Archive for the ‘Politikkur’ Category

Høgni, spyr heldur teg sjálvan!

Høgni Hoydal, løgtingsmaður og fólkatingslimur, spyr nú sambært miðlunum danska ráðharran í skattamálum, hvussu avgerðin um at skerja føroyafrádráttin til lesandi er tikin. Hann staðfestir, at føroyafrádrátturin hevur stóran týdning fyri føroysk lesandi, og at avgerðin at skerja føroyafrádráttin er komin heldur óvart á.

Nú eru danir tíbetur so mikið at sær komnir, at teir skerja ikki frádráttin hjá teimum lesandi, sum longu eru umfatað av honum, men bara hjá teimum, sum fara undir lesnað í 2011. Hetta seinasta sigi eg ikki fyri at verja avgerðina at skerja frádráttin, men fyri at vísa á, at í danskari politiskari siðvenju ert tú sera varin at skerja rættindi hjá teimum fólkum, sum longu hava hesi rættindi.

Hesa siðvenju hava vit tíverri ikki i Føroyum, burtursæð frá kanska onkrum serfrádráttum, sum sjómannafrádrátti o.tl.

Tað, sum undrar meg stórliga, nú Høgni Hoydal finst at donskum myndugleikum, er, hví hann ikki brúkar sama mátistokk, tá talan er um føroyskar myndugleikar, har hann sjálvur hevur ein týðandi leiklut.

Eg kann her nevna sum eitt dømi viðgerðina í løgtinginum av uppskoti til løgtingslóg um broyting í løgtingslóg um skatt av rentutryggingum v.m. (løgtingsmál: 85/2009), sum eftir eina sera jánkasliga fyri ikki at siga pínliga viðgerð fekk óvanliga stóra undirtøku í løgtinginum. Hóast henda avgerð fekk sera stórar avleiðingar fyri privatbúskapin, serliga hjá teimum, ið eru komin upp í árini, so varð ongin roynd at gera sum danir, nevniliga at gera skiftisregur fyri at avmarka negativu avleiðingarnar av avgerðini.

Nei, eitt mál sum eftir einari nátt sorlaði privatbúskapin hjá nógvum føroyskum familjum, sum annars fylgdu galdandi reglum og løgdu skilagóðar ætlanir fyri framtíðina, fekk 19. desember 2009 metundirtøku frá 29 løgtingslimum (sum teir flestu sjálvir ikki verða ávirkaðir av avgerðini), og bara 2 løgtingslimir atkvøddu ímóti. Millum teirra, ið atkvøddu fyri, var eisini Høgni Hoydal.

Nei, Høgni Hoydal! Spyr ikki danskar myndugleikar, hví teir fylgja vanligum og sømiligum spælireglum í politiskum avgerðum, nei, spyr heldur føroyskar myndugleikar og teg sjálvan, hví føroyskir politikarar als ikki geva sær far um vanligar og sømiligar spælireglur í føroyskum politikki.
Tit tosa um loysing. Hann nái meg, tí tit hava so nógv eftir at læra av dønum, at eg ivist í, um grundarlag nakrantíð verður fyri loysing við tí vánaliga næmi, sum politikarar og serliga loysingapolitikarar hava.

Okur vilja hava Eik

Eg veit ikki, um tað undrar onnur, men tað undrar í hvussu er meg, at líka síðan Eik fór fyri bakka, hevur okkara fíggjarmálaráðharri eina og aleina havt eyguni eftir BankNordik. Vit mugu ikki fáa bankamonopol! Vit mugu vera ansin, nú BankNordik ætlar sær at vera við í bjargingini av Eik! Landsstýrið skal tryggja, at Eik framvegis sleppur at varðveita tann størra marknaðarpartin í føroyska fíggjarheiminum!
Ja, tú kanst ikki halda annað enn, at tað er BankNordik sum er bartrogið og Eik eingilin.

Eg haldi hinvegin, at tað eru munandi fleiri grundir til at umhugsa, hvat tað var sum gjørdi, at Eik fór á heysin, enn tað eru grundir til at landsstýrið skal blanda seg upp í raksturin av BankNordik. Tí tað má hóast alt vera av lagnuni hjá Eik Banka, at vit skulu læra, hvat tú ikki eigur at gera, um tú ikki vilt seta fíggjarliga støðufestið upp á spæl.

Í staðin er landsstýrið farið at veita sálarliga kreppuhjálp og spæla jólamaður ella Spider-Man. Ja, tað er ikki ov nógv sagt, at landsstýrið nú er ein aktivur partur á føroyska fíggjarmarknaðinum, sum blandar seg upp í allar smálutir og leggur seg út í kappingina á ein hátt, sum kanska í eitt longri áramál fer at forða fyri eini tillaging í føroyska fíggjarheiminum. Og hetta kann møguliga eisini oyðilegga dynamikkin í vnnulívinum sum heild. Og hví man tað vera, at landsstýrið nú beinleiðis tosar niður til fólk?

Landsstýrið eigur undir ongum umstøðum at dansa til svikaliga tónleikin hjá Fíggjarligum Støðufesti, men heldur uppføra seg sum ein stjórn eigur at gera.

Sjálvandi skulu vit hugsa um tey, sum kunnu koma illa fyri fíggjarliga, tey, sum kanska óneyðugt missa arbeiði o.s.fr. Men máti skal vera við klossutum atburði.

Kanska landsstýrið eisini fer at krevja, at uttan mun til hvør tekur yvir bankan, sum fór á heysin, so skal bankin í hvussu er rekast víðari undir navninum Eik.

Við vón um betri tíðir

Landið er í fíggjarknípu, ongin ivi um tað. Tað almenna kostar meira, enn fólkið hevur ráð at gjalda, í øllum førum, soleiðis sum gjaldskipanin er sett saman í dag. Fólk gjalda ein lutfalsliga ovurstóran part av teirra lønarinntøku til tað almenna (sum skattir og avgjøld), og hóast vit hava ein ávísan progressivitet í skattaskipanini, so eru skattur og avgjøld ein alt meiri tyngjandi byrða fyrst og fremst hjá teimum lág- og miðalløntu, sum nóg illa fáa endarnar at røkka saman. Og hóast vit gjalda nógv fyri tær, so eru almennu tænasturnar kortini als ikki nøktandi.

Beinleiðis fátækradømi er tað ilt at fáa eyga á, og nógv tykjast liva eina glæstritilveru í stórum sethúsum og hava ráð til fínar bilar, dýrt innbúgv, flatskermar og frítíðarferðir. Vit vita sjálvandi ikki, hvussu nógv tey skylda.
So út frá hesi sannroynd, skuldi tað uttan iva borið til at kroyst sitrónina nakað væl enn, áðrenn samfelagið hoknar undir byrðuni og smokkar saman.

Tosað hevur verið um at breiðka skattagrundarlagið, men tað, vit hava sæð higartil á hesum øki, er nærum láturligt. Fleiri avgjøld merkja ikki breiðari skattagrundarlag, men eru onki annað enn ein beinleiðis skerjing av tøku inntøkuni hjá fólki, og hetta merkir minni keypiorku, sum so aftur ávirkar eitt nú mvg-inntøkurnar hjá tí almenna. Talan er sostatt um at flyta pengar úr einum pungi í annan, ella sum í tekningini hjá Storm P. av hundinum, sum fekk sín egna hala til døgurða.

