Archive for november, 2014|Monthly archive page

Nú verður stuttligt at seta út í kortið

Nýtt føroyskt atlas til heim og skúla

Tað hevur ljóðað leingi, at tað fór at koma eitt nýtt atlas at avloysa tað fyrsta føroyska heimsatlassið, sum Føroya Skúlabókagrunnur gav út í 1993. Nógv hevur verið gjørt til tess at halda grýtuni í kók, so at tað ikki skuldi vera kalt, ið varð lagt uppúr. Og fólk hava bíðað spent. Gitt hevur verið hvat mundi fara at standa í atlassinum, og um vit nú enn einaferð fóru at síggja Burgundarhólm, Grønhøvdaoyggjar ella Høvdastað í einum føroyskum atlassi. Men tolin trívst, og nú nýggja atlassið umsíðir er komið, kunnu tey flestu, eisini tey óttafullu, ekkaleys fara til trogið, tí lítil vandi skuldi verið fyri, at tú fert at fáa ilt av matinum, sum settur er á borðið.
Hetta nýggja atlassið, Atlas til heim og skúla, sum Nám gevur út, er sera snotiligt fyri ikki at siga stásiligt og heilt øðrvísi enn tað fyrra, sum bara var slakar 100 blaðsíður. Hetta atlassið er størri, næstan 250 blaðsíður, prentið er fyrsta floks, og tað eru eisini nógv fleiri upplýsingar í tí. Atlassið er serliga ætlað skúlunum, so at næmingar kunnu læra seg landafrøðilig hugtøk og háttalag og læra at lesa og skilja kort. Men onnur kunnu sjálvandi eisini brúka atlassið.
Saman við atlassinum fer Nám at geva út eitt nýtt heimskort at seta á veggin og nýtt laminerað føroyakort, sum fer at tola at verða nógv brúkt.

atlas_mynd_1

Landafrøði er gomul frøði
Landafrøði er elligomul. Líka frá fyrndini royndu fólk at ímynda sær, hvussu heimurin sá út, og sum oftast var tað tá meira hugflog enn heimur. Á hesum øki vóru tað tó gomlu grikkarnir, sum aftur einaferð gjørdust fyrimynd. Teir granskaðu, teknaðu kort og staðsettu og staðfestu støð og landsløg á ein hátt, ið minnir um nútímans staðfesting við longdar- og breiddarstigum. Millum teir kendu landafrøðingarnar frá hesi tíðini er eitt nú Ptolemæus (uml. 100 til uml. 170), sum gav út landalæruverk.
Landafrøðin fekk eitt afturstig í miðøldini, serliga í eldru miðøldini, tá ið alt skuldi trýstast í ein átrúnaðarligan karm, og royndir vórðu tá gjørdar at fáa sett Eden urtagarðin og Paradís á landakortið. Komedian hjá Dante (1265-1321) er ein kend og enn hugtakandi frásøgn um júst hesa heimsmyndina.
Til alla lukku tóku arabar við, har sum grikkar sleptu, og teir mentu og varðveittu fornu vitanina um eisini landalæru til eina nýggjari tíð.

