Archive for the ‘Bókasøvn’ Category

Bókagávur

Føroya Landsbókasavn ella Færøe Amts offentlige Bibliothek, sum tað eitur í fyrstu reglugerðini fyri bókasavnið, er stovnað 5. november 1828, tá ið Fríðrikur 6. kongur góðtekur og staðfestir reglugerðina. Áðrenn hetta hevði nógv virksemi verið at fáa til vega bøkur til bókasavnið og fáa fígging til bókasavnshús og rakstur. Teir, sum løgdu mest fyri at fáa bókasavn stovnað í Havn, vóru Carl Christian Rafn (1795-1864), professari og útgevari, sum saman við Rasmus Rask stovnaði Det kongelige Nordiske Oldskriftselskab í 1825, Jens Davidsen (1803-1878), amtsskrivari og seinni bókavørður á amtsbókasavninum, og Christian Ludvig Tillisch (1797—1844), amtmaður.

Ein tann fyrsta bókin, sum varð latin Færø Amts Bibliotek: Biörn Haldorson Islandsk Lexicon. 1814. Savnið fekk bókina sum gávu frá Oldskriftselskabet. Rafn sendi gávuna í 1827 vegna felagið.

Jens Davidsen var limur í Oldskriftselskabet, og hann og Rafn skrivaðu saman m.a. um bókasavnsmálið. Rafn skrivar Davidsen bræv dagfest 12. september 1826, og her nýtir hann høvið at gera vart við nýggja bókasavnið í Íslandi og sendir Davidsen frágreiðing um bókasavnið har. Hetta hevur vakt áhuga, tí í brævi til Rafn dagfest 18. oktober 1826 skrivar Davidsen, at hann og Mikkjal Müller, skipari, hava stovnað lestrarfelag, sum skal royna at fáa sett eitt bókasavn á stovn í Havn. Hann vísir til, at Rafn hevur gjørt sítt til – eitt nú við bókagávum – at alment bókasavn er stovnað í Íslandi í 1818, og at hann tí loyvir sær at senda umbøn til hansara at hjálpa til at skaffa bøkur til føroyska bókasavnið. Davidsen nevnir, at bøkur eru dýrkaðar so nógv, at ringt er nú at fáa hendur á teimum í Føroyum, og hann spyr, um ikki Rafn, sum kennir nógv vísindafólk og lærdómsvinir, kann fáa hesi at verða so beinasom, at tey lata bókasavninum bøkur. Og nakað av bókum er longu latið bókasavninum.
Rafn svarar umbønini longu 1. apríl 1827, og sendir saman við yvirliti 62 bøkur frá ymsum gevarum, eisini frá Rafn sjálvum. Rafn skrivar m.a., at skal ein stovnur sum bókasavnið hava trygt á at standa “bør den staae under Amtsøvrighedens Overbestyrelse.”
Müller og Davidsen eru ovfarnir av, at Rafn hevur gjørt so skjótt av og takka í brævi dagfest 30. apríl 1827 fyri ómakin og spyrja Rafn, hvussu hann heldur, teir eiga at skipa bókaútlánið, um tað skal vera móti gjaldi ella ókeypis.
Rafn svarar í brævi dagfest 3. juni 1827, at hann fegnast um, at amtmaðurin og prósturin hava lovað at virka fyri uppskotinum hjá sær um alment bókasavn. Rafn skrivar, at tað fyrsta at fara undir nú er at savna bøkur til savnið. Hann sigur eisini, at: “Bibliotheket maa være offentligt og Bøgerne udlaanes gratis, naar det tilsigtede Formaal, Oplysnings og nyttige Kundskabers Udbredelse, skal lettest opnaaes”, og leggur dent á, at “der maa vælges nyttige Skrifter, og ikke blot Morskabs Lecture” til bókasavnið. Rafn sendir dømi um reglugerð at skipa útlánið eftir og bjóðar sær eisini til at koma við uppskoti til, hvørji europeisk og amerikansk tíðarrit bókasavnið kann halda. Hann mælir til at skráseta innkomnu bøkurnar á skjal hvør sær, so til ber at raða tær í stavrað ella eftir evni.
Í Føroyum eru menn ótolnir og vilja hava bókasavnið stovnað longu í 1827, men Rafn heldur ikki, at tíðin enn er búgvin til hetta.

Men nú byrja bókagávur at koma til bókasavnið, sum ætlanin er at stovna.
13. sept. 1827 kemur onnur bókasendingin frá Rafn til landið, 8 gávubøkur eisini frá vinum hjá Rafn í útlondum. Seinni koma so 9 bind aftrat, sum embætismenn í Føroyum lata. Stóri vøksturin í bókastovninum kom í 1828. Bæði Rafn og Tillisch vóru nógv úti um seg at fáa fólk at lata bókagávur. Av teimum stóru gávunum hetta árið kunnu nevnast bókasending 369 bind, sum J. Deichmann, ið átti Gyldendals bókahandil, sendi, og sum kom til landið 24. apríl 1828. Tað var tó Sælands biskupur Friederich Münter (1761–1830), sum hevði tikið stig til at fáa hesa sending í lag, og var hetta eftir áheitan frá Tillisch amtmanni. Friederich Münter, sum hevði stóran áhuga fyri norrønum bókmentum, hevði vent sær til bókahandlarar og -útgevarar í Keypmannhavn at lata bøkur. Münter hevði eisini syrgt fyri at fáa sent 288 bind, sum vóru tvítøk úr Sælands stiftsbókasavni í Roskilde til amtbókasavnið í Føroyum. Bøkurnar komu við skipi á Havnina 25. juni 1828. Við sama skipi var eisini stór bókasending frá Rafn, 368 bind. Og í september sendi Rafn aftur 413 bind, sum hann hevði fingið frá ymsum fólkum í Danmark og aðrastaðnis. Aðrar bókagávur komu eisini hetta árið, og bókasavnið hevði eisini keypt nakrar bøkur, so at við ársenda 1828 átti bókasavnið 1.968 bind.
Gávur komu eisini tey komandi árini. Í 1829 átti bókasavnið 2.590 bind og í 1830 2.721 bind.
Tað er vert at nevna her, at nýstovnaða bókasavnið fekk egin hús oman fyri Quillingsgarð í 1830, og har helt bókasavnið til líka til 1931, tá ið tað flutti út í nýggju bókasavnshúsini á Debesartrøð.

Tillisch amtmaður, sum hevði virkað so eldhugaður fyri bókasavninum, fer úr Føroyum í 1830, og í hansara stað kemur bróðurin Frederik Ferdinand Tillisch (1801-1889), sum eisini er limur í bókasavnsstjórnini. Millum teir fýra, sum nú sita í stjórnini, er eisini Christian Pløyen (1803-1867), fúti. Á sjórnarfundi 9. mai 1831 verður Jens Davidsen valdur til bókavørð, og hann situr í hesum starvi líka til 1878, tá ið hann andaðist. Stjórnin ger eisini fyriskipan um bókavørðin og kassameistaran og reglur um lán úr bókasavninum. Tað stendur øllum í Føroyum í boði at brúka bókasavnið. Útlán av bókum er ókeypis, men bókasavnið kann nokta at læna út til tey, sum kunnu, men ikki vilja lata bókasavninum tilskot.

