Archive for the ‘Málrøkt’ Category

Steypini eru handað

malm1

Trýst á myndina at síggja hana størri

Nú var so aftur rok um stavraðið. Eg sigi tó fyri meg, at eg kann saktans taka undir við tí, sum minnilutin í Málráðnum leggur fram um stavraðið. Tey argumentera væl fyri sínum sjónarmiðjum, og ongin skal fáa meg at halda, at tey hava eina fjalda dagsskrá, sum miðjar eftir at jarðleggja føroyskt.

Fylgja vit við gongdini, so síggja og hoyra vit, at vit eru rakt av einum óhepnum málsligum inkonsekvensi, vit hoyra dag og dagliga, hvussu bendingarnar fara av lagi, hvussu málið bara verður meira og meira flatt, hvussu politiska skipanin nærum uttan mótmæli leggur ok fyri ikki at siga lok á allar okkara mentanarstovnar, og vit kjakast um c ella k.
Og álvaratos, er tað lívið um at gera, um vit nú skriva Kuba ella Cuba? Roynið t.d. at Googla hesi bæði! Og hví Kuba, tá ið vit gott kunnu skriva Columbia? Nei, eg spyrji bara. Men velja noyðast vit!

Eg haldi tað eisini vera rætt at spyrja, um hetta kjakið í grundini ikki bara er sekteriskt? Og eyðkent fyri sekteriskt kjak er júst, at tað eru míni stakáhugamál, sum telja, so sektin á hvar restin fer.
Men man talan ikki fyrst og fremst vera eitt stríð um knattstøður, um hvør er best við profetin, og so má stavraðið bara tola gangin. Ein roynd at halda lív í einum kjaki, sum var alneyðugt og hevði sínar hetjur tá, men sum nú hevur minni týdning.

Og løgið er tað, at lesur tú bæði álitini hjá Málráðnum, so siga tey í grundini tað sama. At vit viðhvørt brúka c, q, z, w og x í skrivaðum føroyskum tekstum, men at okkum mangla málreglur, rættstavingarorðabøkur o.tl., so at tað ikki skal vera hvør Hanus og Janus, sum skal taka støðu til, hvat nú man vera rætt at skriva og stava.
Eg hoyri enntá summi í fullum álvara siga, at tað er so gott, at vit ongar reglur hava, tí so kunnu vit gera júst sum tað passar okkum. Stuttligt er eisini at hoyra hesar nógvu røddirnar, sum siga, at føroyskt er eitt livandi mál, tvs. vit kunnu eksperimentera og lata standa opið og broyta eftir vild. Og tað hoyrir tú frá báðum pørtunum í stríðnum. Men neyvan er tað so einfalt.

Eitt stavrað mugu vit helst hava, men vælsignaði lat okkum nú royna at koma víðari. Jú, víst er tað gott, at vit geva okkum far um, hvat føroyskt er. Tað er jú bæði national klenodia, vitanargrunnur, samskiftisamboð, tað verður brúkt í frálæru, kunning og list, í leiki og spæli, ikki minst í valdsspæli. Og so er tað eitt mál eisini.

Eg veit, at hetta er eldfimt prát, tí hvar vóru vit, høvdu vit ikki Hammershaimb og hini mentafólkini? Neyvan har, vit eru í dag. Men nú hava vit ráð at slaka, vera pragmatisk, og fara undir at verja málið og menna tað, sum átti at verið okkara aktiv, um nakað er tað.
Steypini eru handað, og hjá okkum er bara eftir at fara aftur til arbeiðis.

malm2Bara fyri at eg ikki skal verða útihýstur frá øllum komandi resepsjónum, skal eg siga frá, at eg sigi telda heldur enn compjútari, men skrivi meg Jacobsen við c, tí eg havi ikki fingið upp í lag at broyta tað.
So eg eri vist við í báðum pørtunum, um tað nú er nakar fyrimunur.

Advertisements

Eitt Ólavsøkuteiti (at koyra beint í ruskovnin)

Tað hendir seg ofta, at vit, sum fáast við at handfara og herberga skjølum, koma fram á ymist áhugavert. Sjáldan eru stundir at granska nærri í øllum tí, sum kanska kundi sagt okkum okkurt um bæði sam- og fortíð.

