Archive for the ‘Bókmentir’ Category

Bókagávur

Føroya Landsbókasavn ella Færøe Amts offentlige Bibliothek, sum tað eitur í fyrstu reglugerðini fyri bókasavnið, er stovnað 5. november 1828, tá ið Fríðrikur 6. kongur góðtekur og staðfestir reglugerðina. Áðrenn hetta hevði nógv virksemi verið at fáa til vega bøkur til bókasavnið og fáa fígging til bókasavnshús og rakstur. Teir, sum løgdu mest fyri at fáa bókasavn stovnað í Havn, vóru Carl Christian Rafn (1795-1864), professari og útgevari, sum saman við Rasmus Rask stovnaði Det kongelige Nordiske Oldskriftselskab í 1825, Jens Davidsen (1803-1878), amtsskrivari og seinni bókavørður á amtsbókasavninum, og Christian Ludvig Tillisch (1797—1844), amtmaður.

Ein tann fyrsta bókin, sum varð latin Færø Amts Bibliotek: Biörn Haldorson Islandsk Lexicon. 1814. Savnið fekk bókina sum gávu frá Oldskriftselskabet. Rafn sendi gávuna í 1827 vegna felagið.

Jens Davidsen var limur í Oldskriftselskabet, og hann og Rafn skrivaðu saman m.a. um bókasavnsmálið. Rafn skrivar Davidsen bræv dagfest 12. september 1826, og her nýtir hann høvið at gera vart við nýggja bókasavnið í Íslandi og sendir Davidsen frágreiðing um bókasavnið har. Hetta hevur vakt áhuga, tí í brævi til Rafn dagfest 18. oktober 1826 skrivar Davidsen, at hann og Mikkjal Müller, skipari, hava stovnað lestrarfelag, sum skal royna at fáa sett eitt bókasavn á stovn í Havn. Hann vísir til, at Rafn hevur gjørt sítt til – eitt nú við bókagávum – at alment bókasavn er stovnað í Íslandi í 1818, og at hann tí loyvir sær at senda umbøn til hansara at hjálpa til at skaffa bøkur til føroyska bókasavnið. Davidsen nevnir, at bøkur eru dýrkaðar so nógv, at ringt er nú at fáa hendur á teimum í Føroyum, og hann spyr, um ikki Rafn, sum kennir nógv vísindafólk og lærdómsvinir, kann fáa hesi at verða so beinasom, at tey lata bókasavninum bøkur. Og nakað av bókum er longu latið bókasavninum.
Rafn svarar umbønini longu 1. apríl 1827, og sendir saman við yvirliti 62 bøkur frá ymsum gevarum, eisini frá Rafn sjálvum. Rafn skrivar m.a., at skal ein stovnur sum bókasavnið hava trygt á at standa “bør den staae under Amtsøvrighedens Overbestyrelse.”
Müller og Davidsen eru ovfarnir av, at Rafn hevur gjørt so skjótt av og takka í brævi dagfest 30. apríl 1827 fyri ómakin og spyrja Rafn, hvussu hann heldur, teir eiga at skipa bókaútlánið, um tað skal vera móti gjaldi ella ókeypis.
Rafn svarar í brævi dagfest 3. juni 1827, at hann fegnast um, at amtmaðurin og prósturin hava lovað at virka fyri uppskotinum hjá sær um alment bókasavn. Rafn skrivar, at tað fyrsta at fara undir nú er at savna bøkur til savnið. Hann sigur eisini, at: “Bibliotheket maa være offentligt og Bøgerne udlaanes gratis, naar det tilsigtede Formaal, Oplysnings og nyttige Kundskabers Udbredelse, skal lettest opnaaes”, og leggur dent á, at “der maa vælges nyttige Skrifter, og ikke blot Morskabs Lecture” til bókasavnið. Rafn sendir dømi um reglugerð at skipa útlánið eftir og bjóðar sær eisini til at koma við uppskoti til, hvørji europeisk og amerikansk tíðarrit bókasavnið kann halda. Hann mælir til at skráseta innkomnu bøkurnar á skjal hvør sær, so til ber at raða tær í stavrað ella eftir evni.
Í Føroyum eru menn ótolnir og vilja hava bókasavnið stovnað longu í 1827, men Rafn heldur ikki, at tíðin enn er búgvin til hetta.

Men nú byrja bókagávur at koma til bókasavnið, sum ætlanin er at stovna.
13. sept. 1827 kemur onnur bókasendingin frá Rafn til landið, 8 gávubøkur eisini frá vinum hjá Rafn í útlondum. Seinni koma so 9 bind aftrat, sum embætismenn í Føroyum lata. Stóri vøksturin í bókastovninum kom í 1828. Bæði Rafn og Tillisch vóru nógv úti um seg at fáa fólk at lata bókagávur. Av teimum stóru gávunum hetta árið kunnu nevnast bókasending 369 bind, sum J. Deichmann, ið átti Gyldendals bókahandil, sendi, og sum kom til landið 24. apríl 1828. Tað var tó Sælands biskupur Friederich Münter (1761–1830), sum hevði tikið stig til at fáa hesa sending í lag, og var hetta eftir áheitan frá Tillisch amtmanni. Friederich Münter, sum hevði stóran áhuga fyri norrønum bókmentum, hevði vent sær til bókahandlarar og -útgevarar í Keypmannhavn at lata bøkur. Münter hevði eisini syrgt fyri at fáa sent 288 bind, sum vóru tvítøk úr Sælands stiftsbókasavni í Roskilde til amtbókasavnið í Føroyum. Bøkurnar komu við skipi á Havnina 25. juni 1828. Við sama skipi var eisini stór bókasending frá Rafn, 368 bind. Og í september sendi Rafn aftur 413 bind, sum hann hevði fingið frá ymsum fólkum í Danmark og aðrastaðnis. Aðrar bókagávur komu eisini hetta árið, og bókasavnið hevði eisini keypt nakrar bøkur, so at við ársenda 1828 átti bókasavnið 1.968 bind.
Gávur komu eisini tey komandi árini. Í 1829 átti bókasavnið 2.590 bind og í 1830 2.721 bind.
Tað er vert at nevna her, at nýstovnaða bókasavnið fekk egin hús oman fyri Quillingsgarð í 1830, og har helt bókasavnið til líka til 1931, tá ið tað flutti út í nýggju bókasavnshúsini á Debesartrøð.

Tillisch amtmaður, sum hevði virkað so eldhugaður fyri bókasavninum, fer úr Føroyum í 1830, og í hansara stað kemur bróðurin Frederik Ferdinand Tillisch (1801-1889), sum eisini er limur í bókasavnsstjórnini. Millum teir fýra, sum nú sita í stjórnini, er eisini Christian Pløyen (1803-1867), fúti. Á sjórnarfundi 9. mai 1831 verður Jens Davidsen valdur til bókavørð, og hann situr í hesum starvi líka til 1878, tá ið hann andaðist. Stjórnin ger eisini fyriskipan um bókavørðin og kassameistaran og reglur um lán úr bókasavninum. Tað stendur øllum í Føroyum í boði at brúka bókasavnið. Útlán av bókum er ókeypis, men bókasavnið kann nokta at læna út til tey, sum kunnu, men ikki vilja lata bókasavninum tilskot.

Bókasavnið fekk gávur eisini tey komandi árini, eitt nú frá íslendska bókmentafelagnum, sum lat savninum 50 bind í 1866. Og líka til henda dag verða bókagávur latnar Landsbókasavninum, sum er heitið, savnið fær, tá ið tað er yvirtikið sambært heimastýrislógini og við løgtingslóg um landsbókasavn v.m. frá 1952. Tá kemur eisini kunngerðin um avhending av skyldueintøkum til Landsbókasavnið. Umframt tað eina eintakið, sum Landsbókasavnið nú fær frá føroyskum prentsmiðjum, kann Landsbókasavnið biðja um 4 eintøk aftrat, um hesi eru hóskandi til bókabýti.

Færø Amts Bibliothek sigldi tó í tungum sjógvi árini eftir, at tað var stovnað, tá hugurin hjá eitt nú embætisfólkunum at stuðla bókasavninum linkaði. Í 1857 spyr Rafn táverandi amtmann Dahlerup um, hvussu bókasavnið hevur tað. Dahlerup svarar, at bókasavnið hevur onga stjórn, og at hann sjálvur og Davidsen royna eftir førimuni at reka bókasavnið. Útlánið var lítið øll hesi árini, mest skaldsøgur og lættari lesnaður, meðan stórur partur av bókastovninum stóð órørdur. Ov fáir pengar vóru til at binda bøkurnar inn, og meginparturin av inntøkunum hjá bókasavninum fara til at halda bókasavnhúsini. Hann nevnir eisini, at prestarnir dáma onki bókasavnið longur, tí teir halda, at tað vanliga fólkið eigur ikki at lesa annað enn gudiligar bøkur. Ein bókaskrá yvir savnið verður gjørd á sumri 1906, og hon verður seinni prentað. Um hetta mundið eigur bókasavið 6.036 bind.

Davidsen doyr sum nevnt í 1878, og ikki fyrr enn amtsbókasavnið varð skipað sum høvuðsbókasavn fyri Føroyar í 1921, og M. A. Jacobsen verður settur sum bókavørður, kemur so smátt gongd á aftur virksemið.
Bókasavnið fær eisini hesi árini bókagávur, bæði frá føroyingum og uttanífrá, m.a. eitt stórt savn av tvítøkum frá Kgl. Bókasavninum í Keypmannahavn í 1924.

Tá bókasavnið fylti 100 ár 5. november 1928, heitti bókasavnsstýrið á M. A. Jacobsen at skriva eitt minnisrit, sum kom út í 1929.
Í grein í Bogens Verden sama árið um bókasavnið er M. A. Jacobsen ikki í iva um týdningin, sum bæði H. C. Lyngbye og Rafn hava havt. Um útgávuna hjá Lyngbye av Sjúrðar kvæði 1822 nevnir M. A. Jacobsen, at: “Det er denne Udgave, som henleder Opmærksomheden paa Færøerne, og den Interesse, som derefter udvistes fra dansk Side for vore Fortidsminder, virkede atter ansporende paa de oplyste blandt Færingerne”. M. A. Jacobsen nevnir eisini arbeiðið hjá Rafn, eitt nú at útgávan hjá honum av Føroyingasøgu í 1832 eggjaði hesum føroyingunum at halda fram at savna inn føroysk fólkaminni.
Nú hundrað ár vóru liðin, síðan bókasavnið var stovnað, vitjaði Maria Mikkelsen (1877-1956), savnsvørður á Ríkisskjalasavninum í Keypmannahavn, grøvina hjá Rafn á Assistenskirkegården í Keypmannahavn. Hon legði vegna bókasavnið krans á grøvina, og á bandinum stóð áskriftin: Í takksemi frá Føroya Amts Bókasavni 1828-1928. Í taluni á grøvini nevndi Maria týdningin, Rafn hevði havt fyri Føroyar og føroyskt mentanarlív.