Bókasavnið fekk gávur eisini tey komandi árini, eitt nú frá íslendska bókmentafelagnum, sum lat savninum 50 bind í 1866. Og líka til henda dag verða bókagávur latnar Landsbókasavninum, sum er heitið, savnið fær, tá ið tað er yvirtikið sambært heimastýrislógini og við løgtingslóg um landsbókasavn v.m. frá 1952. Tá kemur eisini kunngerðin um avhending av skyldueintøkum til Landsbókasavnið. Umframt tað eina eintakið, sum Landsbókasavnið nú fær frá føroyskum prentsmiðjum, kann Landsbókasavnið biðja um 4 eintøk aftrat, um hesi eru hóskandi til bókabýti.

Færø Amts Bibliothek sigldi tó í tungum sjógvi árini eftir, at tað var stovnað, tá hugurin hjá eitt nú embætisfólkunum at stuðla bókasavninum linkaði. Í 1857 spyr Rafn táverandi amtmann Dahlerup um, hvussu bókasavnið hevur tað. Dahlerup svarar, at bókasavnið hevur onga stjórn, og at hann sjálvur og Davidsen royna eftir førimuni at reka bókasavnið. Útlánið var lítið øll hesi árini, mest skaldsøgur og lættari lesnaður, meðan stórur partur av bókastovninum stóð órørdur. Ov fáir pengar vóru til at binda bøkurnar inn, og meginparturin av inntøkunum hjá bókasavninum fara til at halda bókasavnhúsini. Hann nevnir eisini, at prestarnir dáma onki bókasavnið longur, tí teir halda, at tað vanliga fólkið eigur ikki at lesa annað enn gudiligar bøkur. Ein bókaskrá yvir savnið verður gjørd á sumri 1906, og hon verður seinni prentað. Um hetta mundið eigur bókasavið 6.036 bind.

Davidsen doyr sum nevnt í 1878, og ikki fyrr enn amtsbókasavnið varð skipað sum høvuðsbókasavn fyri Føroyar í 1921, og M. A. Jacobsen verður settur sum bókavørður, kemur so smátt gongd á aftur virksemið.
Bókasavnið fær eisini hesi árini bókagávur, bæði frá føroyingum og uttanífrá, m.a. eitt stórt savn av tvítøkum frá Kgl. Bókasavninum í Keypmannahavn í 1924.

Tá bókasavnið fylti 100 ár 5. november 1928, heitti bókasavnsstýrið á M. A. Jacobsen at skriva eitt minnisrit, sum kom út í 1929.
Í grein í Bogens Verden sama árið um bókasavnið er M. A. Jacobsen ikki í iva um týdningin, sum bæði H. C. Lyngbye og Rafn hava havt. Um útgávuna hjá Lyngbye av Sjúrðar kvæði 1822 nevnir M. A. Jacobsen, at: “Det er denne Udgave, som henleder Opmærksomheden paa Færøerne, og den Interesse, som derefter udvistes fra dansk Side for vore Fortidsminder, virkede atter ansporende paa de oplyste blandt Færingerne”. M. A. Jacobsen nevnir eisini arbeiðið hjá Rafn, eitt nú at útgávan hjá honum av Føroyingasøgu í 1832 eggjaði hesum føroyingunum at halda fram at savna inn føroysk fólkaminni.
Nú hundrað ár vóru liðin, síðan bókasavnið var stovnað, vitjaði Maria Mikkelsen (1877-1956), savnsvørður á Ríkisskjalasavninum í Keypmannahavn, grøvina hjá Rafn á Assistenskirkegården í Keypmannahavn. Hon legði vegna bókasavnið krans á grøvina, og á bandinum stóð áskriftin: Í takksemi frá Føroya Amts Bókasavni 1828-1928. Í taluni á grøvini nevndi Maria týdningin, Rafn hevði havt fyri Føroyar og føroyskt mentanarlív.

Bókmentir
Sverri Fon: Bókasavnsarbeiði í Føroyum. Í: Útiseti 3, 1948, s. 100-111.
M. A. Jacobsen: Færø Amts Bibliotek 1828-1928. Í: Bogens Verden, 1929, nr. 6, s. 73-81.
M. A. Jacobsen: Føroya Amts Bókasavn 1828-1928. Minningarrit. Tórshavn, 1929.
Katalog over Færø Amts Bibliotek. Ved R. C. Effersø og J. Lauritsen. Tórshavn, Fram, 1909.
Ole Harbo: Færø Amts Bibliotek. C. C. Rafn: Bilandenes bibliotekspionér. Í: Bibliotekspressen 15, 2004, s. 434-435.
Ole Harbo: Islands Stiftsbibliotek. C. C. Rafn: Bilandenes bibliotekspionér. Í: Bibliotekspressen 14, 2004, s. 414-415.
Ole Harbo: Oldskriftselskabets almægtige sekretær. C. C. Rafn: Bilandenes bibliotekspionér. Í: Bibliotekspressen 14, 2004, s. 412-413.
Ole Harbo: Sydgrønlands bogsamling. C. C. Rafn: Bilandenes bibliotekspionér. Í: Bibliotekspressen 15, 2004, s. 435-436.

Uppilagstur bókavørður

Ein dagur sum hesin, tá ið tú leggur frá tær tað, sum hevur verið títt nærum eitt og alt í skjótt 50 ár, er sjálvandi sermerktur fyri meg og tey, sum standa mær næst. Í dag byrjar eitt nýtt lívsskeið; tú skalt sleppa nøkrum og byrja eina nýggja tilveru sum uppilagstur bókavørður. Eg sigi byrja. Er tað ikki heldur talan um ein enda? Tað fer so tíðin at vísa.

Havi upplivað katalog3allar broytingarnar
Eg fari her beint nú áðrenn loyst verður at loyva mær at gera støðuna upp.
Líka síðan eg fyrst í 1970’unum byrjaði at lesa til bókavørð, havi eg verið bitin av bókasøvnum og at handfara vitan og vitanarkeldur. Eg byrjaði at arbeiða sum bókavørður í 1978, og hóast eg havi verið burturfrá nakrar ferðir, havi eg arbeitt á Býarbókasavninum í Havn og á Landsbókasavninum í samfull 25 ár í bókasavnsyrkinum. Á Býarbókasavninum var eg eitt skifti barnabókavørður.