Ein dagin herfyri, eg var við at rudda upp eftir einum vinmanni, sum var fluttur av landinum fyri well, fann eg henda stubban millum pappírini á skriviborðinum hjá honum – helst skrivaður til stuttleika. Nú hevði rithøvundurin sagt greitt, at hetta prosapettið ikki var vert at goyma, men at tað skuldi beinast burtur. Men hesaferð fekk eg meg ikki til at gera eftir boðum, tí eg helt hesa lýsingina av Malenu vera so sympatiska, at tað ger onki, um onnur eisini sleppa at lesa. Málsligur dýrgripur er hetta ikki, og eg umhugsaði eina løtu at lata hetta prosapettið í ein virðiligari málbúnað, men lat so vera. Tað er ikki rætt, at vit frøðingar skulu blanda okkum uppí alt, og eg velji tilvitað at lata almenninginum henda bókmentaliga skemtistubban upp í hendi í óbroyttum líki, ja, í øllum sínum autentisiteti. Eg fari ikki at gera nakra roynd at meta um, um skriving sum henda stuðlar uppundir ella ger upp við nakra ávísa bókmentaliga hevd. Tað fari eg at lata onnur døma um.
Eg vóni bara ikki, at vinmaðurin, sum skrivað hevur, kemur fram á hetta, nú tað er almannakunngjørt, og fer at krevja meg eftir umbering. Men umbering skal hann fáa, hóast eg ikki kenni meg sekan í nøkrum í hesum føri. Lat meg kortini gera greitt, so ongin misskiljing skal verða, at hetta er ikki evni og málburður, sum eg kann standa inni fyri ella ábyrgdast fyri. Men tann sum livað hevur veit tó, at tá um menniskju ræður, kanst tú vænta tær alt.

Yvirskriftin, ið er brúkt her, er tann, sum stóð ovast á prosapettinum, og orðini vóru hesi:

Malena var ikki ein og hvør. Var hon ikki kona, hevði tú ikki ivast í, at hon hevði nossir.

Hon hevði í hvussu er frisørsalong, so hon var í standi til at svara hvørjum sítt.
Og søgurnar um hana og gemalin vóru mangar.

Eitt nú segði hon, at tað var ein moðin maður, hon hevði fingið. Ja, hon var rasandi, tí hann einaferð hevði sagt, at ein genta í grannahúsunum sá so skidegott út. Hann burdi annars vitað, at tað var brandólógligt at lúra eftir smágentum, tí handan dullan yvirav var underage.

So gekk hann eisini og mølmaði um, at tað var so cool at fara á Summarfestival. Ja, gleddi seg til at hoyra gomul orkestur spæla tónleik, sum langt síðan var passé. Tað var eisini so drønhamrandi troyttandi at hoyra hansara møsn um, hvussu upplyftandi tað var at syngja við, tá teir spældu gamlar slagarar.
Kitsch. Hallo, kom víðari, segði Malena ofta við hann. Men hann, hvat var hann annað enn ein lortur.

Eitt árið var hann so drønandi fullur og var dottin í eina veit og kom dýggjvátur válandi heim við einum hálvum hotdog í hondini. Hann slóðaði um allan kampingvognin og tveitti seg so á songina í fullari mundering, gjøgnumbloyttur allur sum hann var. Og morgunin eftir vrøvlaði hann um, at tað hevði verið ein kempufest. Ja, bevares. Hví spurdi hann ikki, hvør tað var, sum sat og reyvkeddi seg í kampingvogninum, meðan hann fisaði runt eftir sprutti og gjørdi bæði sær og henni fyri skommum. Ein sovorðin kraftidiot, sum gekk og bilti sær inn, at lívið var eitt Reality Show.

Tað var hetta og alt hitt, sum gjørdi, at Malena vildi hava skilsmissu, tí nú skreið hon. Hon mundi fingið kvalma, tá hann græt og bjóðaði time out og vildi hava fairplay.