Bókmentir
Sverri Fon: Bókasavnsarbeiði í Føroyum. Í: Útiseti 3, 1948, s. 100-111.
M. A. Jacobsen: Færø Amts Bibliotek 1828-1928. Í: Bogens Verden, 1929, nr. 6, s. 73-81.
M. A. Jacobsen: Føroya Amts Bókasavn 1828-1928. Minningarrit. Tórshavn, 1929.
Katalog over Færø Amts Bibliotek. Ved R. C. Effersø og J. Lauritsen. Tórshavn, Fram, 1909.
Ole Harbo: Færø Amts Bibliotek. C. C. Rafn: Bilandenes bibliotekspionér. Í: Bibliotekspressen 15, 2004, s. 434-435.
Ole Harbo: Islands Stiftsbibliotek. C. C. Rafn: Bilandenes bibliotekspionér. Í: Bibliotekspressen 14, 2004, s. 414-415.
Ole Harbo: Oldskriftselskabets almægtige sekretær. C. C. Rafn: Bilandenes bibliotekspionér. Í: Bibliotekspressen 14, 2004, s. 412-413.
Ole Harbo: Sydgrønlands bogsamling. C. C. Rafn: Bilandenes bibliotekspionér. Í: Bibliotekspressen 15, 2004, s. 435-436.

Gestsins eyga

Hon mátti koma. Bókin um Astrup. Og nú er hon her. Rithøvundurin Páll Holm Johannesen er blaðmaður og hevur undan hesari eisini skrivað bókina Tey sóu reytt. Víðgongdi vinstrivongurin í Føroyum 1962-1990 (2011) og ritstjórnað útgávuna Krossvegir. Essay-savn um átrúnað og politikk í 2007 saman við Heina í Skorini.

astrupGløgt er sum kunnugt gestsins eyga, og tá ið tvær siðmentanir bresta saman, øðrumegin tann heiðurliga danska, her umboðað av Jørn Astrup Hansen, sum verður sendur til Føroyar, tá landið enn einaferð ók á knøunum, og hinumegin tann óstýriliga føroyska, tá er úrslitið givið. Vit kenna tað frá Asterix og Obelix, teir báðir gallararnir, sum góvu rómverska stórveldinum ganir. Og hvør minnist ikki prestin Peder Børresen í skaldsøguni Det gode håb hjá William Heinesen, sum er um at koma í rasshaft av fávitskutum føroyingum og eini muturspiltari mest danskari klerka- og embætisstætt. Tað er av sonnum ein nívandi løta hjá prestinum, tá ið hann umsíðir má ásanna, at hann hevur mist alt álit á yvirvøldini.
Og hetta er áleið sama upplivingin, sum Astrup fær av Føroyum, tá ið hann 1. januar 1993 kemur higar at rudda upp í Sjóvinnubankanum, sum var farin á húsagang á sjálvum 60 ára degnum 6. oktober 1992. Tí føroyingum bjóðar tú ikki av á heimavølli, allarminst um tú ert útlendingur.
Bókin snýr seg ikki so nógv um royndirnar at bjarga bankanum og føroyskum vinnulívi, men heldur meira um, hvussu Astrup má læra føroyingar, at bankavirksemi er ikki ein almannastova, sum hjálpir neyðstøddum. Og tí var tað uppliving við lít, tá ið ein heil bygd einaferð stóð inni á skrivstovuni hjá bankastjóranum við borgarstjóranum á odda við kravi um, at nú mátti bankin geva flakavirkinum lán, tí fólk vildu sleppa til arbeiðis. At virkið eisini skuldi bera seg, kom ongum til hugs. Tá var tað Astrup kom við kravinum, at verkætlanir skuldu vera ’bæredygtige’, sum síðan er blivið til buzzorð í Føroyum, tí nú tosa øll um burðardygd, ofta uttan reiðiliga at gera sær greitt, hvat orðið merkir.

Henda bókin um Astrup er ein lýsing av nógvum viðurskiftum í føroyska samfelagnum, sæð við hansara eygum. Lýsingin fer ikki altíð í dýptina, kanska tí at Astrup er tann typan sum heldur, at tað, hann førir fram, er so eyðsæð, at tað má ein og hvør idiotur kunna skilja.
Eitt, sum eg gjørdist varugur við, tá eg las bókina, var leikluturin hjá politisku skipanini, sum gjørdi lítið við at loysa átroðkandi vinnu- og samfelagstrupulleikar, men mest brúkti orku til at verja politisk fylgisneyt og persónlig ella lokalpolitisk áhugamál. Hetta máttloysið verður lýst við fleiri dømum í bókini. Hóast danskari og bankastjóri, so byrjar Astrup næstan beinanvegin at leggja seg út í kjakið um týðandi samfelagsmál, tað veri seg umsitingin ella manglandi umsitingin av fólksins ogn. Hann peikar á sjúkueyðkenni í høvuðsvinnuni. Hann øtast um fámannaveldið, sum eins og í Ruslandi hevur veruliga valdið í landinum, meðan politiska skipanin skinklar, sum hann tekur til. Og tá tann annars smædni Astrup leggur seg út í kjakið, so er tað eitt slag av neyðverju, tí hann upplivdi ferð eftir ferð, at bankin varð gjørdur til syndabukk fyri nakað, sum tann veika politiska skipanin átti at taka sær av, men ikki fekk tikið sær um reiggj. Hann varnast eisini, at høvuðsvinnan er korporativt skipað, reiðarar og fiskimenn eru bókstaviliga í sama báti, so har er eingin áhugakonflikt. Fíggindin er hini.
Astrup spyr, hví tey lærdu ikki gera vart við seg í almenna kjakinum, tí tað eiga tey at gera afturfyri, at samfelagið hevur givið teimum eina góða útbúgving og serligar førleikar. Men tey tiga, tey flestu, og kanska ikki uttan grund. Stuttligt er tað annars, at Astrup eisini er tann, sum fekk jarðlagt ósiðin, at bløðini skuldu vera á tremur við dulnevndum lesarabrøvum. Sig so tað.

Tú fært annars varhugan av, tá ið tú lesur bókina, at bankastjórin er eitt sindur av einum skápsmarxisti, tí honum dámar ikki stóraktionerar, sum keypa partabrøv við læntum peningi, men vil heldur hava, at ein breiður ognarskari eigur avgerandi vinnutólini so sum bankar o.tl. Tað skapar undirtøku og ábyrgdarkenslu. Og so er Astrup eisini romantikari og vil varðveita postverkið upp á tann gamla mátan. Men har er tíðin nokk ikki í hansara parti, og har vendist vist ikki aftur.

Tað er vert at leggja til merkis, at bankastjórin eisini er fullveldissinnaður, tí hann var sannførdur um, tá ið fullveldið var á skránni, at tað var rætt, at vit vildu standa á egnum beinum. Men hann heldur lítið um fullveldistilgongdina, tí tá vildu teir hava alt og fingu einki, og eftir standa vit við sama óloysta tjóðskaparspurningi, sum framvegis køvir alt veruligt politiskt kjak og politisk átøk her á landi. Men danskarar áttu sín lut í, at tað gekk so illa við hesum samráðingunum, og kann tað koma av, at danska stjórnin ”var snøgt sagt bæði móð og troytt av føroyingunum um aldarskiftið. Kendi seg eyðmýkta. Serliga bankamálið mundi vera henni ovboðið.”
Ríkisveitingin átti at minka í góðum tíðum, heldur Astrup, og kanska at verið økt, tá ið verri stóð til. Men at taka ímóti ríkisveiting og spara hana upp til at fíggja loysingina, tað heldur hann vera lítið virðiligt.
Í Búskaparráðnum hevur Astrup mælt til at avtaka sjómannafrádráttin og serligu fiskavirkisskipanina hjá ALS, og tí undrar tað ikki sørt, at hann dittar sær oman í Rotary at eta døgurða við tí betra slagnum. Stuttligt er eisini, at Astrup av tilvild verður boðin við á matstovu í Tivoli, tá ið keypararnir fara har at hátíðarhalda íslendskt fíggjaða keypið av sørvágstrolaranum Vesturvón. Tí Astrup dámar als ikki íslendsku innrásina, sum kom við íslendska bankanum Kaupthing. Tí hetta var vist ikki tað góða gamla varisliga bankavirksemið. Men øll vóru jú bergtikin, og hetta setti onnur í skammikrókin, men sum tikið til í danska sanginum: Det sku’ vær’ så godt, og så’ det faktisk skidt.

Jú, hetta er spennandi bók. Men hon er ikki spennandi allan vegin. Tað er í so nógv av knøppum vendingum í bókini, ið sum frá líður fær bankastjóran at ljóða ov nógv sum ein, sum altíð veit betur. Tað eru tí brot í bókini, sum ikki siga so nógv nýtt ella avgerandi. Bókin skuldi sambært innganginum vera lættlisin, og tað er hon, kanska burtursæð frá 11. kapitli, sum Astrup sjálvur skrivar um skattamálið hjá Eik. Tað virkar eitt sindur klínt uppí. Tað er alt ov langt, tí vit fata poengið nokkso skjótt. Tað virkar sum er rithøvundurin tikin av ræði.

Tað løgnasta er, at hóast vit høvdu bankakreppu fyrst í 1990’unum, so fingu vit guðsdoy bankaskrædl aftur í 2010. Og Astrup varskógvaði um hetta, so tað ikki gjørdist til eina ólukku fyri landið. Tann søgan, tá ið bankin varð bjargaður, er stuttlig, tí hon er líka surrealistisk, sum nógv av tí, Salvador Dali málar. Hvussu Føroyar fingu ein banka aftur fyri næstan einki, og at hesin skuldi enda sum ogn hjá TF Holding, sum Astrup hevur lítið gott at siga um, tað er og verður gátuført. Og tá so skattamálið kemur aftrat, tá er bikarið vist meir enn á tremur.

Eg helt annars ikki, at eg fekk so nógv nýtt at vita um persónin Astrup, men hann hevur eisini verið meir alment frammi enn tey flestu.

Kanska er henda bókin ikki allur sannleikin um Føroyar, og tað skuldi hon heldur ikki vera, men hetta er undirhaldandi og viðkomandi sannleiki, og var tað ikki eitt land, tað snúði seg um, so flenti tú í kíki, meðan tú las. So er bara eftir at spyrja, um nakað er broytt?

Tvær ævisøgur til jóla

Higartil til jóla eru komnar út tvær ævisøgur eftir høvundar, sum uttan iva báðir eru kendir av teimum flestu. Steintór Rasmussen, kendur frá m.ø. Frændum og Summarfestivalinum, hevur skrivað ævisøgu við heitinum Lívið er mítt listaverk, og Jógvan Arge, kendur sum útvarpsmaður, rithøvundur og politikari, hevur skrivað bók hann kallar Mín krýnika. Havnamaður og gøtuskuri.

Ævisøgur eru eitt elligamalt bókmentaslag ella sjangra. Tað hevur verið hildið, at hetta bókmentaslagið eisini í verðsligum líki hevur átrúnaðarliga fyrimynd, eitt nú frásøgnin um umvending Paulusar ella játtaninar hjá Augustin, tekstir, sum nú báðar eru á føroyskum.
Tað er nú einaferð so, at okkum dámar at hoyra søgur bæði um reystmenni og búrhundar, hampafólk og dólgar, um tey, ið lagnan fer illa við, ella tey, sum hava eydnuna við sær, skara framúr og ikki minst tey, sum venda um.
Ella sum tað stendur í sanginum So vakrar moyggjar og knappar menn hjá Rasmus Effersøe: Um vetrarkvøld um grúgvu samlast øll, at siga søgur bæði um menn og trøll.

Ein grein av ævisøgum er tann vit nevna sjálvsævisøgur. Tvs. at tann sum skrivar og tann sum skrivað verður um, er ein og sami persónur. Hetta skuldi gjørt frásøgnina persónliga/subjektiva, men eisini meiri sanna/autentiska. Tí hvør kennir betri teg, enn tú sjálvur?
Tá fólk skriva sjálvsævisøgur og geva tær út, so er tað ofta tí, at tann ið skrivar, vil leggja okkurt persónligt fram alment. Okkurt sum er vert at greiða frá og minnast. Og hví viðkomandi ger tað, kann vera ymist, heilt frá at vilja bera ein týðandi boðskap, siga eina áhugaverda søgu ella til at viðkomandi væntar at bókin fer at vekja áhuga og tí fer at verða nógv keypt.