Eg eri so gamal í garði, at eg havi upplivað allar tær broytingar, sum ikki minst bókasavnsyrkinum hevur verið fyri. Tað byrjaðihjá mær í eini tíð, tá skrivimaskinan og telefonin vóru høvuðsamboð. Seinni fingu vit fax til samskifti og bíleggingar, og so hildu vit, at nú kundi tøknin ikki mennast stórt meira. Alt sum bókasøvnini áttu varð tá flokkað og skrásett á kortum, sum stóðu í smølum skuffum í bókstava- ella nummarrað.
Tann bókavørður, sum skuldi klára seg, mátti tráðlesa bókina Kilder til litteratursøgning hjá Erland Munch-Petersen, tí so visti tú, hvar man kundi finna bøkur, tíðarrit ella greinir, sum spurt varð eftir. Og Gud náði tann bókavørð, sum ikki kendi Håndbøgernes hvor står det hjá Axel Andersen. Tí har fekst vegleiðing í, hvussu og hvar tú kundi finna upplýsingar um bæði líkt og ólíkt.

katalog1

Seinni fingu vit atgongd til bókalistarnar hjá fleiri av teimum stóru bókasøvnunum uttanlands á sonevndum microfiche. Hetta vóru plastkort við teldugjørdum mikroteksti, sum skuldi lesast í stórum microfichelesarum, skrumbul, sum vóru til støddar sum eitt køliskáp. Men hetta bøtti munandi um møguleikarnar at læna bøkur frá bókasøvnum uttanlands, tað, sum vit rópa fjarlán ella ILL (Interlibrary loan), og sum hevur so stóran týdning hjá einum lítlum landi, sum liggur so fjarskotið.

Tá internetið kom inn á bókasøvnini
Tann mest spennandi tíðin, eg havi arbeitt sum bókavørður, vóru árini á Landsbókasavninum frá 1994 til 1999. Hesi árini fingu vit teldurnar og internetið, og tað broytti sum kunnugt alt.
Eg var um hetta mundið saman við Kartna Ravnsfjall, bókavørði á Býarbókasavninum, á ráðstevnu í Finlandi um, hvussu bókasøvnini fóru at brúka internetið í sínum kunningarvirksemi. Og har hoyrdi eg á fyrsta sinni um eitt, tey róptu HTML, HyperText Markup Language, sum verður brúkt at forrita heimasíður við, og tað sá eg beinanvegin, at skuldi tú ikki glatast, so var bara eitt at gera, og tað var at læra seg HTML beinanvegin og út í æsir. Eg var eisini við til at gera um ikki tað fyrstu, so eina tað fyrstu føroysku heimasíðuna onkuntíð í seinnu helvt av 1990’unum. So eitt sindur av pioneri hevur man verið. Og eg var ikki lítið errin, tá ið eg í 1996 fekk eina grein um internetið í Føroyum við í kenda online-tíðaritið Ariadne.
Og nú eg eri farin at reypa, kann eg nevna, at eg stílaði fyri, tá ið vit í 1995 fingu føroyskt ISBN, hetta bókatalið, sum verður brúkt av bókasøvnum og í bókasølu um allan heim. Eg vitjaði í hesum sambandi týska tjóðbókasavnið í Berlin, sum hevði umsitingina av ISBN um hendi, so tá var man mitt í verðini. Beint eftir aldarskiftið var eg við í norðurlendskum samstarvi at fáa atgongd til altjóða vísindaligar leitigrunnar og tíðarrit á netinum, tað, sum seinni varð til E-feingi.

Bókasavnsyrkið ikki er eitt kall
Eitt annað, sum hendi hesi árini, var tá ið vit ásannaðu, at bókasavnsyrkið ikki er eitt kall, men ein professjón. Kundin, ikki lánarin ella lesarin, men kundin hevði krav uppá at fáa tænastugóðsku. Eg las bókina Service management eftir svian Richard Normann, og tað var næstan sum at síggja ljósið, tá eg lærdi um hugtøk sum back office og front office, og at er óskil í back office, so verður ikki minni óskil í front office, har bókavørðurin og kundin hittast. Hesin fundurin millum bókavørðin og kundan er avgerandi løtan, sannleikans løta, tá bókavørðurin skal vísa, at hann ella hon eru verd sín hatt. Miseydnast avgerandi løtan, og kundin fær ta uppliving, at hann ella hon ikki hevur við professionell fólk at gera, og at tænastan, ið veitt verður, ikki stendur mát, tá er skjótt deyðin í durunum.
Eg var skelkaður av hesi vitan og valdi beinanvegin at fáa mær hægri útbúgving.
Í tvey ár sat eg aftur á skúlabeinki á bókasavnsskúla, og í 2004 fekk eg ein so fjákutan tittul sum cand.scient.bibl.
Men glaður var eg, tí nú var eg eisini professionellur.

Eitt, sum eg lærdi tá, var, at skalt tú skilja, hvussu ein stovnur ella arbeiðspláss virkar í løtuni, so er neyðugt at hyggja eftir søguni hjá stovninum ella arbeiðsplássinum.
Óvist hví, so hava bókasøvn ongantíð vunnið sær status sum veruligur mentanarberi í Føroyum. Bókasøvn hava ongantíð verið raðfest serliga høgt her hjá okkum. Lesa vit frásagnir um bókasavnsviðurskifti í Føroyum, so er talan um eina langa harmasøgu, har allir landsbókavørðirnir hava gramt seg um, at teir hava havt ov lítíð tilfeingi, at teir hava kunnað røkt sínar lógarásettu skyldur. Ella sum ein landsbókavørður tók til, at starvið sum landsbókavørður mundi helst vera einasta starv, har tú fekst løn fyri at bróta lógina.

Ein stórætlað bókasavnslóg, sum varð vrakað
Bókasavnslógin í 1988 var stórætlað, men skjótt kom fram, at landið helt seg ikki hava ráð at fremja so stóra ætlan, og tá kreppan kom fyrst í 1990’unum, varð henda ætlan tægað sundur, so hon næstan varð verri enn onki. Og eg tori at siga, at har standa vit enn.
Tá kreppan leikaði harðast á, minnist eg, at ein Finn Norman Christensen einaferð, í 1995 haldi eg tað var, kom at vitja á Landsbókasavninum. Eg gjørdi meg til at greiða honum frá, hvussu týðandi tænastur Landsbókasavnið og bókasøvnini høvdu at veita, men hann hevði skund, og tað lýsti av honum, at bókasøvn vóru ikki tað, sum hann helt fór at bjarga landinum. Tað var helst fyrstu ferð, at eg gjørdist varugur við, at bókasøvnini eru ikki tað, sum liggur fremst í huganum hjá embætisfólkum. Og tað haldi eg meg mangan hava sannað síðan.