Frisørsalongin var annars ultramodernað. Malena hevði installerað útstýr, so staðið var eitt hotspot, og hevði keypt sær ein risastóran flatskerm. Og kundarnir søgdu, at tær hildu tað vera megafeitt at kunna kjekka Facebook og Twitta, meðan tær fingu gjørt hárið.

Alt kundi verið so lekkurt, men akk. Sonur Malenu var hyperaktivur, tað var ongin ivi um tað. Hann legði planir um alt møguligt, og altíð skuldi alt, sum hann fann uppá, vera so kanónfeitt. Bara deprimerandi, at hann altíð koyrdi alt í sænk. Eg veit ikki, hvussu ofta eg havi sagt pliiiis, tá hann kom við nýggjum ideum, segði Malena. Veruleikin var bara, at hann var ein snottungi, sum var skidebangin fyri at gera eitt ordiligt dagsverk. Hann helt seg duga, og hann var íverksetari, segði hann. Fólk skiltu hann ikki, hildu hann vera snottdovnan, men tey vistu sjálvandi ikki, at man mátti halda seg í róð, tá man var mitt í inkubatiónsfasuni.
Fyri meg, segði Malena, var tað totalt líkamikið, um ongin skilti hann, soleiðis sum hann altíð pástóð. Og hvør skuldi skilt ein, sum tosaði, sum hevði hann pissað í saltsjógv, tá fakta er, at hann alt sítt lív hevur ferðast runt á bildekkum, og ongantíð sett sín fót á nakað bátadekk.
Tí var tad super, tá hann ein dagin segði, at hann hevði funnið sær damu og ætlaði at flyta. Og frekt var beistið eisini og segði, at ongin tímdi at búgva, har eg loseraði, og kallaði meg enntá eina vampýrellu, segði Malena og hevði tár í eygunum, so upprørd var hon.

Men nú stóð Ólavsøkan fyri durum, og Malena gleddi seg so at fara einsamøll, og hon hevði eisini eini tvey dates, sum skuldu testast. Bara shit, at hon beint nú var so snottforkølað, at hon risikeraði, at alt kundi fara í vaskið.

Men Malena kom á Ólavsøku og hevði tað skideskæg, og alt klappaði sum tað skuldi. Hon fekk eyga á bæði Heðin Mortensen og Jógvan Fríðriksson og møtti fleiri, sum høvdu hug at flirta. Ikki fyrr enn nú uppdagaði hon, hvussu lekkurt tað var at vera singul, og hon kundi bara konkludera, at hon skoraði á Ólavsøku. Ja, tað var enntá um reppið, at hon fekk sær ein útlending, sum var komin til Havnar at uppliva Ólavsøkuna, og harvið hevði hon kanska kunna fingið sett Føroyar á heimskortið.
Men tað kiksaði, og hon fann sær ein annan, og tey hyggaðu sær gevaldugt. Og tað var mega.

(kanska framhald)

Føroyskt er megafeitt

Árni Dahl hevði eina sera áhugaverda málgrein í miðlunum mánadagin (16. nov.), og eg má siga, at eg taki undir við so at siga hvørjum einasta orði, hann skrivar.

Sjálvandi skulu vit verja føroyska málið, og hvør annar enn vit? Arbeiðið at verja og røkta málið, ja at bjarga málinum undan týning, er heiðursverk, ongin ivi um tað. Men eg má kortini siga, at í málrøkt er tað av stórum týdningi at duga sær hógv.
Tað er neyvan nakar, ið vil aftur til tað danska, soleiðis sum Árni ber framundir. Tey munnu vera fá, sum í vanligari talu heldur vilja siga foreining enn felag. Hinvegin haldi eg ikki tað ger nakað, um fólk sleppa at vera forkølað, eisini tá ið tey hava krím ella beinkrím. Og eg haldi tað vera tápuligt og ørkymlandi at skula skriva Evropa, tá ið tað er bæði lættari og rættari at siga og skriva Europa. Eisini fellur tað mær lættari at siga Jylland heldur enn Jútland, Kjøpinhavn heldur enn Keypmannahavn, hóast eg skrivi hitt seinna, Bornholm heldur enn Burgundarhólmur (tað seinna hvørki í skrivt ella talu) o.s.fr. Hetta er slíkt, sum bara skapar øsing og ger fólk í villareiði (bløðini skriva nú Europa, Evropa, europeiskur, evropeiskur, europiskur og evropiskur hvørt um annað). Hetta slagið av málrøkt ger onga nyttu, bara skaða. Og tað tænir heldur ikki menningini og varðveitingini av føroyska málinum.

