Archive for the ‘Umdømi’ Category

Loypið á bláman ella spillið spælið

polter1

Í fyrstani helt eg, at eldur var í á oljuboripallinum, og at tað einasta, ið var at gera, var at loypa á bláman, skuldi tú koma undan. Men so skilti eg, at talan var um skemt, – eina dillu.

Men eg dugi nú øgiliga illa at samanbera hetta at loypa á bláman við eina biografbillett, og eg stúri eisini fyri at fáa boðini, sum fleiri longu hava fingið: “Um tit ikki leypa á sjógv innan 24 tímar, so skylda tit mær eina biografbillett.” Tí eingin veit betri enn vit føroyingar, at havið er ikki at spæla við.

Men vit hava so eitt val. Og ein biografbillett kostar ikki alla verðina.
Men neyvan eru tað pengar, talan er um her. Tað er hugurin at gera okkurt ørt, at verða sæddur, at gera okkurt, sum ger skilnað millum áðrenn og aftaná. Og tí lata vit okkum so fegin úr, bíta saman tenn og tveita okkum út í hetta ófýsiliga.
Vi gjorde det, segði Helle Thorning-Schmidt, tá hon á sínni vann á Lars Løkke Rasmussen. Summi siga, at hon lat seg úr sosialdemokratiska haminum og fór í borgarligu svimjiklæðini og leyp.

Og her er tað eisini skorið út í papp: tú gert sum tær er álagt, ella verður tú revsaður. Revsingin er ímyndalig, men eftir stendur, at tú ert ein ræðuskítur, tekur tú ikki av, og tá ert tú eisini ein teirra, sum hevur spilt spælið.
Og hvør vil hava sitandi á sær, at hann ella hon er kuldakráka?

Hetta minnir nú ikki sørt um tað, sum okkum er fyri, tá ið t.d. Spotify vil hava okkum at gjalda, annars sleppa vit ikki undan órógvandi lýsingum aftur við tónleikinum, sum okkum dámar so væl at lurta eftir – ókeypis.

Sjálvandi er hetta bólkatrýst, tí tað skal til, um tú skalt tora ella tíma. Og so er tað eisini ein heiður at verða útvaldur, tí mong eru sum kunnugt kallað, men fá útvald.
Men helst man henda seinasta tíðin, váti veturin og várið og stirnaða politiska lívið hava verði nakað hart at koma ígjøgnum, nú vit øll tykjast hava tørv á at vera við í eini tjóðskaparligari polterabend.

Ógvuliga fjákut er hetta hopparíið, men stuttligt hvørja ferð, soleingi tað varar.
So stuttligt, at teir politikarar og borgarstjórar, sum halda seg vera kekkaðar, sjálvandi mugu vera við og kasta seg á bláman. Bara spell um hetta fer at fáa børnini og okkara ungu at bera seg at sum politikararnir og borgarstjórarnir, tí tað kann um illa vil til elva til óhóvstevnu.

Í grundini er hetta eitt slag av viralari ekshibitionismu, okkara trongd av vísa okkum og gera okkum upp. Hetta er jú tíðarandin. Og sosialu miðlarnir hava eisini givið okkum tann fullkomna pallin at bera tíðindi um alt tað, sum vit gera bara til stuttleika.

Og bara so tit vita tað: eg taki ikki av!

 

polter3

Advertisements

Vit, tey óvaskaðu

feminEg las bloggin Verjurøða listabartrogsins hjá Kinnu Poulsen, sum varð almannakunngjørdur í dag, við undran. Kinna heldur tað vera neyðugt at koma Tóroddi Poulsen til hjálpar, tí hann hevur verið fyri so nógvum ágangi í seinastuni.

Millum teirra, sum skulu hava gingið Tóroddi ov nær, er eisini systir mín Marna, sum skrivaði eitt (politiskt ókorrekt) bloggbrot um handanina av mentanarvirðislønunum herfyri.   Hon undraðist á, at tey, sum opið hava mótmælt almenna mentanarpolitikkinum, fegin taka ímóti heiðurslønum frá sama almenna.