So var friður nøkur ár, men ein dýrdarmorgun einaferð beint eftir aldarskiftið brast bumban. Fólk frá Mentamálaráðnum, (hetta við ráðum var vist nakað, sum Finn Norman Christensen kom við), komu á Landsbókasvnið at greiða starvsfólkunum frá, at nú fóru vit skjótt at verða løgd saman við hinum almennu søvnunum. Almennu útreiðslurnar skuldu tálmast, og onkur heiðin hundur við ringum effektiviseringsherðindum fekk tað hugskotið, at alt, sum eitur okkurt við savn, helst er eitt og tað sama. Og hví skulu vit hava fleiri av tí sama?
Eins og karismatisku rørslurnar róptu Kristus er svarið, so róptu embætisfólkini: samanleggingar eru svarið.
Í undangongulandinum Noregi høvdu tey skipað øll søvnini undir ein hatt, ABM, sum hesin hattur varð róptur: arkiv, bibliotek og museum. Og vit vildu sjálvandi tað sama. Í 2010 ásannaðu tey í Noregi, at bókasøvnini hildu tað vera í so trongt í hesum hattinum, og tey vóru tí hálað upp úr aftur og rikin fyri seg sjálvan.
Okkara ætlanir at leggja saman hildu tó fram og vóru kanska meiri radikalar enn í øðrum londum. Her hjá okkum skuldu søvnini skipast sum ein stovnur, og her skuldu koma sparingar og synergieffektir. Eg skal ikki gera meira burturúr hesum, tí hetta er ikki mítt borð longur, men eg fari fyri egna rokning og uttan at vilja ganga nøkrum ov nær at loyva mær at pástanda, at bókasavnsvirksemi er so serligt, at tað kann ikki rekast sum annað enn bókasavnsvirksemi, við ella uttan samanlegging. Mentan er sum ein ælabogi, og bókasøvnini eru ein av litunum.

Heili 37 arbeiðsøki og so LEAN
Tað var eitt sindur av tilvild, at eg í 2011 varð settur sum deildarleiðari á Landsbókasavninum, sum nú var ein deild í Søvnum Landsins. Eg hevði tá líkasum valt bókasavnsarbeiðið frá, og ætlaði mær aðrar yrkisligar vegir. Men eg søkti og fekk starvið.

Eg havi enn handritið til tann fyrsta starvsfólkafundin, eg hevði við tykkum eftir at hava tikið við. Har nevni eg ikki færri enn 37 arbeiðsøki, sum eg helt, leiðarin mátti halda skil á. Eg nevndi m.a. eisini raðfestingar, at lýsa høvuðsmál og orða eina visjón fyri deildina, akkurát sum tað stendur í teimum nógvu vegleiðandi bókunum um leiðslu. Tað tyktist so einfalt, men sum tað stendur í sanginum hjá Hans Andriasi: eitt er at stýra pennaskafti, lukkan annað er, í sjóroki og kavaódn at stýra millum sker. Eg vil kortini ikki siga, at tað hevur verið sjórok og kavaódn á Landsbókasavninum, men at stýra her hevur ikki verið bara sum at siga tað. Eg minnist eisini, at eg longu 18. februar 2011, tá eg hevði verið nakrar vikur í starvi, kunngjørdi fyri starvsfólkunum, at nú fóru vit skjótt at brúka nútímans leiðsluháttin LEAN á Landsbókasavninum. Eg helt meg tá síggja, at starvsfólkini vóru ivasom, og eg skilti hálvkvødna vísu og legði tí LEAN til viks, tíðin var ikki búgvin, og tað einasta LEAN, vit síðan hava havt á Landsbókasavninum, er játtanin.

Tað gongur ikki altíð sum prestur prædikar, verður sagt. Og soleiðis man vera í øllum lutum, eisini her á Landsbókasavninum. Nú kann tað tykjast, sum eg bara síggi svart og ongan glotta hómi. So er ikki. Eg haldi, at vit øll, hvør í sinum lagi, hava gjørt tað, sum kundin kann vænta av okkum. Alt er ikki komið upp á pláss, minni enn so, men eg havi hug at nevna okkurt, sum hevur glett í hvussu er meg. Vit hava havt fleiri spennandi framsýningar og hald, talgildingin av føroysku bløðunum hevur hepnast stak væl, og eg kenni meg sannførdan um, at førleikamenningin av bókavørðunum, sum hevur verið, fer at geva avkast í longdini.

Mikrofilmarnir eru nú allir talgildir og á netinum: tidarrit.fo

Mikrofilmarnir eru nú allir talgildir og á netinum: tidarrit.fo

Gera alt tað føroyska livandi og fáa tað meira í umferð
Landsbókasavnið skal sjálvandi varðveita alt, sum verður givið út í Føroyum, antin tað so er á prenti ella á netinum. Tað er so eyðsæð. Men uppaftur størri týdning hevur miðlingin av serliga føroykum bókmentum, og tað er her, at Landsbókasavnið kann vera við til at skapa veruliga virðisøking. Landsbókasavnið er okkara tjóðbókasavn, og tjóðbókaskráin skal ikki bara vera skráseting, men hon skal gera tað møguligt at miðla alt tað føroyska, gera tað livandi og fáa tað meira í umferð, tað verið seg nýtt ella gamalt. Eftir mínum tykki átti Landsbókasavnið eisini langt síðan at havt fingið uppgávuna at vera føroyskt vísindabókasavn, og at tað ikki enn er hent, er helst tað, sum harmar meg allarmest, nú eg leggi frá mær.

So løgið tað ljóðar, so síggi eg ljóst upp á framtíðina. Tit, sum eru eftir í bókasavnsyrkinum, eiga at hava góðar vónir um eina spennandi komandi tíð.
Eg veit at fleiri bókavørðir hava lisið bókina Viden i spil, sum nøkur donsk bókasavnsfólk góvu út í 2012. Vitan er á breddanum, og at arbeiða við vitan og fáa hana fram á pall er tykkara fremsta uppgáva. Vitan flytur seg ikki sjálv, hóast tað kann tykjast so í hesum døgum, men fær bara virði, um hon verður viðgjørd og handfarin.

Eg fari at enda her við at takka tykkum øllum her á Landsbókasavninum fyri hesi hálvsættu árini, eg havi verið her, og ynskja tykkum alt tað besta í komandi tíðum.

Erhard Jacobsen
Fráfarandi leiðari á Landsbókasavninum

Røða hildin á fráfaringarsamkomu á Landsbókasavninum mánadagin, 4. juli 2016.

Nú leggja tey til brots í Danmark

Í okkara grannalondum eru fólkabókasøvnini ein miðdepil í mentanarlívinum. Bókasøvnini bjóða fólki upplýsing og upplivingar. Tey eru eitt stað, har tú kanst sita, standa ella ganga og kunna teg um ymist og uppdaga okkurt púra óvæntað, sum kanska ger lívið meira fjølbroytt og ríkt. Eitt stað har tú kanst lesa bløð og tíðarrit, læna bøkur o.a. bókasavnstilfar, og eitt stað har tú kanst koma til ymisk tiltøk. Alt ókeypis fyri brúkaran, sjálvandi. Ein eyðkend almenn tænasta.

 kulta

Fólkabókasøvnini komu við ídningini og býargerðini, tá upplýsing av arbeiðsfólki skuldi vera verja fyri tí sosiala rótloysi og neyðini, sum fylgdi við teimum stóru broytingunum. So skuldi ein hildið, at tað nú í okkara framkomna heimi er ikki brúk fyri bókasøvnum, men nevyan man tað vera so.