Ein sjálvsævisøga kann eisini skapa eina ímynd av persóninum, eina ímynd, sum høvundurin kann laga til eftir tørvi.
Skal talan vera um eina góða sjálvsævisøgu, má tann, ið skrivar, hava okkurt serligt at bera fram. Tað kann vera, at hann ella hon hevur havt eitt sermerkt ella øðrvísi lív enn tey flestu. Viðkomandi kann eisini vera kendur ella hevur gjørt vart við seg á serligan hátt, og tí tíma vit at lesa um júst tann persónin og tað, sum hann og vit saman við honum hava upplivað.
Lívsleiðin ella lagnan hjá einum persóni verður tá viðkomandi hjá øðrum eisini, ja, kann gerast liður í okkara royndum at skilja okkara egnu lívsleið.
Í hesum liggur eisini tann fatan, at fortíðin og hendingar og upplivingar í fortíðini hava týdning fyri okkara persónligu menning og fyri menningina av okkara samleika.

Helst skal ein sjálvsævisøga vera sannførandi, men eitt sindur av reypi klára vit eisini at liva við. Hon kann vera undirhaldandi og røra okkara hjartastreingir. Men júst tað veldst eisini nógv um, hvør lesarin ella málbólkurin, sum tað nú eitur, er.

Eiga nógvar ævisøgur
Vit eru so heppin at hava eina røð av føroyskum sjálvsævisøgum, so nógvar, at eg bara kann nevna nakrar fáar her. Ein tann fyrsta føroyska sjálvsævisøgan eg minnist, er tann hjá Edw. Mitens frá sekstiárunum, sum júst eitur Eg minnist, og har hann greiðir frá uppvøkstri og lívsleið ella karrieru. Endurminningar hjá Heðin Brú, sum komu út í 1980, eru hugtakandi og geva íkast til at skilja hansara skriving, og tað sama kann sigast um sjálvsævisøgurnar hjá rithøvundunum Marionnu Debes Dahl, Úti á leysum oyggjum (1998), og Steinbjørn B. Jacobsen, Grund, sum kom út nakað eftir aldarskiftið. Bókin 20 ár til skips eftir Hans J. Ellingsgaard, sum kom út í 1965, stóð í nógvum heimum kring landi, og hon umrøddi sjólív og átrúnað eins og bókin hjá Levi Joensen, Lív mítt á sjógvi og landi, sum kom út í fjør. Grannskoðarin og politikarin Jógvan Sundstein gav í 2008 út endurminningar, Frá barnaárum ungu til lívsins heystartíð. Heri Mohr gav út Endurminningar í 2011, har hann greiddi frá barnaárum, útbúgving og hvussu tað var at starvast tætt upp at valdinum í landinum. Og Jonfinn Árnafjall, sum er ættaður úr Sørvági og hevur silgt og koyrt bil, men eisini spælt tónleik, gav í 2012 út bókina Við heimsins krossgøtur, har hann hevði savnað minnisbrot og frásagnir um kend fólk og tónleikarar.
Og eg kundi nevnt fleiri slíkar útgávur.

listaverkLívið er mítt listaverk
Um sjálvsævisøguna hjá Steintór Rasmussen Lívið er mítt listaverk er at siga, at talan er um eina snotiliga bók. Tað fyrsta eg legði merki til við bókini var innperman, sum avmyndar okkurt sum minnir um setikassar og har i rúmini eru settir ymsir sermerktir lutir frá 1950 og fram til 1970’ini, sum vit meira tilkomnu beinanvegin raka við, tí hesir lutir vóru nýmótant tá, men er nú savnslutir. Tað verið seg FF-stubbafløskan, ein gomul skúlataska, Kingspakkin ella ein pinkumynd av Che Guevara.
Høvundurin vil vera við, at hann er sloppin at vera partur av eini spennandi og skapandi tíð. Tónleikurin hevur stóran týdning í hesi ævisøguni, sum er bygd upp sum frásagnir um hendingar, sum eru upphav til teir nógvu sangirnar, sum Steintór hevur skrivað. Í so máta kann bókin kallast ein skrivaður sangleikur ella musical. Eg veit ikki hvat eg skal leggja í eina tað fyrstu myndina í bókini, har høvundin sum litil smádrongur spælir guitar í vøttum, men tann myndin er góð.

Ikki ólíkt okkum øðrum, sum vóru ungfólk í 1960’unum, leggur Steintór merki til tónleikin, sum er rundan um hann, tað sum varð spælt heima hjá teimum ella í útvarpinum. Og longu 11 ára gamal skrivar hann fyrsta sangin hjá sær um hundin hjá teimum Uncas. Steintór vaks og var ungur í 1970’unum og yrkti um, tá ið rúsdrekka og rúsevni komu til Klaksvíkar, og um tað levint, ið tá var, og hann greiðir frá einum, sum stóð honum nær, og sum kom út hagar, har hann ikki grynti. Sangurin Gildið, sum er á nú klassisku plátuni hjá Frændum Saman við tær, er ein góð mynd av hesi tíðini.
Á hesi somu plátuni var eisini landaplágan Hundurin brúni. Í hesum sanginum og ikki minst í okkara varatjóðsangi Føroyar, sum Steintór bæði hevur skrivað orð og gjørt lagið til, koma fram tær fólksligu dygdirnar: rættvísi, kærleiki, gott veitslulag og vinalag. Hetta eru dygdir, sum ganga aftur í allari hesi bókini, og dygdir, sum tey fólkini, høvundin hámetir, hava. Honum dámar at sprakla millum pussfiskar í ongamannalandi og svimja sum villur gulllaksur móti streyminum, sum hann málber seg.

Vit fylgja Steintóri, tá ið hann gerst familjumaður og pápi, og vit kunnu fylgja hansara serligu lívsleið.
Mær nýtist ikki her at nevna alt tað, sum Steintór hevur verið uppií. Í bókini verður greitt frá eini tíð fyrst í 1970’árunum við víðgongdum politiskum virksemi, sum eg sjálvur kenni aftur, og høvundin so smátt leggur aftur um seg. Hann vildi upplýsing heldur enn kollvelting, guitarin heldur enn byrsuna. Og við hesi áskoðan leggur hann til brots sum partur av Frændum, og seinni leggur hann hesa áskoðan ella filosofi sum grund fyri sínum virksemi í upplivingavinnuni við eitt nú verkætlanini Kular røtur og Summarfestivalinum. Steintór hevur við hesum verkætlanum og virksemi dugað at fáa gerandisdagin at glitra, hann er í parti við teimum, sum ikki raðfesta og leggja lívið tilrættis eftir einum skema, fyri at fáa sum mest burtur úr hvørjum einasta tíma, men sum samstundis gloyma at vera hugskygd ella líkafram, sum Steintór eisini málber seg.

Onkuntíð haldi eg, at tað verður í meira lagi av formanandi orðingum sum hesum, og at myndatalan viðhvørt endar sum poetiskt møns. Kanska tí at tann virkni og virkisfúsi Steintór hevur skundað sær ov nógv við hesum annars vælaverki, tí bókin skuldi helst náa at koma út til jólasøluna í ár. Eg veit ikki, um so er. Bókin kundi eisini verið kallað ein skrappbók, við nógvum myndum og fínum tekningum hjá Edward Fuglø. Sjálvur haldi eg hesa bókina annars vera eina rættiliga góða sjálvsævisøgu, tí hon er ikki bara ein persónssøga, men eisini mentanarsøga, og tað er ikki so lítið.

bok_jogvanEin krýnika
Jógvan Arge, sum øll kenna, kallar sína sjálvsævisøgu eina krýniku. Í hesum liggur, og tað er bókin Havnarmaður og gøtuskuri gott dømi um, at her er talan partvís um eina ættarskrá, men eisini at frásøguhátturin er ein røð av hendingum, sum eru sagdar í teirri raðfylgju, tær komu fyri. So vita vit, hvat vit hava at halda okkum til.

Jógvan er sum kunnugt framligur, og tað kann kanska koma av, at hann, sum hann skrivar, var føddur við buldur og brak, henda dagin, tá radiohandlarin Frithiof Wellejus sprongdi í útgrevstrinum til nýggj sethús niðanfyri húsini, har Jógvan var borin í heim í 1947. Her brúkar høvundin eitt eyðkent frásøgusnið, har hann við fáum orðum gevur okkum eina rámandi lyndislýsing av sær sjálvum. Vit lesa eisini, at tey skjótt varnaðust at Jógvan var mælskur, og tað munnu vit hava sannað í ólukku máta, í hvussu er nøkur av okkum.

Jógvan vísir til aldurin sum orsøk til, at hann er farin at gera burtur í sínum farnu døgum. Hann gjørdi á mangan hátt skjótt av í lívinum. Var yngsti brúðgómur í ríkinum, tá ið hann giftist ikki fyltur 20, hann fær pressukort í 1964, tá hann er tíðindamaður fyri blaðið Alt um ítrótt. Hann vil vera uppi í, har hann er. Verður formaður í næmingafelagnum í Hoydølum, tá ið hann gongur haruppi, og hann er við til at stovna politiska ungmannafelagið Unga tjóðveldið í teimum at byrja við vónríku árunum, tá ið vit høvdu sjálvsstýrislandsstýri.

Alt tykist hava gingið upp á stás hjá Jógvan hesi gott og væl tjúgu árini, sum hetta fyrsta bindið av ævisøguni hjá honum fevnir um. Men eitt bakkast var tað kortini, tá ið Jógvan dumpaði í 1. g í Hoydølum og mátti ganga umaftur. Hetta var kanska ein áminning um ikki at taka alt fyri givið.
Ein partur av fjølbroyttu lívsleiðini hjá Jógvan tykist vera treytað av, at pápin var stjóri í útvarpinum, og tað er helst tað, sum ger, at Jógvan fer at læra til journalist og seinni fór at arbeiða í útvarpinum, við at kalla somu sendingum, sum pápin var kendur fyri, ítróttafrásagnir og samrøður. Hetta at ganga í fótasprorinum hjá pápanum er kanska ikki so vanligt longur, hvat vit so skulu leggja í tað.
Men hetta fara vit helst at frætta meira um í eini komandi bók.

Tað er stuttligt at lesa um abba Jógvan, Bil Óla, sum eg tó bara kenni sum Buss Óli frá sanginum hjá Hans Andrias Djurhuus, tí har var nógv virksemi.

Samanborið við ævisøguna hjá Steintóri, so er handan hjá Jógvani eitt sindur meira turrislig. Ein stórur partur av bókini eru frásagnir um familju og fólk í grannalagnum, og har koma so nógv fólk fyri, at tað er skjótt at missa tráðin. Talan er um stuttar og reinar lýsingar av øgiliga nógvum viðurskiftum og størri og smærri hendingum. Har eru eisini onkrar skemtisøgur, m.a. tá ið Salong Rólant einaferð segði við Jógvan, at hann sá gott út. Jógvan stúrsaði við, men Rólant legði aftrat, at Jógvan kundi vera vísur í, at hann, Rólant, hevði skil fyri slíkum. Onkrar lýsingar eru smáar og kanska óviðkomandi eygleiðingar, t.d. hendan um eina konu, sum skuldi eiga. Jógvan skrivar: Hóast hon javnan arbeiddi á telefonstøðini, høvdu tey ikki telefon í fyrstani, og tá hon skuldi eiga fyrsta barnið heima, tóku onkrir trupulleikar seg upp. Jarðamóðurin kom oman til mammu at læna telefonina, tí hon vildi hava samband við læknan. Alt gekk væl.