Kinna skrivar eitt sindur fløkt og ógreitt um politiska korrektheit og ókorrektheit, men fyri mær sær út til, at tað er ikki líkamikið, hvør kann loyva sær at vera politiskt ókorrektur. Marna, systir mín, kann tað so ikki, skilji eg. Og hon hevur av sonnum fingið aftursvar.   Lat meg undirstrika, at Marna ger í sínum bloggi ikki, sum Kinna sigur, gjøldur burtur úr føroysku listafólkunum og serliga ikki Tóroddi Poulsen, tí  hann dittar sær at taka í móti mentanarvirðislønini. Marna gjørdi bara vart við nøkur sera viðkomandi viðurskifti í hesum sambandi.
Støðan var júst tann sama, um tað so var onkur annar, sum tók ímóti virðislønini enn Tóroddur, sum annars ikki smæðist fyri at finnast at og gera gjøldur.   Marna eins og vit onnur hevur sín fulla rætt at vera hørm um støðuna, eisini mentanarligu støðuna í Føroyum, sum setir lágmet. Marna og vit onnur halda tað vera fínt, at listafólk mótmæla, men hví ikki taka stigið fult út?

Kinna skrivar, at “tá so listafólkavirðislønir vóru latnar listafólkum frá tí almenna, úrslitaði hetta í eini andsøgn, tá handanin jú samstundis er eitt “alment tiltak”, men hetta almenna tiltakið var at geva listafólkum heiðurslønir, tvs. at listafólkini vóru har fyri at verða heiðraði, og ikki at undirhalda fyri tað almenna.” Eg veit ikki, hvat eg skal halda um hetta, men meg minnir hetta mest um eina burturforkláring.   Kinna skrivar eisini, at hon “gjørdist satt at siga rættiliga hørm av blogginum hjá Marnu Jacobsen vegna øll listafólkini, sum hava skrivað seg á boykottlistan, at Marna Jacobsen heilt órímiliga krevur av teimum, at tey skulu gera sum Sartre á sinni og siga nei takk til virðislønir.” Hví er hetta eitt órímiligsartret krav? Tey siga í hvussu er nei takk til aðrar lønir, og er hetta ikki eitt mál, sum tann einstaki sjálvur í síðsta enda má taka støðu til?

Kinna endurgevur ymist úr blogginum hjá Marnu, men ikki eitt orð úr aftursvarunum hjá Tóroddi. Hví man tað vera?   Síðan skrivar hon, at “eg havi allarstørstu virðing fyri feminismuni og fyri teimum siðbrótandi djørvu kvinnum, sum brutu okkum slóð, men okkurt er burtur úr vón og viti galið, um Tóroddur Poulsen skal berast saman við ein religiónsforstýraðan og kvinnuóttandi homofob sum Sjúrð Højgaard, soleiðis sum eg síggi tað verða gjørt á facebook í løtuni. Tað er ov langt úti og tænir ongum.”

Eg fari at spyrja Kinnu, um hon hevur lisið tað, sum Tóroddur hevur skrivað um systir mína? Og um henda skriving tænir nøkrum, og um so er hvørjum?

Heldur hon, at hetta er skrivingarlag, sum vit nú eiga at fara at brúka um hvønn annan?