Tað er framvegis brúk fyri bókasøvnunum eisini í okkara tíð, nú upplýsing meir og meir er merkt av skundi, flákran og gákan. Nógv fólk kenna á sær ein tómleika og kundu hugsað sær karmar og umstøður til umhugsni og grundan. Og tosað verður nú eisini nógv um týdningin at byggja upp aftur bygda- og grannaløg, sum er munandi viknað, nú alt meira fer fram privat ella við hús ella í tykisligum (virtuellum) sosialum pallum sum Facebook.
Og man tað eisini ikki vera so, at tá ið ítróttur og festivalar eru undantiknir, tvs. hendingar, har tað snýr seg um at halda við, fegnast í bólki og kobla av, sum vit sjálvandi eisini hava brúk fyri, so liggja nógv av okkara stórplássum í reinum sosialum koma. Har er at kalla onki at fara ella koma til.
Á sovorðnum støðum átti bókasavnið at verið eitt savningarstað, sum umframt at veita upplýsing og upplivingar, kann veita stuðul til útbúgving  og læru.

kult2a

Nógv undrast á, hví OKKARA fólkabókasøvn ikki eru meira ment enn tey eru. OKKARA politikarar, sum skulu ganga undan á øllum økjum, tykjast ræðast bókasøvnini, skýggja tey, ja, vit kunnu tosa um eitt slag av bibliofobi.

Tað er spell, at fólkabókasøvnini fylla so lítið í heildarætlanini Fólkaflyting og fólkavøkstur, sum Vinnumálaráðið almannakunngjørdi í apríl í ár. Men har var so onkur og meir enn ein, sum spakføriliga settu fram ynski um, at bókasavnstænastur verða raðfestar hægri.

Og tað verða tær sum nevnt í okkara grannalondum.

Í Danmark eru tey júst farin undir eitt stórt átak, sum tey nevna ‘Modelprogram for folkebiblioteker’, sum Kulturstyrelsen stendur fyri. Kanningar í Danmark vísa, at flestallar kommunur hava stórar ætlanir við bókasøvnunum komandi árini. Talan er m.a. um umbyggingar ella nýbyggingar. Átakið Modelprogram skal vera ein hjálp hjá kommununum, so at tær kunnu fáa íblástur til at gera tað optimala bókasavnið, sum lýkur nútíðarinnar krøv. Og sum tey siga: “Udfordringerne er internationale, og udviklingen spejles i slagord som ’from collection to connection’, ’from book container to community centre’, fra transaktion til relation.”

Tað ber til at lesa um átakið á http://modelprogrammer.kulturstyrelsen.dk/

Kanska vit eisini kunnu fáa íblástur frá øðrum, tí her eru vit ikki rættiliga byrjað enn. Vit mugu gevast at halda, at alt er hinum svanga søtt. Nú noyðast vit at fara til verka.

kult1a

Vilji til sjálvbjargni

Flaggdagshald í Vágum 2013.
Sørvágs skúli og Miðvágs-Sandavágs skúli skipaðu fyri.

Gott fundarfólk

Um alt landið halda vit í dag flaggdagin, 25. apríl. Hetta var dagurin, tá ið tað í 1940 varð álagt føroyskum skipum at flagga við føroyska flagginum, og eisini at flaggið skuldi verða málað á skipssíðurnar, har tað umframt skuldi verða skrivað við stórum týðiligum bókstavum Føroyar ella Faroes. Fáur um nakar málaði tað danska Færøerne á skipssíðuna, hóast tað eisini var loyvt.
1940 og tey komandi árini vóru sum kunnugt krígstíðir, og bretar høvdu hetta sama árið, 12. apríl, hersett Føroyar, og hetta var bara nakrar fáar dagar eftir, at Danmark, 9. apríl, varð hersett av týska hervaldinum. Spurningurin var tí, um Føroyar framvegis vóru undir donskum valdi.

Í tingingunum um flaggmálið, nú Danmark og Føroyar í roynd og veru vóru í hvør sínum parti, vóru tað bretar, sum høvdu avgerðarrættin. Amtmaðurin vildi halda fast við, at Føroyar bara fyribils vóru loystar frá Danmark, og at bretar fóru at lata dønum Føroyar aftur, tá ið kríggið einaferð var av, soleiðis sum bretski flotamálaráðharrin, hin seinni so kendi Churchill, eisini hevði lovað. flagg2
Amtmaðurin helt tí onga grund vera at broyta mannagongdir, og hann helt, at rættast var at halda fast við, at føroysk skip framvegis skuldu flagga við Dannebrog. Men hesum mótmæltu bæði feløg, politikarar og almenningurin, har vóru bæði mótmælisfundir og skrúðgongur, og bretar vóru tí vissaðir um, at føroyingar heldur vildu, at skipini skuldu sigla undir tí hvíta og reyða og bláa krossmerkinum, sum Niels Juel Arge tekur til í bókini um flaggsøguna.

Avgerðin varð tikin, og amtmaðurin var ímóti sínum vilja noyddur at ganga undir kravboðini og kunngera nýggju ásetingarnar, og seint á kvøldi tann 25. apríl 1940 gav bretska stjórnin í bretska útvarpinum BBC boð um, at føroysk skip skuldu sigla undir føroyska flagginum.
Hetta hoyrdist í Føroyum, og avgerðin varð stórliga fagnað. Men heilt vandaleys var hon nú ikki.
Týskland hevði í stríðnum við Bretland sett sær fyri at avbyrgja allan vøruflutning til Bretlands sjóvegis. Hesar vørur kundi Bretland ikki vera fyriuttan, skuldi tað hóra undan. Tað hevur verið nevnt, at Føroyar við at sigla fisk á bretska marknaðin krígsárini áttu sín lut í, at Týskland umsíðir tapti í krígnum. Kann vera, at siglingin eisini gav gott fíggjarligt avkast, men missurin Føroyar høvdu á havinum í hesi vandasigling var so stórur, at hann kann javnsetast við missin, sum tey londini, ið vóru beinleiðis uppi í krígnum, høvdu. Her hóskar seg gamla orðatakið, at neyðugt er at sigla, men ikki at liva.