Vit kundu sjálvandi sagt, at rættast var at vit fingu samfelagið á føtur aftur við íverksetan, vinnuframa og skipanarreformum av tí almenna. Men spurningurin er, um ikki viðurskiftini millum tað almenna og restina av samfelagnum eru farin so av lagi, at tað í stóran mun er brúk fyri sterkum og skjótt virkandi heilivági, skal sjúklingurin –  og her hugsa vit serliga um tað almenna – ikki leggjast heilt fyri ella doyggja.

Ígjøgnum árini er vaksin fram eitt alt meiri umfatandi patron-klient-samband í flestu framkomnu vælferðarsamfeløgum, og ikki bara í Føroyum. Hvat man ikki øll hesi árini vera snikkað saman til tess at veita hesum ella hasum áhugabólkinum eina ella aðra veiting. Ofta er talan um smápengar, men í onkrum føri um stórar upphæddir, sum verða veittar til tess at dyrka eitt samband sum byggir á undirtøku afturfyri eitthvørt.

Nógv av tí, sum hevur verið framt í samfelagnum, nógvar skipanir, sum eru settar í verk á ymsum samfelagsøkjum, hava ofta eina løgna søgu, sum hylur seg í eini fløktari røð av avgerðum og avtalum, sum at sígga til eru rationellar og væl grundaðar, men sum ofta ikki tola eina neyvari gransking.
Eisini eru nógv dømi um reglur, skilagóðar skipanir ella atgerðir, sum áttu at verið settar í verk, men sum verða sleptar, tí at tær kanska raka onkran trúgvan veljara ella onkran andaligan ella tímiligan felaga. Lætt er at grundgeva fyri hesum ella gera onkran rossahandil, sum ber í sær, at tú fært eitt sindur, um eg fái eitt sindur til mínar veljarar.
Úrslitið er ofta, at skipanarligi bygnaðurin í samfelagnum verður ein undarligur hurlivasi.

Og tað ávirkar samfelagsmenningina.

Eitt nú hava vit í Føroyum eitt óvanliga høgt kostnaðar- og prísstøði, sum uttan iva stavar frá onkrum bygnaðar- ella marknaðarligum skeivleikum. Sagt verður eisini, at t.d. fiskivinnan, okkara høvuðsvinna, er dundrandi ineffektiv. Kanska eru okkara sjúkrahústænastur munandi dýrari, nú vit hava trý sjúkrahús, enn um vit høvdu eitt sjúkrahús við trimum deildum, sum vórðu tvingaðar at samstarva.

Nú stendur á hjá tí almenna, ikki bara i Føroyum. Allastaðnis verður nú tosað um skerjingar. Tey ríku kunnu ikki longur rokna við at fáa barnapengar, sum ger tey uppaftur ríkari. Og tey minni mentu mugu eisini finna seg í at lata eitt sindur aftur av sínum veitingum (tey eru jú fjølmentari). Aðrar smáveitingar kunnu eisini rokna við at verða stubbaðar. Eykaskattir verða nú róptir umhvørvis- ella heilsugjøld. Ringt er eisini at argumentera fyri 50 m svimjihyli til ein svimjara (sjálvt um medaljur kunnu stuðla skinklandi sjálvsvirðingini). Og soleiðis kundi verið hildið fram.

Tað er sum nevnt ikki bara í Føroyum, at støðan er ring.
Enski forsætisráðharrin David Cameron rópar í kvøld ‘Your country needs you’, og hann heitir á bretar um at standa saman og tola stórar skerjingar, nú kreppan leikar í. Í Danmark noyðast teir uttan iva fyrr ella seinni at ‘røre ved efterlønnen’. Vælferðarsamfelagið klárar ikki longur at geva gávur í eyst og vest afturfyri atkvøður. Spurningurin er, um vit ikki skjótt noyðast at finna nýggj virði at byggja okkara tilveru á. Ella finna útav, hvussu vælferðartænastur skulu veitast í framtíðini.

Sjálvandi kunnu vit bera ótta fyri, at tá ið tað einaferð eydnast at fáa javnvág aftur í almenna búskapin, við ella uttan uppaftur fleiri skerjingum og avgjøldum, ja, so gloyma politikararnir pínuna og gloyma eisini at fara undir annan táttin: at fáa samfelagið á beint aftur. Nei, tá er tíverri væntandi, at tað aftur verður ‘jul igen’.

Men fyri ikki heilt at fara í svart, so er hetta kanska hóast alt rætta løtan at hava vón um betri tíðir.

Farið eftir gøðingarkálvinum!

Kendi amerikanski rock-jazzbólkurin The Mothers of Invention gav í 1968 út plátuna We’re Only in It For the Money. Hetta var tónleikur, sum var ein speisk viðmerking til góðvarnu idealismuna í 1960’árunum, tá hippierørsla og Flower Power vóru ovast á breddanum. Tí, sum teir søgdu, tá samanum kemur eru tað altíð pengarnir og hávirðing, viðburður, ella við øðrum orðum succes, ið telja.

Nú um dagarnar kom so líðandi fram, at Eik var í stórum fíggjarligum trupulleikum. Ein morgun tíðliga bórust tíðindi, at stjórarnir báðir vóru farnir frá, og nevndarformaðurin hevði eisini sagt sessin frá sær.
Hetta er ein av hesum áðrenn og aftaná-hendingunum, sum vit hava nakrar av her hjá okkum eisini.
Nú munnu tað tó vera tey fægstu, kanska burtursæð frá serfrøðingunum, sum vóru so bilsin um, at Eik fór av knóranum, tí tað hevði ljóðað longi.

Nú frættist at danska fíggjareftirlitið í tøkum tíma hevði sett bankanum knívin á barkan, og hóast fráfarna leiðslan í Eik segði seg ikki vera samda í avgerðunum hjá eftirlitinum, ja, fíggjarstjórin var bart út skelkaður, so var onki annað at gera enn at akta boðini.

Vit, sum hava uppliva slíkt áður, vistu innast inni, hvussu leikurin fór at enda. Bankin var ov stórur til at fara av knóranum, og vildu vanligir íleggjarar ikki seta pening í bankan og endurreisa hann, ja, so mátti landið punga út. Tíðin fer at vísa, um hetta verður so.

Men hvat er tað, sum hendir í hesum føri, og sum uttan iva fer at henda aftur, um ongin tekur sær um reiggj at avmarka vandan fyri, at slíkt kann endurtaka seg?

Vit eiga at gera okkum greitt, at her snýr tað seg um vanda, og at tann, sum kemur sær í vandastøðu, skal eisini rokna við, at okkurt óvæntað og óynskt kann henda. Hetta kemst snøgt sagt av, at alt broytist, sumt skjótari og annað meiri líðandi. Vit liva við vanda hvønn einasta dag, og skuldu vit livað púra uttan vanda, ja, so fóru vit ikki út fyri dyr, og sjálvt tá var lívið ikki vandaleyst.
Men tilætlað at góðtaka vanda, ella øktan vanda, sum ein part av ella fyritreyt fyri framburðinum, soleiðis sum modernaða samfelagið ger, tað er nakað heilt nýtt. Ja, kendi týski sosiologurin Ulrick Beck hevur skrivað eina heila bók um hetta, sum hann kallar vandasamfelagið (Risikosamfundet – på vej mod en ny modernitet. Kbh., Hans Reitzel, 1997 (upprunaútgávan er frá 1986)).