At kalla hetta hjá Tóroddi, sum tíbetur ikki øll hava lisið, so deiliga politiskt ókorrekta skriving, er eftir mínum tykki at hálova happing, og eg droymi ikki um at halda, at Kinna tekur undir við slíkum. Grov happing, tað er tað, sum henda skrivingin hjá Tóroddi er, og her hjálpir onki uttanumtos.   ‘

Feministar, á ja, er tað ikki okkurt snerput, sovorðnar sexforskrektar strammar madammur?
Nei, feminisma er aðrastaðnis ein viðurkend vísindagrein og vird politisk rørsla, sum m.a. kann vera við til at fáa enda á mismuni og kúgan.
Eg havi í hvussu er varnast, at Tóroddur hevur ilt av hesum “feministisku snurpufisunum”, sum hann kallar tær, men serliga ilt hevur hann av, at systir mín hevur skrivað ein avgjørt viðkomandi (harvið havi eg ikki sagt góðan) blogg; so ilt, at hann heldur, at happingin má fáa eitt ekstra skump. Og tá er systir mín sambært Tóroddi Poulsen ikki bara ein “snurpufisa”, men ein “óvaskað snurpufisa”.

Ikki hissini heiður at fáa frá einum, sum fyri kortum fekk Mentanarvirðisløn Landsins 2012.

Duga tey ikki at reypa sjálvi?

Nýggja bókin hjá Høgna Mohr Tá deyðin verður avdúkaður snýr seg um mørk, týdningin mørk hava, og hvat tey gera við okkum sum menniskju.

Í 2007, eftir at Dimmalætting um heystið 2006 hevði skrivað eina røð av atfinnandi greinum um viðurskiftini á Landssjúkrahúsinum, skakandi søgur um skeivar viðgerðir og ljóta viðferð av sjúklingum, var umdømið hjá Landssjúkrahúsinum, men so sanniliga eisini umdømið hjá Dimmalætting, í stórum vanda fyri at farast.
Á Dimmalætting fingu tey ivaleyst at sanna, at tað kostar, og tú verður ikki populerur hjá øllum, um tú dittar tær at taka mál upp, sum veruliga eru átaluverd.

Tað, summi kallaðu ljóta skrivingin, ávirkaði í hvussu er arbeiðshugin hjá starvsfólkum á Landssjúkrahúsinum, ella sum eitt av starvsfólkunum sambært rithøvundinum tekur til: tað kann oyðileggja nógv fyri okkum og onnur, um málini verða lýst ov einvíst. Tað kann hava við sær, at vit fara at uppliva nógv meiri av hugburðinum, at nú ræður bara um at hava sín rygg frían. At tað eyka avrikið ongantíð verður framt.

Á einum arbeiðsplássi ella stovni, har arbeiðið verður avgreitt og skipað við støði í greiðum fakligum førleikum, er onki so ringt sum at vera lagdur undir ikki at duga sítt yrki ella ikki at gera sítt arbeiði til lýtar. Og tá slíkt verður borið fram, hava fólk ofta ilt við at skyna á, um talan er um stovnin, um arbeiðsgongdir ella um tað einstaka starvsfólkið. Hinvegin er tað sum oftast lætt at staðfesta, at nógv av slíkari skriving ella atfinningum eru generaliseringar, tí ongin, ið stendur uttanfyri, er førur fyri at lýsa alt tað, sum fer fram á einum so stórum og fjølbroyttum arbeiðsplássi sum eitt nú eitt sjúkrahús er. Sannleikin hevur sum kunnugt fleiri síður, sum allar mugu lýsast, um talan skal verða um eina veruliga og sanna heildarmynd. Men fyri einstaklingin ella tey, sum veruliga eru fyri mismuni ella ikki fáa nøktandi tænastu, er heildarmyndin óviðkomandi. Tey hava allan rætt at gera vart við seg og finnast at

Mitt í allari neyðini, tá harðast leikaði á í 2006 við gølu omaná gølu, helt leiðslan á Landssjúkrahúsinum, at hon mátti lata dyrnar upp á víðan vegg og fáa ein royndan blaðmann at skriva um alt gerandissjaggið á stovninum, sum jú er tað, ið tá ið samanum kemur er avgerandi fyri, um vit verða lekt, koma trygt inn í heimin ella tá ringast vil til á virðiligasta hátt lata innaftur lyklarnar til lívið. Og hetta bleiv so uppgávan hjá blaðmanninum Høgna Mohr, sum áður hevur víst gott hegni í tí sjangruni í blaðmannayrkinum, sum gongur undir fremmanda heitinum new journalism.