Merkið viðurkent
Nógv tulkaðu hesa hendingina, at tað varð álagt føroyskum skipum at flagga við føroyskum flaggi, sum at føroyska flaggið nú umsíðir var viðurkent sum tjóðarmerki okkara. Flaggið sjálvt er tó væl eldri, tí í 1919 hevði føroyski studenturin Jens Olivur Lisberg úr Fámjin saman við øðrum gjørt eitt flagg, hetta, sum framvegis verður brúkt. Eftir hvat læknin Pauli Dahl, sum tilevnaði flaggið saman við Jens Olivur, visti at siga í samrøðu í útvarpinum, so skal Jens Olivur hava sagt, at “skulu føroyingar einaferð koma so langt, at teir allir vilja draga eina línu og rógva í sama báti, má báturin hava eitt merki.”
Hetta flaggið, sum fyrst í farnu øld fekk sítt snið í Keypmannahavn, fekk undirtøku frá fyrsta degi, kanska serliga tí at tað kundi vera við til at savna tjóðskaparrørsluna, har tey annars ikki altíð sótu so væl um sátt, og tað gjørdist eisini eitt vápn ella áhaldsi í tjóðskaparstríðnum sum var, – eitt skjaldarmerki, sum ímyndaði frælsi, sjálvræði og sjálvbjargni. Hugtøk, sum ivaleyst nógvir føroyingar kundu taka undir við, helst fleiri enn tey víðgongdu tjóðarskaparsinnaðu, sum annars bara toldu óblandaðan løg.
Tey, sum kenna eitt sindur til føroyska søgu, vita, at vit í síni tíð eisini høvdu flaggstríð, flagggølur og flaggorrustur, har bragdlig atgerðarfólk ímóti donskum vilja royndu at troðka Dannebrog av heiðursplássinum og seta føroyska merkið har í staðin, og tað spældi sjáldan væl av.
Hetta vóru tíðir, tá ið fólk enn bardust fyri sínum hugsjónum, eitt nú á Ólavsøku 1930, 900 ára dagin eftir at Ólavur kongur fall í bardaga á Stiklastøðum. Dannebrog veittraði so vakurt á Tinghúsvøllinum, og tá tað ikki var pláss fyri tveimum fløggum á stongini, treiskaðist onkur harðlyntur og hongdi Merkið út av einum loftsvindeyga í Tinghúsinum, sum eitt føroyskt íkast at heiðra falna kongin. Tá var tað at amtmaðurin, sum var mitt í rokanum, gjørdist so óður, at hann rópti: “Tag den klud bort”.
Hetta var áðrenn nakar visti um, at tað var okkurt, sum kallaðist politiskt korrekt orðalag.

Miðskeiðis í miðøld bardust teir kristnu norðbúgvarnir móti heidnum hundum, sum lýst í kvæðunum, hesir hundarnir, sum máttu hopa undan, tí teir dyrkaðu ein trægud, sum, sambært teimum, ið fóru við sigrinum, var fúnaður og ormetin. 1.000 ár seinni stríddust føringar fyri tjóðaskaparligum frælsi, og brúktu flaggið, har teir vistu, at mótstøðan var mest hveppin, og lukkutíð vunnu vit væl fram á leið. At tað gekk, sum tað gekk, var nú ikki bara okkum sjálvum fyri at takka. Nei, skomm at siga frá, men okkurt kundi bent á, at tað skuldi ein heilur heimsbardagi til, fyri at vit kundu fáa okkara egna flagg. Nú eru vit so heppin at hava Krígssavnið her í oynni, og har ber til at fáa at vita nógv áhugavert frá krígnum.

Flaggið
Í flaggsanginum Sjá, tú blánar hjá Hans Andriasi Djurhuus verða kenslurnar, ið verða vaktar av flagginum, lýstar so væl. Skaldið kennir seg orna gjøgnum mønu og merg, tá hann hyggur at merkinum, og hann vónar at, har ið hini merkini veittra, skal eisini okkara veittra.
Nú er ikki óvanligt, at skaldini taka rívan til, men í dag man neyvan nakar ylur brenna okkum í barmi, tá ið vit síggja Merkið vundið á stong. Flaggið verður nú brúkt við hátíðarhald og merkisdagar. Onkuntíð spyrja vit, hvørjum flaggað verður fyri, tí hvør gongur og minnist almennu flaggdagarnar. Føroysk skip sigla tó framvegis undir føroyskum flaggi, um tey ikki hava valt at flagga út, og tá Føroyar spæla landsdystir verður altíð dúgliga veittrað við flagginum – sum oftast í einum øgiligum tjóðskaparrúsi, sum tíbetur tykist renna skjótt av aftur. Og flagglitirnir verða júst í hesum døgum brúktir í eini strikukotu í lýsingaherferð, sum skal eggja okkum at keypa føroyskt. Tí tað skal gera okkum øll so heit um hjartað. flagg1
Og tað eru enn tey, sum við longsli síggja fram til tann dag, tá ið føroyska flaggið veittrar millum fløggini hjá øllum hinum heimsins londum framman fyri ST-høvuðsborgini í New York. Onnur meira hóvlig halda hetta vera fjákalótir, tí hvat formáa vit, pinkulandið, okkum saman við teimum stóru?

Nú kunnu meiningarnar um farnar tíðir vera so ymiskar, men líta vit okkum í kring og gera støðuna upp, so er ongin ivi um, at Føroyar hava klárað seg væl, og at vit nú teljast millum heimsins ríkastu og mest framkomnu lond. Eg vóni ikki, at eg gangi nøkrum ov nær, tá ið eg sigi, at vit kunnu takka okkara vilja til sjálvbjargni fyri, at so er, men ikki minni týðandi hevur tað verið, at vit hava verið viðfarin sum húsfólk í norðurlendska húsinum. Vit kunnu av sonnum siga, at vit so dyggiliga hava eftirlíkað báðum stevnumiðjunum hjá Føroyingafelagnum, sum varð stovnað í 1889: at fáa Føroya mál til æru, og at fáa føroyingar til at halda saman og ganga fram í øllum lutum, at teir mugu verða sjálvbjargnir.

Føroyar í heimssamfelagnum
Um enn vit ikki eru sjálvstøðug tjóð, so gera vit okkum kortini galdandi í útlondum bæði politiskt, vinnuliga og mentanarliga, og tá noyðast vit, antin vit vilja tað ella ei, at gerast viðspælarar í framkomna heimssamfelagnum. Eitt nú hava vit sett í gildi altjóða samtyktir um mannarættindi, um avtøku av øllum kynsmismuni móti kvinnum, um barnarættindi og nú seinast um rættindi teirra brekaðu. Aðrir bólkar og minnilutabólkar banka nú eisini á dyrnar hjá okkum og biðja um at fáa tryggjað og staðfest síni borgarligu rættindi. Summi øtast um gongdina og hava hug at steðga á og spyrja, hvar markið gongur. Men ongin átti at vita betri enn vit, at stríð verður altíð um rættindi, og vit eiga tí at vera tey fyrstu at viðurkenna, at onnur, tað verið seg tjóðir, ættbólkar ella minnilutabólkar, hava líka góðan rætt at vinna sær síni væl grundgivnu rættindi, sum vit á sinni hildu okkum hava at berjast fyri viðurkenningini av okkara merki.

Tí tað ber væl til at definera tjóðskap ella egnan samleika avmarkandi. Tá kann tjóðskapur ella samleikin gerast til eina sjálvsfatan, sum sigur, at vit eru nakað serligt, og at eitt nú Føroya fólk hevur serligar dygdir, sum onnur ikki hava. Jú, víst hava vit serligar dygdir, men halda vit, ella royna vit at billa øðrum inn, at alt her hjá okkum er lýtaleyst og at vit ikki hava trupulleikar, so eru vit meira bláoygd, enn vit kunnu loyva okkum at vera. Slíkar glæstrimyndir eru góðar at brúka, tá ið vit selja ferðafólkaFøroyar, men so heldur ikki til meira.
Tað er gott at vilja tað góða, men vandin er, at vit tá ofta gerast sporsmøl og hanga okkum í smáputl, í staðin fyri at gáa eftir veruligu vandunum.