Soleiðis sum henda bókin er skrivað kanst tú spyrja, hvønn hon í grundini vendir sær til. Eg ivist ikki í, at nógv fólk í Havn, sum eru um sama aldur sum Jógvan, fara at dáma at lesa bókina. Men hjá okkum, sum ikki hava nakað tilknýti til grannalagið og Havnina um hesa tíðina, kann tað vera ringt at síggja, hvat vit skulu brúka allar hesar nógvu upplýsingarnar um persónar, hús og grannaløg til. Sjálvur høvuðspersónurin kemur sjáldan greitt fram í tekstinum, tað er eins og hann skrivar um havið, hann svimur sum fiskurin í, hann eygleiðir og endurgevur, men vit fáa í minna lagið at vita um fiskin sjálvan. Ein spurningur er tað tí, um hetta er sjálvsævisøga ella bara vanligar endurminningar. Hann endurgevur fakta og reflekterar lítið. Jógvan lýsir seg sjálvan sum ein hampuligan, onkuntíð eitt sindur frekan, men siðiligan drong, sum gongur upp í nógv og er virkin. Hann minnist avbera væl og dugir eisini væl at skriva.

Stílurin í hesi fyrstu bókini minnir ikki sørt um tann vit kenna frá samrøðunum í Útvarpi Føroya frá sendingunum Vit støkka inn á gólvið. Í einum tjóðarútvarpi skuldi alt, í hvussu er fyrr, vera borðbart og siðiligt.

Høvdu helst tilfarið tøkt
Eg hugsi ikki, at tað skal takast sum nakað tekin um eitt nýtt rák í okkara bókmentum, at vit hava fingið hesar báðar sjálvsævisøgurnar hjá Steintóri og Jógvani til jólasøluna í ár. Eg rokni við, at báðir høvundarnir hava havt ætlanir at geva út bók, og at teir her høvdu tilfar at gera burtur. Vit liva í eini tíð, har tað er meiri vanligt at føra seg fram og leggja næstan alt sítt lív á blik. Eg hugsi um, um vit hava eitt ættarlið av fólki, sum eru virkin og von at skriva og orða seg, men sum nú eru komin hartil, at tey fara at gera støðuna upp. Tað er nú gott at hyggja aftureftir, men vit mugu tó eisini tora at hyggja frameftir.
Hesar báðar ævisøgurnar eru, hóast tær kanska ikki gera bókmentaliga hol í sjógv, avgjørt viðkomandi og fara ivaleyst at fáa nógvar lesarar.

Nú verður stuttligt at seta út í kortið

Nýtt føroyskt atlas til heim og skúla

Tað hevur ljóðað leingi, at tað fór at koma eitt nýtt atlas at avloysa tað fyrsta føroyska heimsatlassið, sum Føroya Skúlabókagrunnur gav út í 1993. Nógv hevur verið gjørt til tess at halda grýtuni í kók, so at tað ikki skuldi vera kalt, ið varð lagt uppúr. Og fólk hava bíðað spent. Gitt hevur verið hvat mundi fara at standa í atlassinum, og um vit nú enn einaferð fóru at síggja Burgundarhólm, Grønhøvdaoyggjar ella Høvdastað í einum føroyskum atlassi. Men tolin trívst, og nú nýggja atlassið umsíðir er komið, kunnu tey flestu, eisini tey óttafullu, ekkaleys fara til trogið, tí lítil vandi skuldi verið fyri, at tú fert at fáa ilt av matinum, sum settur er á borðið.
Hetta nýggja atlassið, Atlas til heim og skúla, sum Nám gevur út, er sera snotiligt fyri ikki at siga stásiligt og heilt øðrvísi enn tað fyrra, sum bara var slakar 100 blaðsíður. Hetta atlassið er størri, næstan 250 blaðsíður, prentið er fyrsta floks, og tað eru eisini nógv fleiri upplýsingar í tí. Atlassið er serliga ætlað skúlunum, so at næmingar kunnu læra seg landafrøðilig hugtøk og háttalag og læra at lesa og skilja kort. Men onnur kunnu sjálvandi eisini brúka atlassið.
Saman við atlassinum fer Nám at geva út eitt nýtt heimskort at seta á veggin og nýtt laminerað føroyakort, sum fer at tola at verða nógv brúkt.

atlas_mynd_1

Landafrøði er gomul frøði
Landafrøði er elligomul. Líka frá fyrndini royndu fólk at ímynda sær, hvussu heimurin sá út, og sum oftast var tað tá meira hugflog enn heimur. Á hesum øki vóru tað tó gomlu grikkarnir, sum aftur einaferð gjørdust fyrimynd. Teir granskaðu, teknaðu kort og staðsettu og staðfestu støð og landsløg á ein hátt, ið minnir um nútímans staðfesting við longdar- og breiddarstigum. Millum teir kendu landafrøðingarnar frá hesi tíðini er eitt nú Ptolemæus (uml. 100 til uml. 170), sum gav út landalæruverk.
Landafrøðin fekk eitt afturstig í miðøldini, serliga í eldru miðøldini, tá ið alt skuldi trýstast í ein átrúnaðarligan karm, og royndir vórðu tá gjørdar at fáa sett Eden urtagarðin og Paradís á landakortið. Komedian hjá Dante (1265-1321) er ein kend og enn hugtakandi frásøgn um júst hesa heimsmyndina.
Til alla lukku tóku arabar við, har sum grikkar sleptu, og teir mentu og varðveittu fornu vitanina um eisini landalæru til eina nýggjari tíð.

Landafrøði er eisini nýggj frøði
Landafrøðin hevur ment seg munandi í nýggjari og kanska serliga í okkara tíð. Fyrsta stóra frambrotið at kortleggja heimin kom við rannsóknarferðunum, sum byrja í 1400-talinum. Nú fara  lærdir náttúrufrøðingar at máta og granska, mátiamboðini eru betri, og vit fáa eina meiri nútímans fatan av fyribrigdum í náttúru og landslagi.
Og tað gongur skjótt framá, og tað er neyvan ov nógv avgjørt at tosa um eina kollvelting í landafrøðini hesi seinastu árini í okkara tíð. Nú kortleggja vit heimin við nýggjari tøkni. Vit máta hann við radara og ekkoloddi, og vit taka myndir úr loftinum við flogførum og frá fylgisveinum, ja, heilt niður í minsta smálut. Við kunningartøkni, t.d. GIS, ber til at goyma, greina og endurgeva landafrøðilig fyribrigdi av øllum sløgum sum talgildar upplýsingar. Ja, nú er tað næstan eitt spæl at gera landakort.
Sumt av hesum er greidliga umrøtt í hesum nýggja atlassinum.
Vit, sum onkuntíð hava fyri neyðini at kaga í eitt kort, kunnu fegnast um heimskortið hjá Google, sum roynir at savna alt, vit vita um lond og støð, so at vit skjótt kunnu finna ein bý, ein veg, ein stovn, ja, enntá okkara egnu hús, tí lutfallið á hesum kortinum kann broytast í eini handavending. Tá ber til at síggja heildina ella fara djúpari niður í kortið og skoða neyvari alt eftir tørvi. Nakað tað sama kanst tú royna á heimasíðuni kortal.fo.
Vit villast heldur ikki so nógv longur, hvørki til gongu ella í bili, tí nýggi elektroniski vegvísarin, GPS’arin, kennir stað og veg, og hann fer ikki skeivur.
Og verðin er ikki tann sama, tí nú ganga tey flestu við øllum hesum á fartelefonini.
Tá so er, kunnu vit av sonnum spyrja, um vit hava brúk fyri einum prentaðum kortasavni ella kortabók, sum atlassið jú er.

Hvussu føroyskir skulu vit vera?
Nú er eitt atlas sum nevnt eitt savn av landakortum. Politisk kort vísa, hvar londini liggja, landamørk, høvuðsstaðin og størru býirnar í teimum ymsu londunum. So hava vit topografisku kortini, sum eru staðlýsingar, í atlassinum nevnd hæddarkort, sum vísa eitt nú, hvar høvini eru, áir og vøtn og hæddir í landslagnum ella dýpið í sjónum, alt lýst við ymiskum litum. Vanligt er at leggja tey politisku kortini og hæddarkortini saman, og tá fáa vit ofta eina meiri fjøltáttaða mynd, har til dømis vegir, staðarnøvn og serlig støð eru avmerkt. Umframt eru eisini í hesum atlassinum útbreiðslukort, sum vísa útbreiðsluna og nøgdina av ávisum landafrøðiligum fyribrigdum – bæði nátúrligum og menniskjagjørdum. Onnur t.d. veðurfrøðilig viðurskifti kunnu verða lýst við sonevndum javnlinjukortum.
Alt hetta kann vera við til at lýsa støð, lond og heimspartar, sjálvandi treytað av, at tú dugir at lesa upplýsingarnar á teimum ymsu kortunum.
Júst tað politiska ger, at atlas ofta byrja við og gera mest burtur úr heimlandinum, og tað kann verða tað fyrsta, sum talar fyri, at vit eisini fáa eitt føroyskt atlas, sum setir Føroyar í miðdepilin. Tá skal atlassið staðfesta, at vit eru til, og at vit vilja vinna á t.d. danskleikanum í Føroyum, sum Jørgen-Frantz Jacobsen skrivaði um í 1920’unum, ella í dag á enskleikanum. Og tá so er, er sjálvandi lagt upp til orrustu. Serliga vit føroyingar eru ofta ósamdir um, hvussu føroyskir vit skulu vera, og hvør skal hava rætt at avgera, hvat føroyskt er. Summi óttast, at vit avbyrgja okkum landafrøðiliga og málsliga, onnur at vit herma ov nógv eftir tí útlendska.

Alt gjørt sambært viðtøkunum
Hetta nýggja atlassið til heim og skúla er ein týðing av enska atlassinum Collins Student World Atlas, sum kenda skotska forlagið HarperCollins Publishers gevur út. Hetta forlagið er kent fyri sínar atlasútgávur ikki minst tað stóra The Times Comprehensive Atlas of the World, sum júst er komið í 14. útgávu. Føroyska týðingin av Collins Student World Atlas er sjálvandi lagað til føroyska landafrøðiliga veruleikan. Tað er Erla Olsen, sum hevur týtt verkið til føroyskt. Nógv fólk og stovnar hava veitt fakliga vegleiðing og latið tilfar, umframt at landafrøðiligur fylgibólkur hevur luttikið í arbeiðnum. So hetta skuldi borgað fyri góðsku.
Tá talan er um týðingar og staðarnøvn hevur ritstjórnin á Námi gjørt tað einasta rætta at venda sær til Staðarnavnanevndina og Málráðið við ivamálum. Tað er greitt, um vit samanbera við atlassið, sum kom út í 1993, at hesaferð hevur ritstjórnin tó verið meira hóvsom, og nógv av tí, sum fólk stúrdu fyri og søgdu seg vita fór at standa í hesum nýggja atlassinum, er als ikki tikið við.
Landanøvn eru týdd við føroyskari stavseting, onkur staðarnøvn eru eisini umskrivað, harumframt eru nøvn á teimum stóru høvunum og nøkrum sundum týdd og nøvn á einstøkum firðum og býum. At ikki alt er týtt kann gera tað eitt sindur fløkjasligt viðhvørt. Vit síggja hópin av staðarnøvnum, sum eru stavað við øðrum stavraði enn tí føroyska, og heilt ørkymlandi verður tað, tá ið vit renna okkum í t.d. heitini Luksemborg og Luxembourg lið um lið á sama korti. Men soleiðis eigur tað at vera sambært viðtøkunum fyri slíkum arbeiði sum hesum, siga ritstjórarnir.
Hetta, at ikki alt og bara ein lítil partur av øllum nøvnunum og heitum eru týdd, kann fáa teg at spyrja, hvussu eyðsýnt tað er, at vit eiga at geva út eitt atlas á føroyskum, var tað ikki fyri tilfarið um Føroyar.
Sum heild eru føroysku týðingarnar á góðari leið. Mær dámar betur at stava Evropa við u heldur enn v, og tað sama sigi eg um Avstralia, men eg boyggi meg fyri yvirmaktini. Eg undrist eitt nú á týðingina Osiania, sum eg helt kundi verið ein russisk babuskja og ikki ein heimspartur.

