tíð, tá vit eru noydd at taka støðu í málum, sum eru grundleggjandi fyri okkara framtíð, samstundis sum vit ikki vita, um vit eru keypt ella seld. Tora vit t.d. at finnast at muslimum, tá teir fremja illgerðir? Gerast vit ikki tá rasistisk og dyrka ein mentanarfíggindaligan hugburð? Og tora vit at finnast at Ísrael? Gloyma vit ikki tá, hvat jødunum var fyri ikki minst í 1940’unum, og gera vit okkum ikki tá inn á Guds útvalda fólk. Soleiðis sveiggja tankarnir fyrst annan vegin og síðan hinvegin, og stríðið, sum var orsøk til vinglið, kann halda fram ótarnað.
Vit standa, sum høvdu vit bitið í lort.

Í okkara heimsparti stendur tann sonevnda eurosentrisman fyri skotum. Eurosentrisma er í stuttum at halda, at bara vit her í Europa eru nakað, vit skara framúr, Europa er tann framkomni heimsparturin og øll onnur eru tilafturskomin, undarlig, perifer, hava lítið og onki at bjóða av veruligum týdningi.
Hesin hugsunarháttur hevur í seinnu helvt av 20. øld fingið eitt skot fyri bógvin. Tað er ikki politiskt eftirfarandi longur at taka ein heimspart fram um ein annan, tí allir heimspartar hava sínar dygdir, hóast teir eru ymiskir. Henda sannroynd gav europearum ein sovornan hvøkk, at teir ikki longur tordu at føra tað fram, sum veruliga var vert at halda fast við, m.a. tað sum eru sprottið úr upplýsingastevnuni.
Nei, frælsið kann ikki stigbendast longur. Øll eru fræls á sín hátt, sjálvt tey, sum opinlýst eru ófræls.
Vit kunnu finnast at, at fólk verða fongslað fyri politiska sannføring, og biðja tey londini, sum brúka slíkan framferðarhátt, um at skamma seg, men at fara at finnast at sjálvari skipanini í slíkum londum er ikki bara frekt, men beinleiðis nasvíst. Hyggið tit bara eftir tykkum sjálvum, er tá ofta svarið. Og vit bakka og skammast full av skuldarkenslum.

Her er tað sjálvrættvísið, sum stingur sítt høvur fram.

Sjálvrættvísi er ein háttur at skilja heimin, sum ger, at eg haldi meg í hvussu er á summum økjum at hava meira rætt enn onnur. Og hesin avlopsrættur gevur mær rætt til at finnast at fólkum, sum ikki meina tað sama sum eg, ja gera tey óttafull, flenna at teimum, gera teimum ónáðir ella tað, ið verri er. Og sjálvrættvísi er næstan vorðin til aðalhugsunarhátt í okkara tíð. Vit eru ikki í dialogi longur, nei, vit proklamera ella senda út rættleiðingar, og her í Føroyum flenna vit eftir Sea Shepherd ella eitt nú býttu fiskifrøðingunum.

Sjálvrættvísi ger tað ómetaliga trupult og tungt at skulu viðurkenna egnar feilir ella mistøk.

Ein stuttligt søga var einaferð herfyri, tá elektroniska gjaldsskipanin hjá bankunum (PBS) gekk fyri. Føroyingar á ferð í útlondum máttu bróta shoppingina av, tí gjaldskortini virkaðu ikki, og tað varð ført fram, at orsøkin til steðgin lá í Føroyum. Fólk vóru á gosi og skelkað, ikki so nógv av, at tey vórðu noydd at steðga á við keypinum, men at feilurin skuldi vera hendir í Føroyum. Tí feilir henda jú ikki í Føroyum! Vanliga vildi ein søga sum henda, kom hon fyri í t.d. Danmark, als ikki verið løgd til merkis. Tí hvønn týdning hevði tað, um feilurin nú lá í Viborg ella Aabenraa? Tað avgerandi var, at skipanin fekst at virka aftur, og at átøk vórðu gjørd, so feilurin helst ikki skuldi henda aftur. Men so hendi tað, Gud havi lov, nakrar dagar seinni, at PBS noyddist at viðganga, at umrøddi feilur kortini ikki lá í Føroyum, men hjá onkrum handli onkustaðnis í Danmark. Tá lættið.