Vit liva í einum heilt øðrvísi heimi, enn vit gjørdu bara fyri fáum árum síðan. Vit mugu bara ásanna, at alheimsgeringin er veruleiki, og at vit ikki longur sleppa at avbyrgja okkum. Vit verða fyrr ella seinni noydd at taka allan pakkan, tí tíðin er farin frá, tá tað almenna ella onkur annar myndugleiki skal gera av, hvat vit mugu hoyra, lesa ella síggja, ella hvønn vaksnan vaksin fólk velja at balla seg saman við undir dýnuni. Tað mugu tey hereftir sjálvi finna útav. Formaningum sleppa vit kortini ikki undan, tí nú hevur sum kunnugt ein røð av nýggjum pávum sett seg sjálvan á liðið, sum skal fortelja okkum, hvat vit eiga ella helst ikki eiga at eta, at vit mugu røra okkum meira, at vit ikki mugu gloyma at klemma hvønn annan, ella á hvønn hátt vit nú best lokka børnini frá teldunum.

Alt kann takast upp og vendast í almennu miðlunum ella sonevndu sosialu miðlunum. Dúgliga túnatosið, sum fyrr var undir húsavegginum, er nú flutt inn í Góðan Morgun Føroyar, og alt fleiri av okkum luttaka í virtuella gøtubardaganum í Facebook, har allar hugsandi privatar hendingar verða hongdar út á snór, og har tú millum mangt annað kanst lesa, tá hjún ynskja hvørjum øðrum góða nátt, ella tá tey, sum halda seg kunna ávirka støðuna, geva sitandi samgongu og flatskattinum av grovfílini.  
Í grundini er hetta tekin um, at vit verða ikki samansjóðað á sama hátt sum áður. Tey gomlu bygdarløgini, sum vóru sum smáir alheimar, eru so smátt um at vera ein farin tíð. Tað nyttar lítið, at Sørvings syngja so vakurt, at teir vilja vera bygdarfrell. Nei, nú liva vit í einum samfelagi, sum summi kalla vitanarsamfelag, onnur tosa um tænastusamfelag ella upplivingarsamfelag. Eg sá ein herfyri kalla okkara nýtímans samfelag eitt projektsamfelag. Og tað er nakað um hetta, tí nú er tað vorðið so, at fært tú ikki realiserað títt lívsprojekt í Sørvági (Miðvági, Sandavági) ella í Føroyum, ja, so tekur tú pjøkan og flytur til Danmarkar ella onkra aðra staðnis, har tey hava so nógv meira at fara til og so nógv at uppliva.
Flaggið bindur so ongan.

Fólkaflyting og fólkavøkstur
Vit gerast færri fyri hvønn dag, sum gongur, og miðalaldurin hjá Føroya fólki fer uppeftir við rúkandi ferð. Vit spyrja, hví hesi ungu rýma. Fuglurin rýmir av rókini, tá ongin føði er. Men hava vit tað ikki gott, her í Føroyum? Her manglar ikki føði, men kanska er tað andaliga føðin, sum gongur undan. Hvør veit?
Nøkur her heima eiga gott nokk ikki til breyð á borðið, og tá er tað gott, at felagsskapurin Í menniskjum góður tokki roynir at rætta teimum eina hjálpandi hond um jóltíðir. Løgmaður sigur, at hetta er frálíkt, tí so sleppa føringar í hvussu er eina ferð um árið at vísa, hvussu gávumildir teir eru.

Nú verður tað ikki við gávumildni frá hampafólki, at vit loysa trupulleikan við fólkafráflytingini, sum er okkara størsta vandamál, tí okkara lítla land tolir ikki, at vit gerast færri.
Í Heildarætlanini Fólkaflyting og fólkavøkstur, sum hevur til endamáls at vísa á átøk, sum kunnu vera við til at gera Føroyar til eitt meira lokkandi stað at búseta seg, er listi við ikki færri enn 37 átøkum, sum komandi fimm árini fara at kosta góðar 700 mió. kr.
Sum starvsmaður í einum av okkara almennu mentanarstovnum var tað ikki sørt hugstoytt at varnast, at tey, sum hava gjørt heildarætlanina, nærum als ikki halda, at almennu mentunarstovnarnir kunnu vera við til at fáa fólk at støðast i landinum. Tað halda tey so í hvussu er í øllum okkara grannalondum. Í Heildarætlanini verður upplýst, at av teimum, sum hava sent inn uppskot til átøk, vóru tað nøkur, sum vístu á, at tey fegin vildu hava, at bókasavnstænastur verða raðfestar hægri. Tað er ein sannroynd, at fólkabókasøvnini í Føroyum eru lítið ment.flagg3

Í 2012 brúktu land og kommunur góðar 13 mió. kr til fólkabókasøvn. Skuldu vit brúkt tað sama, sum okkara grannalond, so skuldu vit brúkt tað dupulta. Henda vánastøðan er ikki nýliga íkomin, men tað hevur altíð undrað meg, at okkara kommunalpolitikarar sum heild aftra seg við at nerta ordiliga við bókasavnsmálið. Tí her er møguleiki at vinna meira fyri minni. Og so kann eg leggja aftrat, at júst her í Vágum verður eina minst sett av til fólkabókasøvn samanborið við restina av landinum.

Vit eru ófør at gera okkum galdandi í útlondum, men nú haldi eg, at tíðin er komin, at vit fara at gera okkum galdandi eisini her heima hjá okkum sjálvum. Og eg fari sjálvandi at mæla til, at vit byrja við tí, sum stendur mær nær, nevniliga mentanarøkinum.

Eg fari her at enda við nøkrum fyndarorðum hjá amerikanska forsetanum Roosevelt, sum hann segði, tá ið harðast leikaði á í USA í 1920’árunum, tá kreppan hótti við at leggja alt í oyði. Hann segði tá við sínar landsmenn: í løtuni hava vit onki at óttast, uttan óttan sjálvan.

Góðan flaggdag.

Heilsan til nýggjan ráðharra

Bókasavnið við Løkin

Nú kunnu fólk halda um nýggju samgonguna, hvat tey vilja, og tað hava tey fullan rætt til. Vit sum starvast í bókasavnsverkinum hava bíðað í spenningi eftir nýggja samgonguskjalinum, tí hvat mundi fara at standa um bókasøvnini í skjalinum. At síggja til var tað rættiliga avmarkað fyri ikki at siga lítið og onki. Men ein serlig orðing í samgonguskjalinum er tó ikki til at fara skeivur av. Tann orðingin fer, verður hon fylgd, at hava stóran týdning fyri menningina av øllum mentanarkervinum her á landi.
Í skjalinum sigur nýggja samgongan, at hon fer at arbeiða fyri at fylgja tilmælunum frá Málstevnunevndini.
Tað var landsstýrismaðurin Jógvan á Lakjuni, sum setti Málstevnunevndina í 2006, og nevndin læt 18. desember 2007 úr hondum ritið Málrøkt, Álit um almennan málpolitikk. Nú var endamálið hjá Málstevnunevndini at gera eitt uppskot til almennan málpolitikk, men hon hugdi seg væl í kring og hevði tilmæli um ábøtur á fleiri av mest týðandi samfelagsøkjunum.
Og her komu bókasøvnini eisini inn á pallin.