Tá talan er um Eik, so er hetta gamla søgan um hin smædna lítla, sum við eitt gerst brasin og stórur. Tíðirnar við stillastandi vóru jú av, múrurin var rapaður, liberalisman hevði sigrað, og loysunarorðini vóru fríur marknaður, framfýsni, ekspandering, einskiljing og dynamikkur. Skótt kendist tað, hvussu avmarkaður heimamarknaðurin var, so vit máttu út í heim eisini. Og fíggjar- og búskaparkreppur, tær vóru sum kunnugt settar úr gildi. Tað sum fíggjarpolitikkur ikki kláraði, tað kláraði fríi marknaðurin. Hvat kundi so ganga galið? Ja, tað skrivar kendi amerikanski búskaparfrøðingurin og vinnarin av nobelvirðislønini Paul Krugmann um í bókini The return af the depression economics (1999, nýggj útgáva 2009). Hann undrast eisini á, hvussu vit øll, serliga fíggjarleiðarar og í hvussu er nakrir fíggjar- og búskaparfrøðingar, kunnu hava misfatað støðuna so nógv, sum talandi dømi nú eru um.

Tað hevur víst seg, at tað altíð er vandamikið, tá bankar brádliga fara at ekspandera, tí tá fara teir fara út á óroynd og meiri ótrygg øki og skulu umsita alt størri peningaognir og skuld, og krøvini til fyrilit, royndir, yvirlit og innlit økjast munandi.
Men harraguð, høvdu vit ikki júst fingið væl lærdar unglingar heimaftur av flatlondum, sum vistu alt um banka- og fíggjarviðurskifti og sum hegnisliga skumpaðu gamlar hýggiskotnar leiðarar av rókini, og vistu, hvar (penga)skápið skuldi standa? Føroyska bankaskipanin varð við eitt moderniserað og meira virkisfús.

Tað er sum kunnugt eitt strekki millum Play safe og so at taka á seg vandafullan váða. Umstøðurnar gera vanliga av, nær vit velja tað fyrra ella tað seinna, men mest halda vit okkum mitt ímillum. Men tá rákið vendir, og øll síggja møguleikar og vilja vera við, tá gloyma vit ofta at vera á varðhaldi. Serliga tá ið vit sjálvi ikki hava nakað í klemmu.

Nógv fólk blanda hugtøk saman, tá ið tosa verður um váða. Stýrdur váði er onki annað enn tað, sum vit rokna við kann henda, við so ella so stórum sannlíkindum, men sum vit vænta, at vit eru ment at bera, eisini um tað ringasta skuldi hent. At vera váðafúsur merkir bara, at man hevur fyrilit, tvs. er til reiðar at gjalda tað, sum tað kostar, um váðin vísir seg at verða veruleiki, hóast tú vónar sjálvandi at koma undan óskalaður.
Óðamannaverk er nakað heilt annað. Tað er at koma sær í ella átaka sær váða, sum tú ikki ert mentur at bera, um hann verður til veruleika.
Ongin kann tó verja seg ímóti øllum vanda, og viðhvørt noyðast vit at tola váðan, hann verið kanska evarslítil, men verður hann til veruleika, kann tað onkuntíð kosta okkum almikið.
Men als ikki at hava virðing fyri váða, tað er onki uttan ábyrgdarloysi.

Uttan at eg kenni stórvegis til innanhýsis støðuna í Eik, so minnast tey flestu, at Eik broytti støðu frá sparikassa til vanligan banka. Eg haldi, at tað vóru broyttar lógarreglur, sum gjørdu hetta møguligt. Nú eg sigi vanligan banka, so er heldur talan um, at Eik so við og við menti seg til ein sonevndan full service banka, sum eisini gjørdist til íløgubanka, tvs. umframt at taka ímóti innskotum og at veita vanlig lán setti bankin eisini pening í virki og veitti trygd fyri íløgum. Og sum nevnt, so fór Eik eisini út um landoddarnar.

Júst hetta at fara út hevur verið nakað fyri seg hesi seinastu árini. Kroniska undirlutakenslan í Føroyum serliga í seinastuni hevur gjørt, at bara tann, sum er kendur í útlondum, er verdur at skriva um. Íslendski rithøvundurin Einar Már Guðmundsson skrivar skemtiliga í bókini Hvíta bókin (Støplum, 2010) um hendingina, tá ið fíggjargreivarnir fyrst hertóku allan heimin og síðan í roynd og veru høvdu alt vald í Íslandi, samstundis sum allir teir týðandi stovnarnir, herundir politikarar, pressa, fíggjareftirlit og fakfeløg, bara tóku undir við øllum og nikkaðu. Vit kenna øll syrgiliga endan á tí søguni.

Nógvur viðgangur kann sum kunnugt blinda. Tá alt gongur væl, og vit gera okkum galdandi, fáa vit øll eina ‘hopla vi lever’-kenslu, vit vinna allar X-factor-kappingar, og hóast vit eru fá, so kunnu vit syngja, at ‘Runt um allar fótbóltsvøllir, buka vit tær stóru stjørnur’.

At reypa um fótbólt og gera seg upp við tónleiki koyrir onki land á heysin, men – so fáment, sum vit eru – at seta seg í ovurstóra skuld og bjóða sær til at hjálpa teimum stóru við lánum og trygdum, sum byggja á vinnuverkætlanir, har tað antin má røkka ella støkka, tað er jú hasard. Ein sær fyri sær hesar kundarnar, sum hava góðar talugávur og koma við merkisverdum verkætlanum (nevndi nakar stórar góðshavnir, Stórutjørn, ráðstevnudeplar, golfvøll v.m.), ætlanir, sum sjálvandi hava framtíðina fyri sær.
Og hvat nú, um hetta alt vísir seg at vera góð forrætning, sum vit so hava latið til kappingarneytarnar? Og hvagar fara kundarnir?
Stjórarnir fáa jú løn fyri at tora og fyri at vísa á góð úrslit, og hvat glógvar meira í eygunum á pengamonnum enn ein yvirvaksin fíggjarstøðujavni, hóast kanska stórur partur av aktivunum eru fíggjað við lántøku? (Dømi eru um aðrastanis frá, at veðhaldsskyldur als ikki eru tiknar við í roknskapunum hjá summum peningastovnum. Lesið bara: Jesper Berg og Morten L. Bech: Finansernes fald. Hvordan den perfekte storm væltede de finansielle markeder. Kbh., Gyldendal, 2009).

Nei, tað er sanniliga ikki lætt at vera bankastjóri, men at geva grammum bankastjórum skyldina fyri heimsumfatandi fíggjarkreppuna, sum er íkomin, er helst at gera teir meiri týdningarmiklar, enn teir eru. Her eru onnur skipanarlig viðurskifti eisini upp á spæl, m.a. ófullfíggjað regluverk, ov lítið eftirlit og skeiv fatan av, hvussu tú handfer álit.

Tað harmiliga við Eik er, at seinasta hendingin fær avleiðingar ikki bara fyri einstaklingar, men fyri vinnulívið og samfelagið alt. Hetta vísir bara, at tað er ein stór samfelagslig ábyrgd at reka banka. Annað, sum nú eisini kemur fram aftur, er, at Eik hevur ikki havt tað, sum verður rópt góða Corporate Governance (góða virkisleiðslu), tí nevnd og leiðsla hava verið alt ov samantengd, og tað hevur gjørt eftirlitsuppgávuna hjá nevndini mótvegis leiðsluni munandi veikari.