Ein framúr lærubók
Tað stendur annars øgiliga nógv í hesum nýggja atlassinum, men tað er eisini nógv, sum ikki stendur í.
Tey vanligu kortini eru eyðkend, og tey eru á tremur við upplýsingum. Hesi kortini eru hinvegin ikki so nógv í tali, sum tú kanska hevði roknað við, tí í atlassinum er eisini hópur av øðrum kortum, talvum, diagrammum, grafum og stabbamyndum. Og tað boðar frá, at hetta atlassið fyrst og fremst er ein lærubók til skúlabrúks og at síggja til ein framúr lærubók.
Her eru møguleikar hjá næmingum í framhaldsdeild fólkaskúlans og teimum í miðnámsskúlunum at gera seg kunnugan við teir arbeiðshættir, sum verða brúktir í frágreiðandi landafrøði. Næmingarnir kunnu læra at lesa ymisk kort, máta frástøður, meta um støddir, gera samanberingar, síggja gongdir og rák, eygleiða hvar fólk og vinnulív støðast og kanska hví. Sum nakað forkunnugt kunnu næmingarnir læra seg at lesa býarkort við gøtunøvnum og áhugaverdum støðum at fara til, og tað er gott at duga, tá ið tú fert at ferðast.
Til ber t.d. at læra næmingarnar sambandið millum lutfall og neyvleika, og at tosa um ymisk sløg av niðurfellingum á kortini. Eg billi mær inn, at nógv av hesum noyðist lærarin at greiða næmingunum frá og loyva teimum at royna seg við í tímunum.
Eitt annað verður at greiða næmingunum frá, at norður og suður og eystur og vestur ikki bara eru heraðshorn, men eisini siga okkum okkurt um útbreiðslu av ávísum politiskum og landafrøðiligum viðurskiftum. Tað er eitt nú undrunarvert, at fátækraváðin er størri sunnast í bæði Føroyum (s. 46) og Italia (s. 93), hví tað nú man vera.
Eg sigi fyri meg, nú eg blaði í hesum fína atlassinum, at eg eri næstan farin at leingjast aftur í skúla.
Tað hevur tó sítt at siga, at hetta atlassið fyrst og fremst er ein lærubók. Nógv av tilfarinum eru dømi, sum verða brúkt um einstakt evni ella fyribrigdi á einum ávísum stað. Dømi um okkurt annað verður so víst á øðrum stað. Hetta ger, at talan er ikki um eitt av teimum stóru og meira víðfevndu atlassunum, sum taka næstan alt við. Kortini skalt tú vera óvanliga krevjandi, um tú ikki fært okkurt ella rættiliga nógv við í hesum nýggja atlassinum, eisini um tú ert vanligur brúkari.
Við so nógvum upplýsingum tøkum, sum her í hesum atlassinum, stingur seg tó upp spurningurin, um næmingarnir eisini fara at læra kritiska støðutakan til upplýsingar. Eitt nú hvussu tað ávirkar samfelagið, at fólk flyta so nógv úr og til Føroyar. Vit vita, at nógva fráflytingin avlagar fólkatalspyramiduna, men hon ger ivaleyst eisini, at t.d. arbeiðsloysið í Føroyum er minni, enn tað annars hevði verið. Hesum rósa politikarar sær ofta av, men gloyma at siga allan sannleikan. So her ræður um at vera varin.
Annars er umfatandi navnaskrá, so sum tað eigur í einum atlassi sum hesum. Eisini er hentur landafrøðiligur orðalisti, men eg helt meg tó varnast onkur landafrøðilig hugtøk, sum ikki eru tikin við í listan.

Føroyar eiga sín ruddiliga part
Føroyar eiga sum vituligt er sín ruddiliga part í atlassinum, 34 blaðsíður. Rói Højgaard á Føroya Dátusavni hevur teknað nýtt føroyakort til hesa útgávuna, og harumframt eru eisini nógvar upplýsingar á evniskortum, sum fleiri ikki hava verið at sæð á prenti áður. Tá talan er um føroyakortini havi eg ikki nógv at fýlast á, men tað undrar meg, at nógv fyribrigdi, sum eg hevði væntað vóru merkt av á kortunum, eru ikki við. Í eitt nú Hvalba fáa vit at vita, at har eru viti, kirkja og fornminni. Í onkrari aðrari bygd er bygdarsavn, vallaraheim ella kampingpláss. Men skúlar verða ikki nevndir, ikki ítróttavallir, bygda- og samkomuhús, bókasøvn, vinnuvirki ella stovnar. Sjáldan ella ið hvussu er ikki altíð. Eg kundi hugsað mær eina frágreiðing um hetta.
Eisini undrit eg á, hví flogvøllurin í Vágum at døma eftir teknlýsingunum á bls. 6 ikki er avmerktur sum meginflogvøllur, men bara sum lítil flogvøllur. Í mínum hugaheimi er hann, sjálvt um hann enn er tann einasti, okkara meginflogvøllur.
Vit fáa nógv at vita um íbúgvaviðurskifti, eitt sindur um okkara handil við útheimin, men eg sakni upplýsingar um okkara høvuðsvinnu, fiskileiðir o.a. Og hví er okkara samskiftiskaðal, SHEFA-kaðalin, ikki at síggja á kortunum?
Hinvegin eru nógvir spennandi upplýsingar at arbeiða við, og ivaleyst fáa næmingar okkurt at hugsa um, tá ið teir t.d. fara at samanbera og síggja, at samband er millum áseyðatal og lendið, sum sæst á eini lendislýsing fyri alt landið. Og undir partinum um norðurlond á bls. 50 ber til at síggja yvirlit yvir allar oljuleitiboringar í føroyskum øki.
Soleiðis sum atlassið er skipað ber væl til fleiri staðnis at samanbera føroysk viðurskifti við viðurskiftini í øðrum londum, og harvið fáa vit eisini eina fatan av, at vit eru til í heimshøpi.
Eg havi annars ofta ynskt mær eitt meira fullfíggjað savn við upplýsingum um Føroyar, so kanska áttu tey á Námi og Birgir Kruse, ritstjóri, nú stóra arbeiðið við atlassinum er av, at umhugsa at tikið gamla Trap, bindið um Føroyar frá 1968, fram aftur og dagført tað. Tað hevði heilt vist verið fongur.

Gott at hvessa sær vitið við
Eg havi nakrar ferðir í hesum ummæli nevnt, at tú kanst loyva tær at ivast í, um vit hava brúk fyri einum føroyskum heimsatlassi. Eru tey útlendsku ikki líka góð, sum tað føroyska? Vit kundu eisini sagt tað øvugt, at her hava vit eitt føroyskt atlas, sum er líka gott og flott sum tey útlendsku.
Men hvat so við internetinum? Er prentaða bókin ikki burturoldað?
Her havi eg hug at svara tvørturímóti. Júst hetta nýggja prentaða atlassið er kærkomið, nú vit øll eru um at vera rakt av talgilda minnisloysinum. Vit sláa alt upp á netinum, og ongum nýtist at vita og minnast nakað longur. Tí er tað gott, at vit einaferð enn fáa høvi at vera burtur í onkrum, sum hevur tyngd og ikki sodnast ov lætt. At vit her fáa borið eitt verk fult av vitan, sum hvessir forvitnið og vitið, og í hesum føri enntá eitt vælaverk.

atlas_mynd_2

Teir leingi livi

bussurNú seinnapartin, eg spákaði mær heim frá arbeiði, sá eg okkurt, ið minti um eitt pappírsark, liggja og rekast á vegnum millum øll tey niðurdottnu følnaðu bløðini, sum geva einum eina so hugtunga kenslu av memento mori.
Eg tók hetta arkið upp í hondina og sá, at har stóð okkurt skrivað á. Tað  minti um ein minnislista at hava við til handils, men tá eg las listan, sá eg, at hetta helst var ein yrking,

Nú haldi eg meg ikki vera ein teirra, ið hava skil fyri skaldskapi, men so frægt eg dugi at meta, so kundi krutluta handskriftin bent á, at henda yrkingin var skrivað av einum av okkara mentafólkum, – tað kundi sjálvandi eisini vera ein lækni, men neyvan nakar av okkara nærlagdu fólkavaldu.

Eg stóð beint við eitt ruskílat og ætlaði at tveita pappírið burtur, – hugsaði, at neyvan mundi hetta ríslið vera vert at goyma, tá tað knappliga kom mær til hugs, at kanska hevði okkurt skald mist henda lepan í nógva vindinum og gekk nú og harmaðist og kundi ikki gleða seg til eitt gott vikuskifti. Tí havi eg gjørt av at almannakunngera yrkingina, um hon nú kann kallast ein yrking. Líka veit eg.

So kann eigarmaðurin í øllum førum krevja at fáa hana aftur, og hann ella hon kunnu vera púra vís í, at eg krevji onga finningarløn.

Yrkingin ljóðar soleiðis:

Glíðibreytin

Siti og hugsi um ráðharrabil
Bara andin er mobilur
Frøist øll! Óhefta nevndin hevði bilskil
tí sjóstúkan riggar ikki longur.
Skomm var ikki skapt í Detroit
bara gyklið og glæman,
sum kann fjala minnið um farnar og komandi tíðir.
Men nú verður tað!
Ohoy, ohoy haldið av.
Her kemur Helle í sínum
beint aftan á Lars í sínum
bæði á kvøldtúri
í fríum bilbúri.
Gott at ongin ráðharri er í Føroyum.
Tí so noyddust vit gomlu,
ið eftir eru,
sum hava onga peru,
at skaffa fæ til fríar ráðharrabilar.
Og tí er ikki vandi fyri,
at tey her fara at koyra Baldur yvir.

Eitt Ólavsøkuteiti (at koyra beint í ruskovnin)

Tað hendir seg ofta, at vit, sum fáast við at handfara og herberga skjølum, koma fram á ymist áhugavert. Sjáldan eru stundir at granska nærri í øllum tí, sum kanska kundi sagt okkum okkurt um bæði sam- og fortíð.