Í bókini sigur rithøvundin, at hann grundar sína skriving á at hava verið dokumentaristur á Landssjúkrahúsinum í nakrar mánaðir í 2007.

Longu her koma vit til fyrsta markið í hesi bókini, tí tú kanst spyrja, um rithøvundin, sum her fær eitt sertilboð um atgongd til nakað, sum annars vanliga ikki er atkomiligt hjá øðrum, er farin um markið, sum gongur millum tað subjektiva øðrumegin og tað objektiva og óhefta hinumegin. Ja, tú kanst spyrja eftir motivinum? Skrivar rithøvundin fyrst og fremst fyri at bera í bøtuflaka fyri vánaligum avrikum? Roynir hann, ella kennir hann seg noyddan at mála eina ljósareyða mynd av veruleikanum? Ella fer hann eftir at gera eina kritiska lýsing av Landssjúkrahúsinum sum ein týðandi almennan stovn, sum borgarar gjalda umvegis skattin, og sum teir tískil eisini kunnu vænta sær nakað av?

Tá alt kemur til alt ger hann hvørki. Í bókini eru sjey subjektivar greinir um ymisk viðurskifti á hesum stóra og rokmikla arbeiðsplássinum. Rithøvundin garderar seg við hugtakinum ‘subjektivar’, og satt at siga, so er hann í síni skriving ikki annað enn trúgvur ímóti sínum yrki, trúgvur ímóti eini serligari sjangru í blaðmannayrkinum, eins og prestur helst skal vera trúgvur ímóti Bíbliuni, granskarin ímóti síni vitan og hvør einstakur ímóti sínum egnu kenslum og skyldum. Høvundin er til reiðar at fara undir eina spennandi uppgávu, tá ið høvið býðst, og lat tað so fara, at skrivingin eisini verður eitt slag av kreppusamskifti stovnsins vegna, tvs. ein roynd at fáa umdømið aftur á beint, ella at tryggja sosiala legitimitetin hjá stovninum.

Dokumentarisma og serliga new journalism er ein sjangra, har tú lýsir tað faktuella við teimum frásagnarhættum, sum vit kenna frá føgru bókmentunum, skaldsøgum og stuttsøgum. Dentur verður lagdur á at vera sannførandi heldur enn at fjala seg aftanfyri hópin av fakta. Tað er ikki tann stutta ella grunna reportagan, sum skal skjótt í blaðið ella á skíggjan, nei, her er talan um drúgva eygleiðing av viðurskiftum og hendingum, sum verða endurgivin rámandi og at síggja til á djúptøknan hátt, intensiv reportaga, sum tað ofta verður rópt. Hemingway var helst tann fyrsti, sum brúkti hetta skrivingarlagið, sum annars hevði sína gulløld í 1970’árunum. Tað er tað autentiska, egnar royndir, tað, sum tú sjálvur hevur upplivað, sum telur. Ikki tað eksotiska, men tað, sum fer fram mitt í grannalagnum, har tú búleikast.

Nú á døgum er hendan sjangran trároynd í sv-miðlunum, og hvør situr ikki av og á og styttir sær stundir við Deadliest Catch, Animal Cops, Airport, ER (Skaðastovan) ella í hesum døgum Borgen.