Nú vanlagnan hevur rakt okkum, undrast tú á, hví tað bara skal vera Fíggjareftirlitið, sum skal tala at, tá ið vandi er á ferð. Hví eksponera bankar, sum eru í vandastøðu, seg ikki minni, áðrenn tað gongur galið (væl at merkja, um teir ikki longu áðrenn eru farnir út av eggini). Vit kunnu eisini spyrja, hvussu pressan kann gerast meira kritisk. Hvat verður av upplýsingaskylduni hjá bankunum, tá ið tað alla tíðina gongur út uppá at siga, at alt er ljósareytt, trygt og gott? Tað kann ikki vera rætt, at føroya fólk og føroyskir politikarar ferð eftir ferð vakna við kaldan dreym, tá bankar hava koyrt seg í óføri. Og hví tora vit ikki at finnast at, men velja heldur at teska í krókunum, og so lata Oyggjatíðindi sleppa at goyggja?

Tað átti heldur ikki verið so trupult at fáa skipað eitt føroyskt eftirlit við føroyskum peningastovnum? Ella hvussu? Brúk er sjálvandi ikki fyri eftirliti, tá alt gongur upp á stás, men sárt er at iðra um nakað minni gott, sum tú kundi sloppið undan, vart tú vakin. Sjálvandi eigur privata vinnulívið at sleppa av virka í frið, men máti skal vera við.

Vit kenna øll søguna um burturvilsta sonin, sum fór avstað til land langt burtur, og har spilti hann burtur alla ogn sína í ringum lívi, sum tikið verður til. Honum dámdi onki at koma heimaftur, men móttøkan hann fekk, var heilt serlig. Alt var honum fyrigivið, og faðirin bað enntá menninar fara eftir gøðingarkálvinum og drepa hann, so tey øll kundu eta og vera glað! Nú vita vit, at øll vóru ikki glað kortini. Og satt at siga, so dugi eg illa at síggja, hvussu skattaborgarin (les gøðingarkálvurin) skal fegnast um at verða slaktaður ferð eftir ferð, tí at onnur hava elt pengarnar, ella ímyndaðar pengar, og síðan søplað alt burtur, tey hava fingið litið upp í hendurnar.

Eg sigi bara sum Bob Dylan á sinni:

How many roads must a man walk down
Before you call him a man?

Hvat fyri ans?

Tað skal hava vakt ans, at vit enn einaferð, í sambandi við at vit hava fingið vitjan av fólki, sum hava eina aðra seksuella orientering enn meirilutin, eru farin at kjakast um, hvørt hesi skulu vera vælkomin í okkara landi ella ei. Bløðini vita, sum vituligt er, at homoseksualitetur er eitt eldfimt evni, so tað er bara at leggja í vaðið. Og í tí politiskt korrekta umheiminum gleða tey seg til at hoyra føroyingar taka frástøðu frá sovorðnum, sum tey ikki longur sleppa at siga hart. Homoseksualitetur er jú nakað, sum ikki enn er normalt her hjá okkum. Vit eru ein kristin tjóð, og tað eru heilt vist fleiri tingmenn, enn bara teir í Miðflokkinum, sum taka undir við Jenisi.

Men tað løgna er, at moralur er tíðarbundin, og hann broytist. Einaferð var tað ikki normalt at hava hund sum kelidýr, men tað er tað nú. Snar, sum fyrr helt til í kjallaranum, um hann var so heppin at hava eitt tilhald við hita, slangar sær nú í bestu sofuni í bestustovu hjá nógvum familjum kring landið. Ja, heldur seg vera! Nógv eru eisini farin at súkkla ella renna, hóast tað ikki var vanligt fyrr, og Bíblian bannar mær kunnugt ikki hesum. Hvør minnist ikki, tá ið tað var synd at fara í biograf at síggja Far til fire? Nú er porno lætt atkomiligt í sjónvarpinum og á netinum, og tað er púra normalt at hyggja eftir tí (solongi tað ikki eru tíni næstrafólk, sum leggja kropp til svínaríðið).

Og einaferð verður tað eisini púra normalt at vera homoseksuellur í Føroyum. Og tá tímir ongin at tosa um tað meira.

Normalitetur er eitt sera vandamikið hugtak, um tað gerst partur av valdsmisnýtslu. Einaferð var tað ikki normalt at vera svartur, og tað varð sagt, at tey svørtu vóru í ætt við dýrini og áttu tí ikki innivist í himmiríki. Fleiri teirra livdu tískil eina fátækratilveru, sum vit neyvan tola at droyma um. Tónleikurin hjá teimum svørtu var tó so góður, at vit fingu hann í eini útvatnaðari hvítari útgávu. Tíbetur er hesin tónleikur viðurkendur í dag, og tað merkiliga er, at bæði svørt og hvít kunnu spæla svartan tónleik. Nekarin er ikki petti meira rútmiskur av náttúru enn vit hvítu. Gevur tú hvítum fólki loyvi til at folda seg út, ja, so svinga tey minst líka nógv við rumpuni, sum tey svørtu (far bara á Fjarða- ella Summarfestival). Og Gudi dámar sum kunnugt allan tónleik (serliga eitt tey rópa gospel, sum forrestin er kirkjutónleikurin hjá teimum svørtu, tá ið tey ikki sluppu í hvítu kirkjurnar. Hesin tónleikurin fæst nú eisini í eini eitt sindur mjúkari country-popp-útgávu). Tey svørtu kundi tú fyrr ekkaleysur buka og avrætta (ja, tað var ein skylda, um tey ikki makkaðu rætt og vóru undirbrotlig. Tí hvør hartar ikki tann, hann elskar?)

Normalitetur kann byggja á vanahugsan, ella hann kann stinga djúpari og gerast til eitt stíðsevni, sum bæði bjóðar valdinum og vanahugsanini av, og kann verða til nakað, sum tú kanst brúka í stríðnum at tryggja tær vald. Tað eru framvegis fleiri, sum halda at vit eiga at fylkjast um ‘moralens vogtere’.

Spurningurin er bara, um tað er eitt legalt og viðkomandi alment stríðsevni, hvussu fólk bera seg at seksuelt. Men vilja vit ikki hava karmar? Menn fara ikki í song við monnum, og kvinna ikki við kvinnu, tí tað er ónormalt. Og ónormalt er tað sanniliga, um endamálið við allari seksuellari samveru var at fáa børn. Tíbetur hava vit bann móti neyðtøku, pedofili o.s.fr.
Men álvaratos, hvat hevur tað við politikk og tónleik at gera, um tú ert homoseksuellur.
Nógv kunnu vit siga, tí í Onglandi hava tey beint nú eina gølu, har uttanríkisráðharrin William Hauge er komin í politiskt illveður, tí bløðini leggja hann  undir at vera homoseksuellan. Einaferð vart tú í USA roknaður fyri at vera kommunist, um tú spældi upp á kassaguitara. Woody Guthrie hevði eitt klistrimerki á guitari sínum har orðini This Machine Kills Fascists stóðu at lesa.

Homoseksualitetur hevur verið og er framvegis eitt rúkandi heitt politiskt stríðsevni. Í ætt við at stjala og at lúgva. Moralurin og trúðvirðið stendur upp á spæl. Men tá tey homoseksuellu eru kend fólk sum Elton John og hampafólk sum tær báðar íslendsku konurnar Jóhonna Sigurðardóttir og Jónina Leósdóttir, sum nú vitja á okkara klettum, ja, tá eru tað bara ekstremistarnir, sum tora at standa fast og mótmæla.