Ein dagin herfyri, eg var við at rudda upp eftir einum vinmanni, sum var fluttur av landinum fyri well, fann eg henda stubban millum pappírini á skriviborðinum hjá honum – helst skrivaður til stuttleika. Nú hevði rithøvundurin sagt greitt, at hetta prosapettið ikki var vert at goyma, men at tað skuldi beinast burtur. Men hesaferð fekk eg meg ikki til at gera eftir boðum, tí eg helt hesa lýsingina av Malenu vera so sympatiska, at tað ger onki, um onnur eisini sleppa at lesa. Málsligur dýrgripur er hetta ikki, og eg umhugsaði eina løtu at lata hetta prosapettið í ein virðiligari málbúnað, men lat so vera. Tað er ikki rætt, at vit frøðingar skulu blanda okkum uppí alt, og eg velji tilvitað at lata almenninginum henda bókmentaliga skemtistubban upp í hendi í óbroyttum líki, ja, í øllum sínum autentisiteti. Eg fari ikki at gera nakra roynd at meta um, um skriving sum henda stuðlar uppundir ella ger upp við nakra ávísa bókmentaliga hevd. Tað fari eg at lata onnur døma um.
Eg vóni bara ikki, at vinmaðurin, sum skrivað hevur, kemur fram á hetta, nú tað er almannakunngjørt, og fer at krevja meg eftir umbering. Men umbering skal hann fáa, hóast eg ikki kenni meg sekan í nøkrum í hesum føri. Lat meg kortini gera greitt, so ongin misskiljing skal verða, at hetta er ikki evni og málburður, sum eg kann standa inni fyri ella ábyrgdast fyri. Men tann sum livað hevur veit tó, at tá um menniskju ræður, kanst tú vænta tær alt.

Yvirskriftin, ið er brúkt her, er tann, sum stóð ovast á prosapettinum, og orðini vóru hesi:

Malena var ikki ein og hvør. Var hon ikki kona, hevði tú ikki ivast í, at hon hevði nossir.

Hon hevði í hvussu er frisørsalong, so hon var í standi til at svara hvørjum sítt.
Og søgurnar um hana og gemalin vóru mangar.

Eitt nú segði hon, at tað var ein moðin maður, hon hevði fingið. Ja, hon var rasandi, tí hann einaferð hevði sagt, at ein genta í grannahúsunum sá so skidegott út. Hann burdi annars vitað, at tað var brandólógligt at lúra eftir smágentum, tí handan dullan yvirav var underage.

So gekk hann eisini og mølmaði um, at tað var so cool at fara á Summarfestival. Ja, gleddi seg til at hoyra gomul orkestur spæla tónleik, sum langt síðan var passé. Tað var eisini so drønhamrandi troyttandi at hoyra hansara møsn um, hvussu upplyftandi tað var at syngja við, tá teir spældu gamlar slagarar.
Kitsch. Hallo, kom víðari, segði Malena ofta við hann. Men hann, hvat var hann annað enn ein lortur.

Eitt árið var hann so drønandi fullur og var dottin í eina veit og kom dýggjvátur válandi heim við einum hálvum hotdog í hondini. Hann slóðaði um allan kampingvognin og tveitti seg so á songina í fullari mundering, gjøgnumbloyttur allur sum hann var. Og morgunin eftir vrøvlaði hann um, at tað hevði verið ein kempufest. Ja, bevares. Hví spurdi hann ikki, hvør tað var, sum sat og reyvkeddi seg í kampingvogninum, meðan hann fisaði runt eftir sprutti og gjørdi bæði sær og henni fyri skommum. Ein sovorðin kraftidiot, sum gekk og bilti sær inn, at lívið var eitt Reality Show.

Tað var hetta og alt hitt, sum gjørdi, at Malena vildi hava skilsmissu, tí nú skreið hon. Hon mundi fingið kvalma, tá hann græt og bjóðaði time out og vildi hava fairplay.

Frisørsalongin var annars ultramodernað. Malena hevði installerað útstýr, so staðið var eitt hotspot, og hevði keypt sær ein risastóran flatskerm. Og kundarnir søgdu, at tær hildu tað vera megafeitt at kunna kjekka Facebook og Twitta, meðan tær fingu gjørt hárið.

Alt kundi verið so lekkurt, men akk. Sonur Malenu var hyperaktivur, tað var ongin ivi um tað. Hann legði planir um alt møguligt, og altíð skuldi alt, sum hann fann uppá, vera so kanónfeitt. Bara deprimerandi, at hann altíð koyrdi alt í sænk. Eg veit ikki, hvussu ofta eg havi sagt pliiiis, tá hann kom við nýggjum ideum, segði Malena. Veruleikin var bara, at hann var ein snottungi, sum var skidebangin fyri at gera eitt ordiligt dagsverk. Hann helt seg duga, og hann var íverksetari, segði hann. Fólk skiltu hann ikki, hildu hann vera snottdovnan, men tey vistu sjálvandi ikki, at man mátti halda seg í róð, tá man var mitt í inkubatiónsfasuni.
Fyri meg, segði Malena, var tað totalt líkamikið, um ongin skilti hann, soleiðis sum hann altíð pástóð. Og hvør skuldi skilt ein, sum tosaði, sum hevði hann pissað í saltsjógv, tá fakta er, at hann alt sítt lív hevur ferðast runt á bildekkum, og ongantíð sett sín fót á nakað bátadekk.
Tí var tad super, tá hann ein dagin segði, at hann hevði funnið sær damu og ætlaði at flyta. Og frekt var beistið eisini og segði, at ongin tímdi at búgva, har eg loseraði, og kallaði meg enntá eina vampýrellu, segði Malena og hevði tár í eygunum, so upprørd var hon.

Men nú stóð Ólavsøkan fyri durum, og Malena gleddi seg so at fara einsamøll, og hon hevði eisini eini tvey dates, sum skuldu testast. Bara shit, at hon beint nú var so snottforkølað, at hon risikeraði, at alt kundi fara í vaskið.

Men Malena kom á Ólavsøku og hevði tað skideskæg, og alt klappaði sum tað skuldi. Hon fekk eyga á bæði Heðin Mortensen og Jógvan Fríðriksson og møtti fleiri, sum høvdu hug at flirta. Ikki fyrr enn nú uppdagaði hon, hvussu lekkurt tað var at vera singul, og hon kundi bara konkludera, at hon skoraði á Ólavsøku. Ja, tað var enntá um reppið, at hon fekk sær ein útlending, sum var komin til Havnar at uppliva Ólavsøkuna, og harvið hevði hon kanska kunna fingið sett Føroyar á heimskortið.
Men tað kiksaði, og hon fann sær ein annan, og tey hyggaðu sær gevaldugt. Og tað var mega.

(kanska framhald)

Ummæli eru ikki tað, tey vóru

Landsbókasavnið hevur sum kunnugt til uppgávu at savna, skráseta og varðveita allar føroyskar bókmentir. Hartil kemur eisini, at savnið skal gera sítt til at savna ymist tilfar, sum kann lýsa føroyska bókmentasøgu, mentan og siðsøgu. Hetta bendir á, at bókmentir og útgáva av bókmentum í breiðastu merking eru virkisøkið hjá Landsbókasavninum.
Eitt tekstaslag, umframt bókmentirnar sjálvar, sum bókasøvnini leggja stóran dent á at savna og skráseta, eru ummæli. Ummæli eru – ella vóru, kunnu vit heldur siga – metingar, sum tey, ið høvdu skil fyri bókmentum, og sum dugdu at seta seg í lesarans stað, skrivaðu. Ummælini vóru vanliga um bøkur, sum júst vóru útkomnar. Tey vóru sum oftast eitt slag av brúkarakunning, tvs. ein vegleiðing hjá teimum, sum ætlaðu at keypa og/ella lesa eina bók. Men eisini ein afturmelding til rithøvundin ella forlagið og ein háttur at gera garð um tað, sum vóru góðar bókmentir, og at halda tað uttanfyri, sum ikki stóð mát.
Ummæli stóðu vanliga at lesa í dagbløðunum, onkuntíð í tíðarritum, mentanar- ella bókmentatíðarritum. Hesi ummæli verða skrivað enn. Ja, seriøsu dagbløðini hava ofta heilar sektiónir við ummælum.

Men nú er kortini hend ein broyting, og ummæli eru ikki longur tað, tey plagdu at vera.

Møguleikarnir við nýggju miðlunum, sum loyva øllum at vera útgevarar, hava havt við sær, at nú verða ummælini ikki altíð skrivað av bókmentakønum, men líka so ofta av vanliga lesaranum. Á heimasíðum hjá bókasølunum kann lesarin greiða sínum javnlíkum frá, hvat hann ella hon heldur um bøkurnar, um tær eru góðar ella vánaligar, um lesarin er fegin ella iðrar seg um keypið. Og hóast greiningin ella grundgevingin fyri dóminum mangan er munandi styttri enn í gomlu ummælunum, meira subjektiv, vil onkur kanska siga, so vísa kanningar, at lesarar ofra líta meira á tað, sum aðrir lesarar siga, enn tað, sum serfrøðingarnir siga. Tær fata vanliga lesaran, sum ‘ein av okkara’, og tá so er, fara vit ikki út í krókarnar at kanna nærri.
Og tað ber eisini til at gera bókmentaliga dómin púrasta leysan av vanligum uttanumtosi, men lata so og so nógvar ella fáar stjørnur siga, hvussu góð ella vánalig bókin er. Hvat stjørnurnar í sjálvum sær merkja kann vera ilt at meta um. Men 5 stjørnur eru nú einaferð betri enn 4 stjørnur, serliga um 6 stjørnur eru tað mesta tú kanst fáa. Tað ber eisini til at rokna miðaltalið av fleiri metingum, og tað má so gera metingina enn meira álítandi. Eg havi lagt til merkis, at tey eisini eru farin at geva stjørnur í sendingini In Mente. Her eru umrøðurnar tó eftir mínum tykki ofta ov drúgvar, tí senditíðin skal fyllast út, og tað verður mest til leyst prát um ymsar tættir av bókini ella listaverkinum, sum verður umrøtt; hvat ein heldur um hetta ella hitt, og hvat hin heldur, og um fólk eru samd ella ósamd. Men ein mentanarsending er nú betri enn ongin.

Men aðrar broytingar eru eisini, nú vit tosa um ummæli. Fyri tað fyrsta, so kanst tú nú lesa bókaummæli í vikubløðunum. Hetta er bara tekin um, at markið millum tann framkomna lesaran og lesaran av lættisoppatekstum kámast. Og kanska er tað bara gott. Eitt annað er, at ummæli nú ikki bara eru prentað í bløðunum ella í bókmentatíðarritum. Nei, nú eru fólk farin at skriva ummæli í eitt nú bloggum, á heimasíðum hjá teimum sjálvum ella hjá stovnum, har tey arbeiða. Og hetta gevur bókasøvnunum grá hár í høvdið. Tí nú er ikki longur so einfalt at finna ummælini og skráseta tey. Tey eru spjadd út um allar geilar. Og spurningurin er, um tað yvirhøvur ber til at fylgja við, hvat verður ummælt, á tann gamla mátan.
Taka vit til dømis nú seinastu bókina Brahmadellarnir hjá Jóanes Nielsen, so havi eg ikki sæð nakað vanligt blaðummæli av bókini. Niðurstøðan kundi tí verið, at bókin als ikki var ummæld. Men tað er hon.

11. oktober í ár legði Bergljót av Skarði, studentaskúlalærari, eitt ummæli av nýggju bókini hjá Jóanes út á bloggin hjá sær. Talan er um eitt drúgt og áhugavert ummæli, sum endar við: Bókin er góð.
Lesið ummælið her: Ein ektaður Jóanes

Nakað seinni hevur Turið Sigurðardóttir, professari á Setrinum, sett eitt ummæli á heimasíðuna hjá Setrinum: Tiltrongdur søguspegil.
Hon sigur í ummælinum, at talan er um eina frálíka skaldsøgu, men eina ónýtliga bók.  Hon sipar her til tekstin, sum er “illa hagreiddur á vegnum frá høvundi til lesara. Forlagsarbeiðið er so skikkað, at upplagið átti at verið brent og bókin prentað umaftur.” Hetta ljóðar undrunarvert, og tað sleppur heldur ikki at standa ósvarað.
10. november skrivar Eivind Weihe, lektari á Setrinum, aftursvar eisini á heimasíðuni hjá Setrinum við heitinum Um bókabrenning og at lesa við dogmatiskum brillum. Har verjir hann tekstin og grundgevur verjuna við, at tað sum Turið heldur vera villur í grundini er “eitt raffinerað stílbragd.”