Nú skal tað ikki skiljast so, at sjálvrættvísi er eitt føroyskt fyribrigdi, hóast henda sóttin hevur gott tak á okkum føroyingum. Nei, sjálvrættvísi er ein strategi fyri at yvirliva, í øðrum førum fyri at sleppa at fremja harðsskap, terror o.s.fr. Tað verður truplari at síggja nakað sosialt ella tjóðskaparligt valdsligt liggja til grund fyri tí, sum sjálvsrættvísið letur upp fyri.
Stórveldi berjast til fánýtis móti tí stálsetta og eirindaleysa sjálvrættvísinum, men verða gjørd til láturs og eyðmýkt, um tað so í bardaga við illa útgjørdar knæbóndur. EU má leggja kongin í stríðnum við pinkalítlu Føroyar, sum sigur seg hava allan rættin við sína lið. Stóru landsliðini úti í heimi skulu ikki koma her og billa sær inn, at tey skulu vinna á okkum. Vit hava rætt at vinna av og á og fara at gera tað, tí tað er júst henda kensla, sum drívur verkið.

Sjálvrættvísi er í sjálvum sær ikki nakað skeivt ella ómoralskt. Tað kann vera ein neyðug drívmegi, t.d. okkara tjóðskaparstríð. Men tað kann eisini hava avleiðingar við sær, sum ikki áttu at verið góðtiknar. T.d. imperialismu ella kolonialismu, kríggj og kúging. Men tá kunnu vit kanska aftaná biðja um umbering.

Fleiri halda, at Europa er á eini skeivari kós og er um at missa takið á heiminum, ja, missa seg sjálvan burtur. Europa er av álvara vorðið kvøldlandið. Tað kann væl vera.
Ein grund kann eitt nú vera, at øll spæla ikki eftir ásettum reglum, men loypa á har, tey síggja ein veikleika.
Onkuntíð kundi man kortini ynskt sær eitt sindur meira av eurosentrismu, at man tordi at standa við tað besta, sum kanska serliga Europa hevur fostrað, t.d. fólkaræði, talu- og skrivifrælsi, at átrúnaður skal vera ein privatsak o.s.fr. Hetta er tann góði arvurin hjá Europa. Men Europa hevur eisini ein tungan arv at dragast við. Hjá Europa kann øll 20. øld skírast sum ein svørt øld við ræðuleikum, sum tað er ilt at ímynda sær. Ei undur í at Europa ofta teskar heldur enn at rópa. Viðhvørt hevur tú kortini varhugan av, at lítlu Norðurlondini tora betur at tala at enn onnur størri lond, hví tað so man vera.

Nei, lætt er tað ikki, men tað hevði verið ynskiligt, at tað varð loyvt okkum øllum at taka sjálvstøðuga støðu, uttan at skuldarkenslan skal gera teg málleysan ella til ein vingluskølt.

Í gjónni millum sjálvrættvísið og skuldarkensluna eru útlitini fyri dialogi smá.

 

Advertisements

Føroyar í myndum

Tú kanst siga nógv um Havnina, men har eru mangan áhugaverdar listaframsýningar. Góðar framsýningar eru ein partur av okkara mentaskapan, og so upplýsa tær ofta um ymist, sum vit ikki vistu av var til. Tað er ofta lættari at fara á framsýningar, enn tað t.d. er at lesa bøkur um eitt evni, tí á framsýningini er borðreitt fyri tær, so tú kanst fáa tær tað, sum tær lystir ella dámar. Og tú upplivir saman við øðrum.

Jan Andersson, leiðari á Steinprenti

Jan Andersson, leiðari á Steinprenti

Steinprent á Skálatrøð er eitt av teimum støðunum í Havn, sum ger nógv burtur úr at hava framsýningar, og tað er næstan hvørja ferð, tá ið tú støkkur inn á gólvið har, at tú fært eina uppliving, og kanska okkurt verk ella onkran minnislut at hava við tær heim við.

 

Í gjár var eg á framsýning við fotomyndum eftir Ásmundi Poulsen (1931-2007). Hetta vóru alt svart-hvítar fotomyndir, sum hann hevði tikið í 1950-, 1960- og 1970-árunum, og sjálvur framkallað. Ásmundur Poulsen var av Eiði, men búði í Havn, og hann var sjálvlærdur fotografur. Hann tók nógvar myndir til ymisk høvi, hann gav út postkort, og hann gav saman við Hans Thomsen, sum skrivaði myndatekstirnar, í 1970-1980’árunum eisini út myndabøkurnar Føroyar í myndum.