Hóast tað kann tykjast meinaleyst, so er tað ikki púra vandaleyst at loyva almennum miðlum at kalla homoseksuell fyri lebbur og rumparar (hóast tað kann vera stuttligt í privatum høpi). Hetta halda vit, at vit kunnu loyva okkum, tí at her er talan um menniskju, sum ikki eru so góð og normal sum vit. Men hvussu við teimum, sum brúka skriftina sum lóg? Hava tey ikki grein í sínum máli? Hava vit ikki syndir (kardinalsyndir/deyðssyndir), sum eru so álvarsligar, at tær føra lúkst í helviti? Men hvat so við øðrum, sum skriftin áleggur okkum? Fylgir Jenis øllum, sum er álagt honum í skriftini? Enda vit ikki sum ein reinur talibanstatur, um vit skuldu brúkt skriftina sum lóg? Hvør er so reinur, at hann torir at kasta fyrsta steinin? Ja, skal ikki onkur kasta fyrsta steinin? Ella eru vit ikki langt síðan komin úr stein(i)øldini? Eg spyrji bara?

Brown Sugar

Politikkur er nú løgin. Tað er vælkent, at politikkur er ein spurningur um atkvøður og vald. Politisku flokkarnir siga seg jú hava sínar ideologiir (stevnuskráir), men hesar eru sum oftast í besta føri vegleiðandi, tí í roynd og veru eru tað onnur viðurskifti, sum hava týdning, tá ið veruligur politikkur skal førast.

Serstakliga í ringum tíðum, sum teimum, vit nú eru í, noyðist politikarin at taka atlit til vandamálini, tvs. trupulleikarnar hjá tí almenna at gjalda fyri rakstur, tænastur og íløgur. Í løtuni er tað tað stóra almenna undirskotið, sum elvir til høvuðbrýggj bæði her hjá okkum og í útlondum. Tá inntøkurnar svíkja, hevur politikarin tveir kostir í at velja: antin at skerja rakstur, tænastur og (óneyðugar) íløgur hjá tí almenna ella økja undirskotið á fíggjarlógini. Og tá so er, er tað alt umráðandi ikki at stíga skeivt, tí har eru so nógv atlit at taka. Skulu tænastur skerjast, skulu fólk sigast upp í hópatali, skal arbeiðsloysið økjast, fara fólk at flyta av landinum, fara vit at dragna afturúr ella skulu vit bara lata standa til, brúka pengar og vóna, at tíðin fer at fáa alt aftur í rættlag.

Fólk spyrja, hví vit t.d. skulu stuðla mentan, sum ongin skilir, nú tíðirnar eru ringar? Hví ikki heldur lata stuðul til eina bakkaverju, sum hóast alt loysir ein veruligan trupulleika (ein gravkúgv á staðnum fær arbeiði í nakrar vikur, og bakkin verður vardur).

Val í Bretlandi
Í Bretlandi er valdysturin í hæddini í hesum døgum. Tað nýggja er, at har eru teir farnir at brúka sjónvarpið sum politiskan pall, tvs. lata ein týðandi part av valdystinum fara fram í sjónvarpinum. Hjá okkum hevur hetta verið tað vanliga í fleiri ár.

Annað, sum undrar í hesum sambandi, er, at nú hildu vit, at tað var internetið, sum var tann nýggi politiski pallurin, men har hevur tað víst seg, at seiggi er enn í góða gamla sjónvarpinum.

Fólk og miðlar eru alspent, tá ensku politikararnir skulu ‘upptraðka’, ja, tað er næstan líka stuttligt sum hesar amatørkappingarnar, sum nú vikuskiftini binda fólk til lenistólarnar framman fyri skíggjanum.

Og við eitt er politikkur vorðin miðladystur. Tað er ikki líka mikið, hvussu tú málber teg, tí fólk sita undir hvørjum orði.
Herfyri kom eitt nú fram, at Nick Clegg hjá liberaldemokratunum hevði gloymt ein taktikkseðil í einum taxabili, og brátt vistu miðlarnir tað. Á seðlinum stóð m.a. at Clegg skuldi halda seg frá at tosa um verulig politisk vandamál í sjónvarpinum, men tosa um virðir og alla tíðina og í hvørjum einasta setningi leggja dent á, at hinir politikararnir vóru gamalsligir.

Taktikkurin hjá politikarum í einum valstríði sum hesum ber boð um, at veljarar eru rætt sum kenslusom børn, sum lata seg tøla av tí einfalda og grunna og tí óviðkomandi. Politikkur er show, og veljarin, sum jú onki vald hevur, ja, er í valdi politikaranna, er áskoðari.

Men vald hevur veljarin, og tí verður so nógv gjørt til tess at tekkjast veljaranum. Veljarin velur tann, sum hann roknar við kann loysa hansara persónligu trupulleikar, longur røkkur sjónarringurin ikki. Hjá teimum, sum eru hart fyrispent, eru samfelagstrupulleikar tað sama sum persónligir trupulleikar. Veljarin vil hava tað trygga og lokala. Líka leggur hann lag í stáspolitikk, hetta modernaða við frísinni, javnrætti og javnstøðu og hvat alt hetta modernaða eitur.

Tí snýr tað seg í valstríðnum um at hava ein greiðan boðskap, at raka kenslurnar og lumpa og lirka, sum Erlendur plagdi at málbera seg.

Brown lort í býin
Fyri nøkrum døgum síðan kom enski forsætisráðharrin Gordon Brown rættiliga lort í býin, tá ið hann á rundferð í einum valdømi kom í hóslag við eina bygdakonu, sum av tilvild kom fram við har, sum forsætisráðharrin stóð. Konan, sum altíð hevði valt Labour, helt, at hon – nú hon fekk høvið – skuldi siga forsætisráðharranum nøkur sannleikans orð. Hon ræddist stóru almennu skuldina, tí hon óttaðist fyri, at hetta fór at gera skattabyrðuna hjá komandi ættarliðum størri. Hon mælti til ábøtur, sum ikki allar fullu forsætisráðharranum líka væl. Forsætisráðharrin helt sær og tosaði hampuliga við konuna, hóast hann var fjálturstungin. Komin í bilin aftur var Brown í øðini um, at konan var sloppin fram at at tosa við seg. Hann kallaði konuna trongskygda, og orðini vórðu, uttan at Brown visti av tí, varpað beinleiðis út í miðlarnar.

Hetta er í grundini ein áhugaverd hending. Ongin ivi er um, at Brown meinti tað, sum hann segði, men hvat er so á vási?

Fyri tað fyrsta verður ein forsætisráðharri settur so dyggiliga upp á pláss av eini vanligari konu. Hetta síggja øll, og tað gevur afturljóð víða um. Í øðrum lagi er Brown so óheppin aftaná at kalla ein av veljarunum hjá Labour trongskygdan. Hvør skal siga, tað er munur á floksleiðslu og veljarum. Nakað heilt annað er, at politikarar eru væl vitandi um, at teirra veljarar eru ymiskir. Sjálvt teir mest frílyntu flokkarnir hava veljarar, sum (ótilvitað) eru trongskygdir, rasistar, egoistar og tað sum verri er. Ikki minst tá tað sansar at.
Spurningurin er bara, hvat byggja vit slík heiti á?

Var Gillian Duffy, sum konan kallaðist, trongskygd. Segði hon ikki bara tað, sum mong halda, men sum tað ikki er politiskt korrekt at siga alment, um tú ikki hoyrir til á ytsta høgraveinginum? (At tilflytarar taka arbeiði frá heimafólki. Hetta hava føroysk fakfelagsfólk sagt í áravís, og hvør leggur nakað í tað?)

Tað er eyðsæð, at Brown kemur í eina tvístøðu: hann er fangaður millum veruleikan og eitt leikstjórnað valstríð. Kanska er júst Brown tann trongskygdi, tá ið samanum kemur. William Heinesen nevndi einaferð í einum ummæli, at “tey, ið eru ov trong til at tola fríska atfinning, eru mangan eisini á annan hátt ov trongskygd”. (Í ummæli av Flókatrøll eftir Heðin Brú í 14. September, 21. januar 1949. Prikið var vent móti tjóðarskaparfólkunum, sum ikki toldu atfinningar).