Her er umframt ummæli eisini talan um bókmentafrøðiligt kjak, sum er áhugavert eisini hjá eftirtíðini at vita um.

Og kanska hava onnur eisini ummælt bókina hjá Jóanes Nielsen á netinum.

Hetta sigur mær, at skulu vit í komandi tíðum hava eitt yvirlit yvir føroysk bókaummæli eisini í framtíðini, so mugu vit finna nýggjar arbeiðshættir á bókasøvnunum, tí tað kann ikki vera meiningin, at vit bara skulu líta á, at Google ger arbeiðið fyri okkum. Ella er tað?

Eitt nýtt ættarlið skrivar

Eg fari vegna Landsbókasavnið og Bókadeildina, sum eisini er umboðað her í kvøld, at bjóða tær Oddvør Johansen og manninum Kanny Sambleben og annars øllum tykkum, sum eru komin her í kvøld, hjartaliga vælkomin. Hetta er eitt kvøld, sum vit halda til heiðurs fyri Oddvør, sum fylti 70 fyri nøkrum døgum síðan. Oddvør er sum kunnugt ein av okkara virknastu rithøvundum hesi seinastu árini, og hon hevur eisini gjørt vart við seg sum viðmerkjari í almenna kjakinum og í bløðunum.
Fyri bara nøkrum fáum vikum síðan heiðraðu vit ein annan av okkara rithøvundum, Gunnar Hoydal, á hansara 70 ára degi her á Landsbókasavninum. So nú kanska onkur heldur, at vit hava gjørt tað til ein politikk her í húsinum at halda 70 ára føðingardagin hjá føroyskum rithøvundum. Nei, kanska ikki tað, men hinvegin hví ikki?
Rithøvundar eru áhugaverd fólk, sum lata av sínum gávum, so hví ikki vísa teimum uppibornan heiður?

Oddvør, sum er úr Havn, hoyrir til eitt nýtt ættarlið av føroyskum rithøvundum, sum fóru at skriva ella í hvussu er at geva út skaldskap í 1980’unum og 1990’unum. Gunnar Hoydal, sum vit longu hava nevnt, er ein í hesum ættarliði, sum eisini telur eitt nú Hanus Kamban, Ebbu Hentze, Bergtóru Hanusardóttir, Heina Hestoy og Marionnu Debes Dahl.
Eg sigi eitt nýtt ættarlið, men eg haldi ikki, at eg fari skeivur, um eg eisini sigi eitt nýtt slag av skaldskapi – í Føroyum í øllum førum. Ikki soleiðis at skilja, at onki av tí, sum tá verður skrivað, ikki hevur verið skrivað áður, tí tað hevur tað. Tað nýggja er heldur eitt nýtt evni í skaldskapinum. Og hetta kemur kanska eina týðuligast til sjóndar í júst skaldskapinum hjá Oddvør Johansen.
Tað er hetta rákið í skaldskapinum, tá ið tað persónliga ella privata verður alment, fær týdning og harvið eisini almennan áhuga. Tað verið seg við ella uttan at verða idealiserað.
Vit meina her við eitt slag av realismu, sum eisini hevur verið rópt gerandisrealisma. Her var talan um eitt bókmentaligt rák í føgru bókmentunum, sum tók seg upp aftur í okkara grannalondum, serliga í 1970’árunum, men sum eisini kom greitt til sjóndar í barna- og ungdómsbókmentunum, sum høvdu sína gulløld um nøkunlunda somu tíð.
Hetta vóru frásagnir um tað vanliga einfalda lívið, um kensluligar upplivingar og trupulleikar, sum komu fyri hjá teimum flestu, men sum nógv hildu hava lítið upp á seg ella vera triviellar.
Í hvussu er ikki nakað, sum var vert at skriva um.
Nógv av hesum hevði til tá livað eina forfjónaða tilveru í lættisoppabókmentunum, men kundi nú knappliga latast í ein listarligan búna. Tað var hugtakandi at lesa um royndirnar hjá púra vanligum fólkum. Tey vóru ikki bara tigandi offur fyri brúksmentan og skiftandi samfelagsligu rákunum, men høvdu eitt lív og royndir, sum vóru verd at geva gætur. Vit hitta nýggjar samfelagsbólkar í bókmentunum: kvinnur, børn, ungdómar ella vanlig arbeiðsfólk. Tað er eisini um hetta mundið, at lív kemur í aftur eitt bókmentaslag, sum verður rópt kvinnuligar bókmentir. Bøkur skrivaðar av kvinnum og um kvinnur og sum lýsa teirra lív og hugsan. Og hetta hugtak hevur verið brúkt um í hvussu er onkrar av bókunum hjá Oddvør Johansen.
Royndirnar hjá vanligum fólkum kundu eisini setast upp ímóti øðrum rákum í tíðini, eitt nú hina kynisku yuppietilveruna hjá teirri meira vælbjargaðu miðalstættini, ella vinnuliga stórlætisørskapinum hjá vinnulívsfólkum og politikarum, sum hugsaðu stórt.
Í teimum nýggju bókmentunum, sum kanska ikki vóru so háfloygdar, verður dentur lagdur á virðing fyri tínum nærmastu, gott vinalag, hugflog, vanligt vit og skil, list, kærleika og erotikk.
Øll vóru ikki líka fegin um henda nýggja meira gerandisliga skaldskapin, sum tey hildu ikki livdi upp til eina rætta bókmentaliga hevd um úrmælingabókmentir, men tað løgdu lesararnir so onki í. Teimum dámdi væl hesar bøkurnar ella søgurnar, tí tær søgdu teimum nakað.

Oddvør Johansen hevur lagt ikki so lítið aftrat føroyska bókmentaliga arvinum. Hon hevur skrivað fleiri skaldsøgur, stuttsøgur, barnabøkur og givið út greinasøvn. Talan er um eitt fjølbroytt bókmentaligt avrik, og tað er stuttligt at fara í okkara skrásetingar her á Landsbókasavninum og staðfesta, at Oddvør’sa navn er knýtt at einum hópi av bókmentaligum tilfari, bæði tí, sum hon sjálv hevur skrivað, og tí, sum onnur hava skrivað um hana ella um tað, sum hon hevur skrivað. Vit hava eisini nøkur handrit hjá Oddvør á goymslu her í savninum. Alt hetta er tilfar, sum vit kunnu lesa, tá ið vit stytta okkum stundir og vilja hava eina ella fleiri upplivingar, men hetta er eisini tilfar, sum vit kunnu granska ella brúka, tá ið vit vilja kunna okkum um, hvat varð skrivað í Føroyum eitt ávíst tíðarskeið, og hvussu tey skrivaðu tá.
Talan er um bókmentir og bókmentasøgu í einum.
Eg nevndi, at Oddvør eisini hevði gjørt vart við seg í kjaki. Her tekur hon støðu fyri mongum av tí, sum hevur týdning í hennara fagra skaldskapi. Hon tekur partí fyri tí veikara partinum, teimum, sum mugu tola nosini, tá ið alt fer fyri mutur, men hon hevur eisini ans fyri eitt nú sermerktum lokalum støðum, náttúruperlum, søguligum ella byggilistarligum dýrgripum, sum tey, sum hava so øgiligan skund, ofta ikki geva sær far um, tí slíkt forðar framburði, vøkstri og tí nýggja, sum er uppi í tíðini. Tey tíma ikki at fáast við grenj, siga tey.
Og so hevur Oddvør eisini einastaðnis lýst, hvussu tað í síni tíð, var at koma í hóslag við smakkdómarar, sum vóru so upptiknir av tí, teir hildu vera rætt, og sum vóru so múlatrútnir, at teir gloymdu at uppliva, fylgja við tíðini ella hava tað stuttligt.
Men Oddvør hevur tíbetur staðið við sítt og skrivað tað, sum hon hevði hug at skriva. Og takk skal hon hava fyri tað.

Og eg haldi eisini, at vit kunnu staðfesta, at Oddvør Johansen longu hevur fingið viðurkenning fyri sítt bókmentaliga avrik. Í 1983 og 2002 fekk hon Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri ávikavist skadsøgurnar Lívsins summar og Tá ið eg havi málað summarhúsið. Í 1988 fekk hon Barnabókavirðisløn Tórshavnar býráðs fyri bókina Skip í Eygsjón. Í 2001 var hon í uppskoti til at fáa bókmentavirðislønina hjá Norðurlandaráðnum fyri skaldsøguna Í morgin er aftur ein dagur, og henda skaldsøgan var eisini vald út at umboða føroyskar bókmentir á bókastevnuni í Frankfurt í oktober í ár.

Nú vit savnast her í kvøld at heiðra rithøvundin Oddvør Johansen á hennara 70 ára degi, so gera vit tað fegin, bæði hennara vegna, men eisini tí at tað gevur okkum eitt høvi at gera vart við Landsbókasavnið og bókasøvnini. Eins og rithøvundar hava brúk fyri viðkenning og at vit vísa teimum ans, so hava vit, bókasøvnini, nú meira enn áður brúk fyri at gera okkum sjónlig. Tí, sum tað man vera teimum flestu greitt, bókasøvn eru at kalla útihýst í almenna politiska orðaskiftinum, og tað halda vit er spell. Góð bókasøvn eru ein týðandi vælferðartænasta.
Og vit kundu sjálvandi ynskt okkum, at Oddvør eisini hevði skrivað okkurt um hetta, og hvør veit, kanska hevur hon gjørt tað, men júst ta søguna noyðast vit helst sjálvi at skriva.

Eg fari her at enda at nýta høvi til at ynskja tær Oddvør hjartaliga tillukku við runda føðingardegnum.

Røða hildin á Landsbókasavninum 2. november 2011, tá skipað varð fyri haldi í sambandi við, at Oddvør fylti 70 ár.

Ger verðina til skaldskap

Gunnar Hoydal 70
Eg fari vegna Landsbókasavnið at bjóða Gunnari Hoydal og konuni Jette og annars øllum tykkum, sum eru komin her til hetta føðingardagshaldið, sum vit hava, nú Gunnar fyllur 70, hjartaliga vælkomin.
Tit hava fingið eina skrá í hondina, so eg skal ikki umrøða hana her.

Vit, Landsbókasavnið og Bókadeildin, hava valt í dag á sjálvum føðingardegnum at heiðra rithøvundin Gunnar Hoydal, nú hann fyllur runt, og tað halda vit, at vit hava góða grund til.
Skal eg tosa fyri Landsbókasavnið, so hevur tað sum endamál at savna, skráseta og varðveita allar føroyskar bókmentir, og alt sum er skrivað av bókmentum um Føroyar og av føroyingum. Vit hava eisini eina deild við handritum eftir føroyskar høvundar og handritum, sum skula lýsa føroyska bókmentasøgu, mentan og siðsøgu. Hetta er okkara íkast til tjóðarbyggingina og okkara háttur at varðveita tjóðina ella ein eftir okkara tykki týðandi part av henni.
Fyri okkum er tað tí av stórum týdningi, at tað eru fólk her í landinum sum skapa og skriva. Tað er tað, vit sum stovnur, liva av. Og hetta sum vit savna, eru ikki bara savnslutir, men verk, sum hava eitt viðkomandi lív og tá væl vil til eina ævi á bókasavninum, men eisini uttanfyri bókasavnið. Vit fegnast sjálvandi um, at vit hava hendan arvin at bera út aftur til fólkið, tá ið tørvur er á tí.