Flestu arbeiðspláss eru sum stongdir heimar, sum óviðkomandi ikki hava innlit í.
Og so eru aftur summi arbeiðspláss, sum eru heilt serlig, tí at tey eru rokmikil, og tú sært avrikini beinanvegin. Viðhvørt er ferðin nógv, avgerðir skulu takast skjótt, ella tú ert saman við fólki, sum líta á, at tú loysir teirra trupulleikar. Samstundis er stutt millum tað, sum eydnast væl, og tað, sum ikki eydnast, antin tí at okkurt ‘kiksar’ ella tí at tú onki fært gjørt kortini. Kenslurnar eru á gosi, adrenalinið verður pumpað út í æðrarnar í stórum nøgdum, og mitt í øllum hesum rokinum stórtrívast lokabrøgdini (intrigurnar). Júst lokabrøgdini, sum so nógv graml hevur verið um skulu hava so góð gróðrarlíkindi á Landssjúkrahúsinum, eru at kalla heilt burtur í hesum søgunum hjá Høgna Mohr.

Tað løgna við arbeiðsplássum, har tað stendur so nógv á, er, at umheimurin nærum ikki gevur teimum gætur. Á sjúkrahúsinum verða børn fødd, álvarliga sjúk fólk verða lekt, hjá summum stendur um lív og nøkur teirra doyggja. Uttanfyri gongur alt sína vanligu gongd, tí vit klára ikki at rúma hesum stóru hendingunum ella kenslunum, sum hjá øðrum eru partur av vanliga gerandisdegnum.

Í hesi bókini eru søgur um allar tær gloymdu hetjurnar, sum ofra seg í einum arbeiði, sum gamaní viðhvørt er væl lønt, men sum sannliga eisini krevur síni kensluligu avgjøld. Søgurnar eru so bergtakandi, at tú fært hug at spyrja, um hasi fólkini ikki duga at reypa sjálvi? Tey gera jú sítt ítarsta, eru ikki hástór ella stútut, men fyrikomandi, og alt fer fram í sátt og semju. Sjálvandi arga tey hvønn annan viðhvørt, sum starvsfelagar nú einaferð gera, men tað er so tað. Ja, tað er næstan ov gott til at vera satt.
Tí er tað gott, at onkur annar átekur sær at miðla so gott tilfar sum hetta til lesaran, sum livir í sælari fákunnu. Tí tað er hóast alt stuttligari at lesa um blóðdálkaðar menn, sum fremja avreksverk, enn um teir, sum í besta føri hava kaffiblettir á klæðunum, soleiðis sum rithøvundin eisini ger vart við í greinini Mister Lið, um skurðlæknan, sum við sveittabrot setur liðir upp á pláss við hamara og meitli, ella høggur burturav einum víriki. Hetta er annað enn at stara í telduskíggjar, handfara pappír ella trýsta á knøttar. Mister Lið dámar eisini betur norska læriháttin, tí har sleppur tú at skera beinanvegin, meðan danir eru meira varnir og vilja hava ungar kirurgar at standa og hyggja at í fleiri ár, áðrenn knívurin verður litin teimum upp í hendi.
Eisini er tað hugtakandi at lesa um, hvussu eitt barn greiðir frá, tá ið tað kemur til verðina á føðingardeildini. Ella frásagnir frá teimum, sum eru um tey, ið liggja at doyggja. Tí eisini um tað kanst tú savna tær vitan og royndir, sum tað kanska ikki altíð er so lætt at deila við onnur. Minni hugtakandi er tað at lesa um yngri mann, sum av sjúku spakuliga hvørvur inn í egnan heim og missir alt vanligt samband við síni kæru. Har er komið eitt skott teirra millum, sum rithøvundin tekur til. Ein óvíkiligur veggur, sum er gjørdur úr onkrari enn ókendari sjúku.

Tað er henda fjølbroytta heimin, hendan bókin er um, og jú, har eru mørk og óvíkiligir veggir, tykist tað viðhvørt. Her verður greitt frá mørkum millum somatikk og psykiatri, lív ella deyð, røkt ella viðgerð, effektivitet ella umsorgan, hugflog og veruleika, at vera sjúkur ella frískur, at hava ella missa tamarhaldið, og vit kunnu leggja aftrat tað meira abstrakta markið millum form og innihald. Í summum førum eru mørkini antin-ella, í øðrum førum meira kám.
Sjálvandi eru eisini teir sjúklingarnir, sum ikki kunnu bólkast, men detta burturímillum og enda í restbólkinum. Tey, sum púra heimavand tosa um Zyprexa ella Nozinan, sum var tað ræstur fiskur og garnatálg.
Afturat øllum koma so fakmørkini, markið millum leiðslu og starvsfólk og starvsfólk og sjúklingar.