Tað ringasta er kortini, at George Brown blamerar seg. Pallmyndin skramblar saman, og vit síggja, at alt er bara manipulatión og spæl. Av óvart ger Brown veljarar í túsundatali í øðini, og fyri at gera ilt verri fer hann klossutur, sum hann er, at biðja um umbering fyri tað, sum fjølmiðlarnir hava lagt hann undir at hava sagt (hóast øll jú hoyrdu, hvat hann segði!). Tað man kortini vera ivasamt, um umberingin rínir við. Skaðin er hendur og bøtist ikki aftur.

Og hví skal Brown fjala, hvør hann veruliga er? Er hann ikki menniskja sum øll onnur?

Putursukur upp á breyð
Kleyvarskapurin hjá Brown og hansara hjálparfólkum kann sjálvandi fáa politiskar avleiðingar, men fyrst av øllum er talan um eina avdúking: at politikkur er miðlað spæl, sum kortini er beiskur veruleiki í modernaða miðlasamfelagnum.

Verður Brown ikki valdur, so verður hann kanska noyddur at eta putursukur upp á breyð. Tað var vanligur kostur, í hvussu er fyrr, tá ið tíðirnar ikki vóru so góðar.

Gillian Duffy fekk so tað burturúr, at hon nú er miðladarling og kann njóta tað, solongi tað nú varar.

Nýggjársrøða í Sørvági nýggjársnátt 2010

Gott nýggjár!

Stutt fyri nýggjár sendi Sørvágs Kommuna kunningarskriv í hvørt hús í kommununi. Vágaportalurin endurgav alt kunningarskrivið og kunngjørdi, at Sørvágs kommuna blómar.

Eg og helst fleiri við mær fegnast um, at kommunan kunnar borgararnar væl, tí hetta er í hvussu er ein av treytunum fyri, at fólkaræðið virkar.

Tá eg las hetta kunningarskrivið kom mær fyri, at tað stendur hampuliga væl til í hesi kommununi, har Sørvágur jú er størsta bygdin, og at Ólavur í Beiti, sum vit vita hevur journalistiskt tev, helst hevði valt røttu yvirskriftina.

Tí tú hevur varhugan av, uttan at eg annars kenni viðurskiftini heilt neyvt, at kommunan hugsar um tey flestu viðurskiftini, sum hava týdning fyri bygdina ella kommununa, hon ger raðfestingar (sum vit sjálvandi kunnu hava ymiskar meiningar um) og roynir at skipa so fyri, at liviligt verður í bygdini, og at fólk dáma at búgva og fáa hug at seta búgv her í bygdini.

Nú hevur kommunan sjálv orðað kunningarskrivið, so tað hevði verið løgið, um nakað atfinningarsamt var at finna í skrivinum. Men sum sagt, tað sær út til at støðan í kommununi er góð.

Vit hoyra, at Sørvágs kommuna, sum ein av fáum kommunum í hesum tíðum, enntá hevur inntøkuvøkstur, sum – um hann enn er lítil – so kortini er ein vøkstur.  Fjølbroytt vinnuvirksemi er í bygdini og kommununi. Flogvøllurin, skip, ið klára seg hampuliga væl (eg veit ikki, hvussu tað er við útróðrinum), kryvjivirki og landingarmiðstøð kasta øll av sær og geva arbeiðspláss og hava harumframt við sær avleitt virksemi.

Spurningurin er sjálvandi, um ikki møguleikar eisini eru ella áttu at verið fyri øðrum vinnuvirksemi í bygdini, t.d. góðsking av fiskavørum, og kanska fyri onkrum heilt nýggjum virksemi, nýggjum sløgum av ferðavinnuvirksemi o.s.fr.. Men tað verða so tey, sum duga at seta slíkt íverk, sum mugu taka sær av hesum, um so skal verða.

Tað er ein treyt fyri fólkavøkstri í bygdini, hóast tað ikki er einasta treytin, at arbeiðspláss eru lokalt eisini. Arbeiðspláss, handilsmøguleikar, góðar almennar tænastur, útbúgving, ítrótt og mentan gera, at fólk setir búgv í økinum. Eg haldi, at kommunan (nú skal hetta ikki verða nøkur verjurøða fyri sitandi kommunustýri) er væl við her, hóast okkurt sjálvandi kundi verið enn betri og eigur at verða enn betri enn nú.

Kommunan hevur eisini ans fyri økta arbeiðsloysinum og sigur seg hava sett ferð á íløguvirksemið í hesum sambandi. Hetta hevur tó við sær, at kommunuskuldin økist í komandi tíðum.

Eitt eitt sindur skemtiligt brot í kunningarskrivinum er, at nú skal kommunan til at skráseta allar kloakkir. Tá helt eg, at teir fóru dekan og langt – sleppa vit nú ikki at skíta í frið longur. Men kanska er hetta við skrásetingum bara eitt tekin um, at í dag skal nærum alt ja, hvør smálutur regulerast.

Føddur og uppvaksin í Sørvági

Eg eri so heppin at vera føddur og uppvaksin í Sørvági, hóast eg havi búð aðrastanis enn í Sørvági eitt langt áramál. Eg eri nýliga fluttur aftur til bygdina, og tað dámar mær bara væl. Sørvingar eru jú sum heild hampafólk.

At vaksa upp og ganga í skúla í Sørvági í 1950’ og 60’árunum var ein sonn lukka. Andaliga føðin var góð, og hana leveraðu m.o. DD, Leif og Skaalum, Pola og Jokata. Serliga minnist eg, tá ið Pola til ymisk høvi plagdi at lesa søguna hjá H.C. Andersen um Stóra Klávus og Lítla Klávus. Eg minnist, hvussu eg frøddist, tá ið Lítli Klávus snýtti Stóra Klávus. Tað er so líkatil, at vit halda við tí minni menta, sum vinnur á tí stóra, tað er uggi í hesum, eins og í søguni um Dávid og Goliat.

Góðan sið og atburð minnist meg at vit lærdu í sunnudagsskúlanum (vit gingu bæði hjá baptistunum og indrimisjónini), og í fríløtum lósu vit Familie Journal, og í hvussu er dreingirnir lósu eisini Kommandoserien og Battler Britton (har bretar vóru hetjur og týskarar óargadýr fyri ikki at siga tápulig bartroð ella svín, sum ikki høvdu annað uppborið enn at verða slættaðir niður við maskinbyrsu). Hetta var áðrenn tey ymsu fólkasløgini vóru farin at krevja at verða viðfarin við virðing.

Eg kann eisini nevna, at vit spældu nógv í Sørvági, tá ið eg var barn, ja, vóru úti at kalla alla tað tíðina, vit ikki vóru í skúla. Vit dugdu nógv spøl, og ofta vóru tað tær eldru genturnar (tá vóru tær ikki enn pedagogar), sum skipaðu fyri spølunum.

Komin nakað meira til árs drukku vit sport ella hawaii og ótu karamell og jaquis hjá Eli ella hjá Skelling. Vit gingu javnan í biograf og onkuntíð í dans. Annars válaðu vit út og heim eftir Niðaravegi, og trættust um, um tað nú vóru beatles ella rolling stones, sum vóru besta rockorkestrið.