Hildið lív í føroyskum bókmentum
Gunnar Hoydal er ein teirra, sum í longri tíð hevur hildið lív í føroyskum bókmentum. Hann er ein fjølbroyttur rithøvndur, sum skrivar væl í so at siga øllum bókmentasjangrum. Nógv av tí hann skrivar, tekur støði í hansara egnu upplivingum ella eru skaldsligar tulkingar av hesum upplivingum, men støði verður eftir mínum tykki eisini tikið í vandamálum í okkara nútímans samfelag ella samfelagnum, sum tað var, tá ið verkini ella ritini vórðu skrivað. Tað er eisini hetta, sum ger hansara bókmentaliga verk áhugavert, men ikki minni list fyri tað.
Brandes segði í síni tíð, at tað sum gevur bókmentunum lív, er at tær taka mál ella ’problemir’ upp til orðaskiftis. Nú var hann – Brandes – bergtikin og hevði tí ein greiðan boðskap at bera, men sum bókmentalig fyrimynd ella normur, haldi eg, at hansara orð avgjørt hava nakað upp á seg. 

Gunnar er viðhvørt polemiskur og eisini avgjørdur á sín serliga hátt, men hann dugir sanniliga eisini at kasta polemiska hamin av sær, tá ið brúk er fyri tí.
Nú skal eg ikki her fara at geva meg í holt við at lýsa skaldskapin hjá Gunnari og tað nógva sum hann annars hevur skrivað. Tað hava onnur longu gjørt, og onnur fara at gera tað.
Amerikanski sosiologurin Charles Wright Mills nevnir í kendu bókini hjá sær The Sociological Imagination frá 1959, tann sosiologiska ímyndanin, at tú skilur ikki lívsøguna hjá einum menniskja ella søguna hjá einum samfelag, um tú ikki skilur tey bæði saman og í síni heild. Hann sigur víðari, at hóast vit liva í faktaøldini, sum hann kallar tað, so livir menniskjan ikki bara av kunning ella informatión. Menniskjan hevur meir ella minni tilvitað tørv á andaligum førleikum, sum kunnu hjálpa henni at viðgera kunning og at menna vit og skil til tess at fáa eitt tilvitað yvirlit yvir tað, sum hendir í heiminum og tí sum kann henda við henni sjálvari.
Og hesa uppgávu ella skyldu at hjálpa til at hvessa vitið hjá okkum øllum hava serliga rithøvundar, miðlafólk, lærarar, listafólk, granskarar og so sjálvandi bókasøvnini.
Uttan at seta Gunnar í bás, so haldi eg, at hann á ein áhugaverdan og sjáldsaman hátt í sínum skalskapi dugir at lýsa, men eisini sameina søgu og ævisøgu, stað og umstøður. Í hvussu fyri meg hevur hetta verið eitt av tí, sum hevur givið mær hug at lesa Gunnar.

Teir hava ikki ans fyri mentan
Skal eg nevna eitt, sum eg haldi er eyðkent í so at siga øllum tí, sum Gunnar skrivar, týðiliga nakað, sum ordiliga býðir honum ímóti, so er tað tá ið vit stilla ov nógv inn á tað materiella og serliga tað kommersiella. Gunnar brennur fyri mentanini, og hann veit og er sjálvur dømi um, at mentan sprettir úr skapan, gávum og arbeiði. Tað er tí hann hevur at politikarum fyri ikki at hava ans fyri tí mentanarliga, tí sum verður skapt úr nýggjum, ta serligu mentanina, sum ger okkum til tað vit eru. Og ikki minst, at teir – politikararnir – als ikki tykjast hava ans fyri, at júst í Føroyum er í mun til stødd ein skapanartrongd og eitt listarligt virksemi, sum nærum onga aðra staðnis. Vit hava eitt tilfeingi, eitt veldugt aktiv sum ríkar tjóðina og kann ríka hana enn meira, um vit fáa hetta tilfeingi til høldar. Men vit taka tað bara róligt, eru líkasæl og vóna, at vit ikki fáa tað, sum vit hava uppiborið.

Listafólk skulu hava umstøður at skapa, tey skulu hava breyð á borðið og tey skulu hava viðurkenning fyri síni avrik. Hetta stendur í beinleiðis andsøgn til hugsanina, at mentan fært tú fyri onki. Og hvør hevur ikki hoyrt um politikarar, sum býta út játtanir, men sum ikki vilja gjalda fyri mentan, men fegnir pynta seg við henni, tá ið onnur eru hjá ella hoyra. Gunnar hevur bæði eina og tvær ferðir staði á palli her á Landsbókasavninum og greitt frá teimum, ið hvussu er tá, serstakliga vánaligu umstøðunum skapandi list hevur í Føroyum.
Ja, nú eru enntá mentafólk, sum eru farin at geva til kennar, at tey rætt og slætt eru ella kenna seg sum apukattar.

Men kanska hevur Gunnar ikki hetta – ikki at dáma gíriga peningaheimin – frá ongum. Pápi Gunnar Karsten Hoydal skrivar í brævi til Christian Matras dagf. 2. september 1945 um føroyskan politikk, og um tað politiska rumbul sum tá er, og hann leggur so hetta aftrat: “Eg skal siga tær tað, at eg ‘óttist’ hesar peningamennirnar, sum nú eru uppi í politikki í Føroyum. Alt gott at siga um peningamenn, sjáldan munnu teir vera reinhugaðir. Tá ið spurt verður um samfelagsmál, man maðurin, sum lítið eigur, ivaleyst aloftast standa reinari í síni hugsjón enn hin peningasterki.”
Jú, sum tað kemur greitt fram her, muturspilla vísir seg ofta hjá bæði monnum og kvinnum, tá ið vit seppa framat valdinum. Ja, tað skal í hvussu er góð mura til at standa ímóti.
Eg haldi meg bestemt hava sæð onkra tilsiping til júst hetta í summum av tí, sum Gunnar hevur skrivað.

Andslív og politikkur
Tað ber til at síggja næstan frá tí fyrsta, sum hann annars skrivar ella gevur út alment, at Gunnar longu sum heilt ungur hevur áhugamál, sum ikki eru heilt álík teimum, sum ungdómar vanliga hava.
Í einum Varða frá 1964, skrivar Gunnar sum tá er fyrst í 20’unum eitt framúr væl skrivað ummæli av bókini hjá Bjørn Poulsen: Ideernes krise i åndsliv og politik, sum tá var útkomin fyri nøkrum árum síðan, og sum hevði elvt til orðaskifti. Ummælið er upplýsandi, objektivt, men samstundis kritiskt, soleiðis sum eitt veruligt ummæli skal vera. Fjáltur var komin Bjørn Poulsen tí hann varnaðist eins og postmodernistarnir seinni, at autoriteturin í politikki og andslívi var viknaður, ja, var ikki tað, sum hann hevði verið fyrr, tá tær stóru hugsjónirnir vóru høgt í metum. Hann ber fram, at leysar hugmyndir hava við sær leyst orðaskifti, og av tí veikt demokrati. Hann ger serliga vart við tvílyndið í menniskjanum har vit øðrumegin eru undirgivin girnd og blindum rakstri, og hinumegin høgum áhugamálum. Tá høgu áhugamálini kámast ella missa sítt virði, ja, tá fáa vit girndina og jagstranina eftir skjótum vinningi. Soleiðis var tá, og at hetta framvegis er so, ja, tað er júst hendan tíðin vit nú eru mitt í gott dømi um, nú vit sleikja sárini, vit øll fingu, tá fíggjarbløðran brast fyri einum trimum, fýra árum síðan.
Eg haldi kortini at tað boðar frá einum góðum komandi rithøvundi, at hann longu so ungur, sum her er dømi um, hevur áhuga fyri teimum avgerandi spurningum, ikki bara fjalunum, men sjálvum stórviðinum í samfelagnum. Og so tað aftrat, at hann eisini hevur eina hóming av, at tað kann liggja nakað av afturhaldi fjalt í skriving, sum hesari hjá Bjørn Poulsen.
Og at hetta góða ummælið ikki var nakað upplop, tað hava vit so fingið ótald prógv fyri frá tí, sum Gunnar síðan hevur skrivað.

 Verðin var nóg stór
Tú Gunnar komst í verðina, og tað var skjótt, at tú visti, at verðin var nóg stór, sum var. Har skuldi onki leggjast aftrat. Tað var sum hjá dunnungunum hjá H.C. Andersen, sum, tá ið teir høvdu hugt seg um – tað brast úr teimum: Nei, sum verðin er stór. Ungamamman visti tó betri. Men tú fekst annað at síggja, soleiðis sum tú eisini lýsir í tínum skaldskapi. Eg veit ikki um tú ert verðinsmaður, men verðin vaks, og verðin hevur lyndi til at troðka seg inn á okkum. Verðin er hugtakandi, hóttandi, órættvís, undarlig, ja, hon er eitt undirverk, hon er okkara pallur, sum Shakespeare tók til, hon skapar okkum og vit skapa hana. Og so er hon gott tilfar at gera skaldskap burturúr. Ja, biður um at verða viðgjørd eisini skaldsliga.
Tí var tað gott, at tú seinni komst til tað sannføring at verðin ongantíð verður ov stór. Og at tú kundi staðfesta, sjálvt um nógv var avrikað, bæði gott og minni gott, at tað framvegis var nógv eftir av ókomnum.

Lat tað vera okkara góða vón.

Ein viðurkenning og onnur
Tú hevur mangan víst á, sum nevnt eisini her á Landsbókasavninum, at tú og onnur skapandi listafólk og listagreinir, ikki fáa tað í hvussu er peningaligu viðurkenning og tær sømdir og virkisumstøður, sum tit halda tykkum hava uppiborið. Eg veit ikki hvussu støðan hjá tykkum er í dag. Kanska frægari, men neyvan nøktandi. Eg kann siga fyri okkum her sum stovn, at vit uppliva tær ringu tíðirnar, og eru skjótt ikki annað enn húð og bein, og høvdu ivaleyst kunna vunnið 1. virðisløn í einum av hesum nútímans vakurleikakappingum, har tað ræður um at vera rak. Vit bíða enn líka spent eftir tí eina pottinum, sum skal latast mentanini av hvørjari oljutunnu, sum verður vundin upp úr føroysku undirgrundini.
Men viðurkenning hevur sum so mangt annað tvinnar síður. Eitt er peningaliga viðurkenningin, hitt er viðurkenningin sum kemur av, at tað verður lurtað eftir rithøvundunum, tá ið teir hava nakað at siga, at teir verða lisnir.
Og eg eri ikki heilt vísur í, at hesar báðar viðurkenningarnar altíð fylgjast, uttan at rithøvundin nú eisini skal lastast fyri tað.
Tær báðar viðurkenningarnar fylgjast í hvussu er ikki her. Vit hava onga peningagávu at lata, men tú Gunnar skalt vita, at vit hava stóra virðing fyri tínum listarliga og skaldsliga avriki, sum tað eisini er okkum unt at goyma her, vísa fram og læna út. Tað skuldi hetta haldið í dag vera tekin um, og vit himprast ikki, men fara her at ynskja tær hjartaliga tillukku við føðingardegnum.

Røða hildin á hátíðarhaldi á Landsbókasavninum 12. september 2011, tá rithøvundurin Gunnar Hoydal fylti 70 ár