Hví skal tað vera halgibrot at skriva telefax heldur enn telefaks. Tað snýr seg um at áseta ein galdandi norm (t.d. í eini rættskrivingarorðabók), og meira er ikki at siga um tað. Og álvaratos, hvønn týdning hevur tað í dag, um drongurin eitur Zakaris ella Sakaris? Ella um vit taka C-vitaminir ella fara á WC?

Eg skilji væl sorgarsøguna um donsku prestarnar, sum bronglaðu okkara navnasiðir. Men hetta var tá, og rætti mátin í dag er ikki at bera seg at á sama hátt sum donsku prestarnir, bara øvugta vegin. Nú snýr tað seg meira um at gera sum okkara løgmaður og líta frameftir og royna at fáa sum best burturúr.

Tað má staðfestast ongantíð ov skjótt, at málrøkt snýr seg ikki bara um stavir og orð, men um setningar, samrøðu og tekstir.
Málið snýr seg, sum Árni so rætt sigur, heldur ikki bara um samskifti ella kommunikatión. Mál er eisini mentan.

Eina pragmatiska málstevnu

Vit eiga at leggja okkum eftir at fremja eina pragmatiska málstevnu (tað merkir ikki at fara aftur til danskt, men heldur eitt sterkari føroyskt).

Málið er eitt stórmál, men ikki eitt stríðsmál. Tað er gott at vera stríðsfúsur, men viðhvørt er eisini skilagott at stinga fingurin í jørðina. Fyri mær sær tað út, sum um tey, ið vilja verja mál, standa algoyst frammi í gron á hvør sínari skútu og reiggja brandi, meðan ongin er at verja borðini. Latið ikki málið farast í einum bardaga um orð (og stavir), tí tað stendur ikki ov væl til hjá málinum (serliga ikki í miðlunum, har alt tykist bera til, bara tú ert smartur og funsutur).

Árni hevur ivaleyst rætt, tá ið hann sigur, at tað neyvan er eitt haldgott argument, at vit skulu slaka í krøvunum til okkara málburð og broyta staviraðið, fyri at kunna føra okkum fram í altjóðasamfelagnum. Tað kann so ongantíð verða okkara stevnumið, at tað skal kunna sigast á donskum (Joen í staðin fyri Jógvan, Dahl í staðin fyri í Dali o.tl.,) ella á enskum, nei, tað snýr seg um at tað skal kunna sigast bæði gott og væl á føroyskum. Og tá ger tað sum sagt ikki stórvegis mun, um maðurin eitur William ella Villiam ella annað hesum líkt. Eitt er málfrøði, annað er at málbera seg.

Tað er brúk fyri teimum, sum verja borg. Men skil skal vera í. Ongin (burtursæð frá pávanum í Rom) er lýtaleysur ella fullkomin. Mær er sagt, at Kristian Matras helt, at viðhvørt var farið ov langt í málrøktini. Ikki tí at tað kanska ikki var rætt, sum varð gjørt, men tí at tað var óneyðugt, og viðhvørt var rætt rættað til tað skeiva. Kristian hevði eisini ans fyri stíli og stílfrábrigdum í málinum.

Tað snýr seg um at málið er bæði lætt, livandi og rætt. Hetta tryggja vit ikki við at gera málið til eitt stríðsmál, men við geva málinum ans, rætta, vegleiða og geva út hópin av góðum tekstum, og virða málið, ikki sum ein halgi- ella fornlut, men sum eina gávu ella eitt aktiv, sum tað eitur í handilsmáli.

Tað skal verða smart (cool, megafeitt o.s.fr.) at tosa og skriva føroyskt væl.