Eina tíð leigaðu vit bil við plátuspælara ella kraftblokki og koyrdu yvir um vatn eftir miðvágs- og sandavágsgentum, m.a. tí at vit hildu tær vera so nógv penari enn sørvágsgenturnar. Miðvingar hildu okkum vera steinørar, tí teir hildu, at tær penastu genturnar fanst tú í Sørvági. Tað mundi nú vera so sum so, hvussu nógv kom burtur úr hesum biltúrunum.

Sum tit kunnu gita, so fekst eg ikki so nógv við ítrótt. Men vit sparkaðu nógv bólt í túninum har við hjá okkum, tá eg var smádrongur – og har vóru bæði dreingir og tilkomnir menn við í bóltspælinum. Eg minnist einaferð eg stóð í málinum, tá bólturin kemur við rúkandi ferð móti málinum, og eg kasti meg. Stórt var skuffilsi, tá ið bólturin streyk framvið og eg lá eftir við aðrari tufluni hjá Malgrim í fanginum, tí tuflan kom singlandi gjøgnum luftina saman við bóltinum. Hetta var málmansmistak við lít.

Sørvingar grenja ikki

Eitt, sum eg haldi sørvingar eiga at halda fast við, er, at teir grenja ikki. Í mínum hugaheimi hava sørvingar altíð verið framfýsnir, og teir vita hvat teir vilja hava. Umframt ítrótta-, menta- og tónleikafólk, so hava vit her í bygdini havt mætar politikarar at umboða okkum, eitt nú Haldor Hansen, Suna, Jørgin og Frank. Eg haldi, tað var Haldor Hansen, sum á sinni kom við uppskotinum at gera heingibrúgv um Vestmannasund. Tað var hildið at vera fantastarí, og mong flentu eftir hesi ætlan. Men samband hava vit so fingið undir jørð, og Vágatunnilin lat sum kunnugt upp í desember 2002

At fáa fast samband við meginøkið hevur havt stóran týdning fyri menningina í Vágoynni. Hyggja vit eftir fólkatalinum í Sørvági hesi seinastu 25 árini so vaks fólkatalið einans sløk 5% tey 5 árini frá 1985-1989. Tey næstu gott og væl 10 árini, kreppuárini, minkaði fólkatalið í Sørvági góð 12%. Í 2000 kom vend í, og er fólkatalið fram til í dag vaksið við úti við 16%. Eg skal ikki pástanda, at tað bara er Vágatunnilin, ið er orsøkin til hendan vøkstur, men hon man eiga stóran lut í honum. Eitt nú hava bygdir sum Fuglafjørður og Vestmanna ikki havt nær námindi sama vøkstur, sum Sørvágur.

Sjálvandi eigur flogvøllurin eisini sín lut í hesum fólkavøkstri.

Tað er vert at geva gætur, at fólkavøksturin hesi seinnu árini lutfalsliga er minni í teimum virknu aldursbólkunum, teimum, ið eru millum 20 og 60 ára gomul. Bara ein góður triðingur av vøkstrinum var í hesum aldursbólkinum. Vit eru vorðin fleiri í bygdini, men vit eru eisini lutfalsliga væl fleiri eldri í bygdini.

Nýggj hugskot og nýhugsan

Sørvágur liggur sum ytsta perlan í ein vestan í perlubandinum, sum røkkur til Havnar. Hetta kann gerast ein vandi fyri bygdina og kann gera sítt til, at bygdamenningin í framtíðini her ikki verður tann, sum vit kanska kundu hugsað okkum.

Henda sannroynd kann gerast ein avbjóðing fyri lokalu myndugleikarnar og fyri fólkið, sum býr her.

Tað kann koma tann tíð, tá ið útstykking, barnagarðpláss og enntá ein musikkskúli ikki er nóg mikið til at tryggja fólkavøksturin í bygdini. Hetta hava aðrar bygdir og býir í landinum longu sannað. Tá tað hendir verður brúk fyri nýhugsan og nýggjum hugskotum um, hvussu vit halda fast við menningina.

Ein vandi er, at unga fólkið ikki støðast, ella at bygdin endar sum sovistaður hjá teimum, sum arbeiða aðrastaðnis. Tað er lív í bygdini, sum er, men tað merkir eisini bygdalívið, at fólk fara ikki so nógv út longur, sum tey gjørdu fyrr.

Vit vita eisini, at náttúruna skulu vit lata fáa frið, so heldur enn at fara út, so velja vit í staðin at síggja náttúruna í sjónvarpinum.

Nú er nýggjársnátt helst ikki besta tíðspunktið at loysa framtíðar trupulleikar. Men skal eg kortini geva eitt boð, so rokni eg við, at loysunarorðini í framtíðini fyri Sørvágs bygd sum nevnt eru nýhugsan og ikki  minst samstarv. Væl veit eg, at vit eru ymisk her í bygdini, men tað hevur alstóran týdning at finna okkurt, sum kann fevna tvørturum ymiskleikan og knýta okkum meira saman, tað verið seg fólk, bygdir og kommunur. Kanska áttu vit at umhugsa, eins og vit hava ítróttafeløg, at havt eitt mentafelag í bygdini ella oynni, sum samskipaði, stuðlaði og skipaði fyri mentanartiltøkum. Her hugsi eg ikki bara um ta fínu mentanina. Hví ikki hava eitt meginbókasavn í oynni, og hví ikki royna okkurt á ferðavinnuøkinum, har vit t.d. samansjóða kommunalar stovnar ella tænastur (vallir, fimleika- og musikkhøli), útbúgving og upplivingar og bjóða útlendingum við til hetta. Hetta er bara nøkur dømi.

Vit eiga at leggja dent á at viðlíkahalda og menna sosiala kapitalin, sum tað verður rópt so fínt. Ikki bara steingja okkum inni, og síggja vandar, fíggindar og kappingarneytar allastaðnis, men vera miðvís og opin bæði í sinn og skinn.

Flogvøll til dyrnar og rundkoyring

Eg veit ikki, um tað verður nakar fyrimunur fyri bygdina, at vit nú fáa flogvøll til dyrnar.

Men eg veit longu nú, at eitt høvuðsmál hjá Sørvági í framtíðini verður at fáa eina rundkoyring í bygdini. Tí tað líkist ongum, at bara miðvingar skulu hava rundkoyring.

So sørvingar, takið tykkum saman, tað er meir enn ovmikið at fara í holt við í komandi tíðum.

Og góða eydnu við tí.

Havi spýggjubakkan kláran

Ongin skal sleppa snikkaleysur at venda okkum bakið. Nakað soleiðis fert tú at hugsa, nú tað frættist, at tey ungu, sum fara at lesa uttanfyri norðurlond ikki skulu fáa somu sømdir, sum tey, ið lesa í hinum norðurlondunum. (Søgur ganga um, at ein bólkur nú verður settur í Mentamálaráðnum at kanna møguleikarnar at umskipa útbúgvingarstuðulin uttanfyri Norðurlond til lán, sum verður avskrivað, um tey lesandi arbeiða í Føroyum í 10 ár eftir loknan lestur)
Nú skal flóttafólkastreymurin úr Føroyum so beinast aftur í ein landsynning, og vit skulu flest øll aftur lesa í Danmark.

Vit minnast enn, tá ið tað var upp á móta at eggja teimum ungu at lesa aðrastaðnis enn í Danmark. Ja, tað var næstan sum um útbúgving, sum ikki var nomin í Íslandi ella øðrum landi enn Danmark, ikki gekk fyri at vera røtt útbúgving. Tað var tá altjóða- og alheimsgerð stóðu sum einastu rættir á matskránni. Ja, tú føldi teg sum andloysing, um tú ikki klappaði dúgliga, tá ið tú sást okkara politikarar tyrpast, so skjótt teir sóu ein pall, at profilera seg sum rættar up-to-date-kosmopolittar.
Ja, tað var næstan sum at stjala gás, hevði tú danskt lestrarprógv, og tú skammaðist ikki sørt at søkja starv, um tú bara hevði eitt danskt prógv at leggja við umsóknini.