Í søgunum í hesi nýggju bókini hevur tú varhugan av, at tað meira eru menniskjuni enn systemið, sum verða lýst, komponentarnir heldur enn maskinan. Styrkin í bókini er tann beinrakna tekstin, tær hugtakandi, men knøppu orðingarnar, miðlingin av sterkum menniskjaligum kenslum, stúran, gleði, ótti og sorg, og so tann einfalda, positiva menniskjafatanin. Men her verður samstundis ansað væl eftir ikki at kleima sær fingrarnar í maskinuni. Tað lata vit onnur um.

Og hví gremja seg, tá ið ein nøgdsemiskanning, sum varð kunngjørd beint fyri jól í 2007, eftir øllum at døma gjørdi allari skrivingini í Dimmalætting til skammar og fekk hesi orðini við á vegnum: 9 av 10 sjúklingum eru nøgdir ella sera nøgdir við viðgerð, røkt og tænastu á føroysku sjúkrahúsunum. Hóast landsstýrismaðurin í heilsumálum sjálvandi var ovurfegin, nú pena fasadan var bjargað, so vóru onnur, ið hildu, at kanningin hevði uppiborið at verið tikin meira í álvara í staðin fyri at verða brúkt sum miðlastunt.

Í sjónvarpsrøðini hjá Lars von Trier Riget hendi mangt løgið. Eitt løgið var, at mitt í øllum hurlivasanum stríddist yvirlæknin, Moesgaard professari íðin at fáa undirtøku fyri ”Operation Morgenluft”, sum skuldi betra arbeiðshugin á sjúkrahúsinum og teppa evindaliga grenjið úti millum fólk um eitrandi stríð millum fakbólkar og miseydnaðar skurðviðgerðir. Tann, sum hevur arbeitt eitt sindur við strategimenning og mentan á arbeiðsplássinum, visti betur og hevði hug at smírast.

Kanska er tað ikki av tilvild, at ‘morgunluft’ minnir eitt sindur um dimmalætting.
Tí hóast bókin hjá Høgna Mohr hevur nakað av hesi ‘morgunluftini’ í sær, so hevur hon eisini ein boðskap til sjúkrahúsleiðsluna, um leiðslan altso er sína uppgávu vaksin. Boðskapurin er kanska ikki skorin út í papp, sum eitt nú tann í Valcon-frágreiðingini, men tað hevði tó verið gott, um hann kundi verið við til at dimmið lætti eisini á Landssjúkrahúsinum. Tí so kom tó okkurt gott burturúr skrivingini, m.a. at vit fara at tola og taka við kritikki. Ein vansi við hesi bókini er tó, so áhugaverd hon hóast alt er, at hon hegnisliga skákar sær undan at lýsa ella taka støðu til verulig álvarsmál, men tað veldst sjálvandi um, hvat tú heldur vera álvarsmál. Her er so heilt vist okkurt eftir, sum vit mugu rokna við fer at verða tikið upp í meiri kritiskari blaðskriving um ikki á annan hátt.

Bókin hevur tó tað góða við sær, at vit vanligu lesarar eru farnir at dáma starvsfólkini á Landssjúkrahúsinum enn betur og nú unna teimum tær allar bestu arbeiðsumstøðurnar.

Høgni Mohr: Tá deyðin verður avdúkaður. Øgiliga egið forlag, 2010. 95 síður við myndum, sum Jens Kristian Vang hevur tikið.