Nevndin vísti á eyðsýnda týdningin, sum lesing og frásøgn hava fyri menningina hjá børnum og mælti til, at tiltøk, ið hava til endamáls at fremja lesingina hjá børnum og ungum, eiga at verða stuðlað fíggjarliga, og forløg og bókasøvn eiga somuleiðis at fáa stuðul til slík endamál.
Nevndin ásannaði, sum rætt er, at skulu bókasøvnini megna at fremja tað nógva av tí, sum lógin um bókasøvn mælir til, er neyðugt við munandi størri játtan á løgtingsfíggjarlógini. Nevndin vísti eisini á, at tøkniliga menningin á økinum gongur við rúkandi ferð, og stórur tørvur er á at fáa talgilt nógv av tilfarinum, sum bókasavnið hevur á goymslu, soleiðis at tað gerst lættari atkomuligt hjá fólki.
Og nevndin mælti eisini til, at bókabussurin, sum koyrdi á sinni, verður fingin til vegar aftur, soleiðis at tær smærru bygdirnar kring landið fáa høvi at verða kunnaðar við tær tænastur, ið eru á bókasavnsøkinum.

Sigast má, at nevndin í hesum hevur verið sera beinrakin, tí í hesum døgum verður týdningurin hjá bókasøvnunum tikin fram aftur, bæði uttanlanda og í seinastuni eisini her heima hjá okkum. 

Bókavarðafelagið 25 ár
Í hesum døgum fylti Bókavarðafelagið 25 ár. Eg var sjálvur við til at stovna felagið, og tey siga mær, at eg eisini var fyrsti formaður felagsins. Í sambandi við føðingardagin skipaði felagið seinasta vikuskifti, leygardagin 12. november, fyri sera áhugaverdum tiltaki um bókasøvn í vitanar- og upplivingarsamfelagnum. Felagið hevði bjóðað donskum bókasavnsfrøðingi til Føroyar at halda fyrilestrar, og fólk í føroyska útbúgvingar- og bókasavnsverkinum hildu eisini styttri fyrilestrar, har tey greiddu frá støðuni hjá føroysku bókasøvnunum út frá teirra egnu royndum.
Og tað er ikki ov nógv sagt, at ein niðurstøða frá hesum tiltaki var, at menna vit ikki bæði fólka- og fakbókasøvnini munandi í komandi tíðum, so verður ringt at ímynda sær, at vit fara at fóta okkum í vitanarsamfelagnum, sum kemur antin okkum dámar tað ella ei. Og tað kann um so verður eisini fara at kosta okkum vælferð sum frá líður. Pisakanningarnar seinastu árini eru júst prógv um, at lesiførleikin hjá børnum og ungum má mennast. Her eru bókasøvnini, soleiðis sum Málstevnunevndin peikar á, ein týðandi partur av loysnini.

Í okkara grannalondum eru tey meira von at brúka bókasøvnini, og har eru bókasøvn ein sjálvsøgd vælferðartænasta, sum tey ikki vilja vera foruttan. Her í Føroyum hava vit tíverri givið okkum alt ov lítið fær um hendan spurningin. Kanska hava ráðini ikki verið tey bestu, men lága raðfestingin er eisini tekin um, at vit halda bókasøvn vera eitt sindur óneyðug, nakað fínt ella kventlasligt. Men her má hugburðsbroyting til, tí hendan hugmyndin er púra skeiv.

Góð bókasøvn loysa seg
Kanningar í okkara grannalondum og øðrum londum við hava avdúkað, at tað ber til at vísa á beinleiðis samfelagsligan vinning av at hava góð bókasøvn, bæði fólka-, stovns- og fakbókasøvn. Treytin fyri at fáa vinningin er tó, at bókasavnsskipanin er væl útbygd, og at bæði einstaklingar og samfelagið virðismeta bókasøvnini og brúka tey. Í útlondum hava tey nýliga gjørt greiðar menningar- og strategiætlanir fyri bókasøvnini, og tey ætla at fylgja hesum ætlanum. Vit áttu at gjørt tað sama.
Í hesum sambandi kundi tað verið hóskandi at víst til Unesco-yvirlýsingina um fólkabókasøvn frá 1994, sum er týdd til føroyskt (Landsbókasavnið gav hana út í lítlum hefti í 1995). Henda yvirlýsingin er síðan útbygd og dagførd við IFLA Public Library Service Guidelines (2010), sum tíverri ikki enn eru týddar til føroyskt.

Málstevnunevndin mælti í sínum áliti til, at munandi játtan, 5 mió. kr., varð veitt bókasøvnunum at styrkja støðuna hjá teimum sum kunningardeplum. Nevndin sigur eisini, at bókasavnspolitikkur eigur at verða partur av almenna mentanarpolitikkinum, og at tíðarhóskandi kunngerðir eiga at verða gjørdar fyri bókasavnsøkið. Økta játtanin fer eisini til longdar upplatingartíðir, mentanarlig tiltøk, bókabuss o.a. Kommunurnar rinda sín part, sum er roknaður upp í upphæddina. Hetta eru ítøkilig uppskot, sum eiga at verða tikin í álvara og ikki verða gloymd, hóast vit vita væl, at tað sansar at fíggjarliga.

Hava kanska gott í væntu
Vit í bókasavnsheiminum fara at bjóða nýggja mentamálaráðharranum Bjørn Kalsø vælkomnum og tillukku við starvinum. Vit vóna sjálvandi, at hann tekur sær stundir at meta um tankarnar, sum Málstevnunevndin og bókasavnsfólk hava borið fram. Hann skal vita, at her eru møguleikar at gera íløgur og skipa almennan rakstur, sum veruliga ger mun bæði fyri hin einstaka, fyri lokaløkini, har bókasøvnini eru, og eisini fyri alt landið. Og hví skulu vit ikki taka við tí, sum kann tryggja okkum betri førleikar, betri trivna, betri útbúgvingar og munadygga gransking? Serliga nú so nógv verður tosað um týdningin av gransking, er tað eisini hugaligt, at samgongan í samgonguskjalinum sigur seg taka undir við tiltøkum og átøkum, sum eru nevnd í álitinum Vitan & Vøkstur, sum Vísindaráðið legði úr hondum í januar í ár.
So kanska hava vit øll gott í væntu.

Bókasavnið í Fuglafirði

 Heilsanin stóð av fyrstum tíð í Dimmalætting hósdagin, 17. november 2011.