Hesar fotomyndirnar hjá Ásmundi Poulsen, sum nú verða sýndar fram, eru dømi um, at eitt fotolistarligt rák, sum hevði sína bestu tíð beint eftir 2. verðaldarbardaga – áðrenn myndaódnina, vit nú eru mitt í – eisini rakti við hjá okkum her í Føroyum. Hetta vóru árini, tá ið fotojournalisman blómaði, og tey stóru í hesum yrki vístu, hvat røtt fotolist var. Fotomyndablaðið LIFE Magazine var eisini at fáa í Føroyum, og haðani kundu tey, sum vildu nakað við fotografering, fáa íblástur til myndaevni, kompositión, hvussu myndirnar kundu ella áttu at skerast, og hvussu tú brúkti ljósið. Tey, sum arbeiddu í yrkinum, høvdu harumframt uttan iva eisini høvi at lesa fakbløð og fáa íblástur haðani.

Tað er kanska tí, at tú heldur, at hesar myndirnar, sum nú verða sýndar fram í Steinprenti, hava onkran skyldskap við hesi nevndu gullárini í fotolistini. Myndirnar hjá eitt nu Cartier-Bresson, Robert Capa, Bill Brandt og Margaret Bourke-White renna fram fyri teg, men kortini er ikki talan um herming, tí hesar myndirnar hjá Ásmundi Poulsen eru føroyskar.

Tey hoyggja í Bø

Tey hoyggja í Bø

Tað er altíð nakað sermerkt við svørt-hvítum fotomyndum. Kanska okkurt nostalgiskt, men myndirnar hava eisini okkurt egið við sær. Hesar myndirnar á framsýningini eru av landslagi og fólki, vanligum fólki og av teimum kendu, sum tá vóru kend ella hildu seg vera nakað í Havn. Myndirnar av kongavitjanum eru nú nakað heilt fyri seg, og tær tríggjar donsku prinsessurnar fara ikki frá mær aftur, tí tær minnist eg frá mínum barnaárum, tá tær vitjaðu her í Sørvági.

John Dam

John Dam

Hóast nógvar myndir eru av arbeiði ella fólkum, so eru hetta ikki sjangru- ella fólkalívsmyndir, men myndir, sum tala sjálvar, ja, tað knýtir seg ein meira ella minni eyðsýnd frásøgn ella eitt narrativ til tær. Tað er ikki líkamikið, hvørjum myndin er tikin av, og hvussu hon er tikin. Tað liggur ein tanki aftanfyri, hóast myndirnar onkuntíð bera brá av skundmynd, snapshot, og tað er júst tað aftanfyri, sum er áhugavert. Og so tað fototekniska sjálvandi, sum eg tíverri ikki havi nóg gott skil á. At Ásmundur Poulsen hevur dugað við mótljósi, tað haldi eg fleiri dømi eru um á framsýningini, men hann er kortini fjølbroyttur og roynir ymsar hættir at taka myndir.

Frimod Joensen og Fraser Eysturoy skoða eina mynd hjá Frimod

Frimod Joensen og Fraser Eysturoy skoða eina mynd hjá Frimod

Kinna Poulsen

Kinna Poulsen

Nú kann ein kanska spyrja, hvat tað er, sum fotografurin vil við sínum myndum. Nógv vilja uttan iva vísa sítt kynstur, og harvið kanska gerast rík ella kend. Onnur vísa á vakurleikan í lívinum, og royna at fáa okkum at geva hesum ans, ella á ræðuleikarnar, so at vit kanska vakna og tala at. Fotomyndir hava sanniliga eisini verið og verða framvegis misbrúktar í politiskari propaganda ella í lýsingum. Kanska er misbrúk ikki rætta orðið, tí eisini í propaganda og lýsingum ber til at varðveita reinlyndið.
Eg veit sjálvandi ikki, hvat Ásmundur Poulsen hugsaði ella ætlaði við sínum myndum, men tað er kanska heldur ikki so avgerandi. Myndirnar eru stillførar, vakrar, uttan at vera sentimentalar.

Hendan framsýningin við fotomyndum hjá Ásmundi Poulsen, sum dóttirin Kinna Poulsen hevur skipað fyri, er á mangan hátt sermerkt. Her hava vit høvi at síggja føroyska fotolist, sum nógv neyvan vistu um var til, og vit sleppa at líta aftur í tíð og at hugsa, at, ja, soleiðis kundi ella mundi tað eisini vera.

Til framsýningina er gjørt eitt katalog við øllum myndunum á framsýningini, sum forlagið í Støplum við John Dalsgarð gevur út.

Bygdamenn hjá Ásmundi Poulsen komnir á framsýning

Bygdamenn hjá Ásmundi Poulsen komnir á framsýning