Nú er so vent í holuni. Útbúgving er ikki longur lopfjøl út í heim, nú Granskingardepilin hevur víst á í eini kanning, at nærri tú ert heimlandinum, tá ið tú fert undir útbúgving, ella helst at tú lesur heima, tess størri eru sannlíkindini fyri, at tú støðast og verður verandi í heimlandinum. Ja, tað er ein grov misskiljing, at tað skal vera nakar íblástur at lesa í fremmandum umhvørvi. Og kanska er tað hetta, sum ger, at retorikkurin nú er sleptur til frama fyri kontantum handilsligum hugsunarhátti.
Føroyar fara nú at tjóðra sínar ungu alvar: Antin kemur tú ella pengarnir aftur, stutt og greitt. Hetta liggur eftir øllum at døma undir yvirskiftini í bløðunum í dag: Helena vil gera lestrarstudning til lán.

Mær kemur tað meir og meir fyri sum í Fuglakvæðnum:

Eg vildi eftir nógvum gapa,
upp á tjólegg fór,
øvigur aftur á langlegg fell,
sum kálvur dettur í flór
.

Tað nýggja er, at nú er tað ikki heimlongsul, ella mentanartilboð, ansingarpláss, møguleikin at sleppa á fjall, at dansa í Tórshøll, hittast í Atlantis ella at eta sushi í føroyskari matstovu, sum fær teg heimaftur. Nei, nú er eitt økonomiskt incitament komið afturat, tá ið avgerðin um at venda heimaftur skal takast. Teir drumbar, sum ikki hava fatað, at vit meina tað í álvara, at vit vilja hava teir heimaftur, skulu ikki sleppa at sova kjansin av sær. Nei, kemur tú ikki heimaftur eftir loknan lestur, fara uppkrøvini at koma dettandi í postkassan.
 
Eg síggi fyri mær komandi dramatiskar hendingar. Man ikki onkur yvirskiftin í Sosialinum komandi árini fara at ljóða: Ungur føroyingur noyddist vónbrotin heim. Og vit lesa um ungan væl útbúnan føroying, sum fann sær vakra brasilska unnustu, men sum ikki hevði ráð at arbeiða í Brasilia, tí hann hevði fingið stuðulslán frá Helenu (unnustan vildi ikki hoyra um Føroyar!). Farvæl-scenan í Casablanka missir allan stórleikan, samanborið við tær farvæl-scenur, ið fara at útspæla seg, tá ið ungir væl lærdir føroyingar noyðast heimaftur at gera verndarskyldu.
Og nú fer eisini at bera til at gera filmar um Interpol, sum jagstrar føroying, sum skyldar landinum lestrarstuðul, men fjalir seg onkustaðnis í útlondum.

Í Eysturtýskalandi, sum einaferð var, manglaðu teir valuta. Tá sluppu fólk við høgari útbúgving ikki av landinum, um móttakaralandið ikki vildi gjalda endurgjald fyri útbúgvingina. Verður støðan nú tann sama her hjá okkum?

Sjálvandi ger Helena rætt, at tátta í, um tað er so, at játtanin til stuðul ikki røkkur. So heldur enn at leggja kongin, so seta vit treytir við. Ætlar tú tær at royna tann luksus at lesa í øðrum londum enn serliga Danmark, so skalt tú sanniliga geva nakað aftur til heimlandið.

Men hvussu so við SU, sum eisini verður veitt teimum føroyingum, sum lesa uttanfyri norðurlond. Fer Helena at biðja teir eisini leggja ungum føroyingum somu treytir við, sum vit í Føroyum?
Tá fer hetta kanska at standa á stuðulsjáttanini frá SU: Vi gør opmærksom på, at støtten bevilges som lån, som skal tilbagebetales til den færøske landskasse, i så fald De ikke eftir afsluttet uddannelse omgående rejser hjem til Færøerne og forblir der i mindst 10 år.

Jú, eitt er retorikkur, annað er veruleiki. Tað keðiliga er bara, at veruleikin viðhvørt hevur lyndi til at gera vart við seg.

Eg sigi fyri meg. Næstu ferð okkara politikarar fara at tosa stórt, fari eg at mæla teimum til at býta út spýggjubakkar til okkum neyðars áhoyrarar. Tí nú hava vit eisini fingið vaml.

Eitt undarligt land

Tað er eitt undarligt land vit búgva í. Politikarar skulu sjálvandi hava visiónir og villar tankar og hugsa um sínar veljarar í bygdini, samkomuni ella hvar teir nú einaferð halda til. Men politikkur og at stýra er ikki bara at brúka tað vald, tær er litið upp í hendur, men í líka stóran mun at halda avtalur. Vit hava í minsta lagi vanligar sáttmálar, sum skulu haldast, og vit hava sosialar sáttmálar, sum eru tey virðini, álitið og trygdin borgaranir hava fyri at liva trygt í einum framkomnum landi.

Tað er ikki av tilvild, at Føroyar klára seg so einastandandi væl. Ein av forkláringunum er, at vit eru partur av norðurlendska sáttmálanum, sum sigur, at øll øki so vítt gjørligt skulu hava sama vælferðarstig. Feilir eru sjálvandi gjørdir í hesum sambandi, sum byggja á eina skeiva fatan av tí, sum veruliga fer fram ella býr undir. Men stór framstig henda eisini. Vælferð og skipaði viðurskifti eru tvær síður av somu søk. 

Trupulleikin í føroyskum politikki, og tí gongur tað so upp og niður, er, at politikarar ella teir, sum stýra gloyma at fyrihalda seg til vanligar og sosialar sáttmálar. Tí verður gongdin sum hon er. Vánalig stýring, ógrundaðir skattalættar í bestu tíðum, hovsa-loysnir og avgerðir, sum vit ikki megna ella ætla at halda o.s.fr.

Vánalig stýring og vánalig kós gera, at boð eru eftir almennu fakfeløgunum við jøvnum millumbili.
Nei, tað eru ikki fakfeløgini sum eiga apuna, hana eigur politiska skipanin fult og heilt.

Fyrsta stig á leiðini at koma burtur úr hurlivasanum er at staðfesta, at okkara stýri vil halda sáttmálar (og bara gera tær avtalur, sum vit ætla at halda). Annað stig er at orða, staðfesta og fremja sosialar sáttmálar. Triðja stig er at rudda út í bygnaðarligum skeivleikum (t.d. at tilfeingi verður givið burtur fyri onki), at rationalisera, effektivisera, læra og at virka fyri innovatiónum bæði alment og privat.

Kanska vit so høvdu sloppið undan eitt sindur av politiska glantrileikinum, sum ger, at virðingin fyri politisku skipanini kann liggja á einum lítlum stað. Og eisini tað er ein stórur vandi.

Eg ivist í, um tað er nøkur loysn, at mæla til nýval, sum nú verður gjørt!

‘Competition through free enterprise and open markets are at the heart of a dynamic economy, but if there is one additional lesson […], it’s that we can’t rely on competition and short-term self-interest alone to promote innovation and economic well-being. Vibrant markets rest on robust common foundations: a shared infrastructure of rules, institutions, knowledge, standards, and technologies provided by a mix of public and private sector iniative. (Don Tapscott & Anthony D. Williams í bókini Wikinomics (2006))