Landafrøði er eisini nýggj frøði
Landafrøðin hevur ment seg munandi í nýggjari og kanska serliga í okkara tíð. Fyrsta stóra frambrotið at kortleggja heimin kom við rannsóknarferðunum, sum byrja í 1400-talinum. Nú fara  lærdir náttúrufrøðingar at máta og granska, mátiamboðini eru betri, og vit fáa eina meiri nútímans fatan av fyribrigdum í náttúru og landslagi.
Og tað gongur skjótt framá, og tað er neyvan ov nógv avgjørt at tosa um eina kollvelting í landafrøðini hesi seinastu árini í okkara tíð. Nú kortleggja vit heimin við nýggjari tøkni. Vit máta hann við radara og ekkoloddi, og vit taka myndir úr loftinum við flogførum og frá fylgisveinum, ja, heilt niður í minsta smálut. Við kunningartøkni, t.d. GIS, ber til at goyma, greina og endurgeva landafrøðilig fyribrigdi av øllum sløgum sum talgildar upplýsingar. Ja, nú er tað næstan eitt spæl at gera landakort.
Sumt av hesum er greidliga umrøtt í hesum nýggja atlassinum.
Vit, sum onkuntíð hava fyri neyðini at kaga í eitt kort, kunnu fegnast um heimskortið hjá Google, sum roynir at savna alt, vit vita um lond og støð, so at vit skjótt kunnu finna ein bý, ein veg, ein stovn, ja, enntá okkara egnu hús, tí lutfallið á hesum kortinum kann broytast í eini handavending. Tá ber til at síggja heildina ella fara djúpari niður í kortið og skoða neyvari alt eftir tørvi. Nakað tað sama kanst tú royna á heimasíðuni kortal.fo.
Vit villast heldur ikki so nógv longur, hvørki til gongu ella í bili, tí nýggi elektroniski vegvísarin, GPS’arin, kennir stað og veg, og hann fer ikki skeivur.
Og verðin er ikki tann sama, tí nú ganga tey flestu við øllum hesum á fartelefonini.
Tá so er, kunnu vit av sonnum spyrja, um vit hava brúk fyri einum prentaðum kortasavni ella kortabók, sum atlassið jú er.

Hvussu føroyskir skulu vit vera?
Nú er eitt atlas sum nevnt eitt savn av landakortum. Politisk kort vísa, hvar londini liggja, landamørk, høvuðsstaðin og størru býirnar í teimum ymsu londunum. So hava vit topografisku kortini, sum eru staðlýsingar, í atlassinum nevnd hæddarkort, sum vísa eitt nú, hvar høvini eru, áir og vøtn og hæddir í landslagnum ella dýpið í sjónum, alt lýst við ymiskum litum. Vanligt er at leggja tey politisku kortini og hæddarkortini saman, og tá fáa vit ofta eina meiri fjøltáttaða mynd, har til dømis vegir, staðarnøvn og serlig støð eru avmerkt. Umframt eru eisini í hesum atlassinum útbreiðslukort, sum vísa útbreiðsluna og nøgdina av ávisum landafrøðiligum fyribrigdum – bæði nátúrligum og menniskjagjørdum. Onnur t.d. veðurfrøðilig viðurskifti kunnu verða lýst við sonevndum javnlinjukortum.
Alt hetta kann vera við til at lýsa støð, lond og heimspartar, sjálvandi treytað av, at tú dugir at lesa upplýsingarnar á teimum ymsu kortunum.
Júst tað politiska ger, at atlas ofta byrja við og gera mest burtur úr heimlandinum, og tað kann verða tað fyrsta, sum talar fyri, at vit eisini fáa eitt føroyskt atlas, sum setir Føroyar í miðdepilin. Tá skal atlassið staðfesta, at vit eru til, og at vit vilja vinna á t.d. danskleikanum í Føroyum, sum Jørgen-Frantz Jacobsen skrivaði um í 1920’unum, ella í dag á enskleikanum. Og tá so er, er sjálvandi lagt upp til orrustu. Serliga vit føroyingar eru ofta ósamdir um, hvussu føroyskir vit skulu vera, og hvør skal hava rætt at avgera, hvat føroyskt er. Summi óttast, at vit avbyrgja okkum landafrøðiliga og málsliga, onnur at vit herma ov nógv eftir tí útlendska.

Alt gjørt sambært viðtøkunum
Hetta nýggja atlassið til heim og skúla er ein týðing av enska atlassinum Collins Student World Atlas, sum kenda skotska forlagið HarperCollins Publishers gevur út. Hetta forlagið er kent fyri sínar atlasútgávur ikki minst tað stóra The Times Comprehensive Atlas of the World, sum júst er komið í 14. útgávu. Føroyska týðingin av Collins Student World Atlas er sjálvandi lagað til føroyska landafrøðiliga veruleikan. Tað er Erla Olsen, sum hevur týtt verkið til føroyskt. Nógv fólk og stovnar hava veitt fakliga vegleiðing og latið tilfar, umframt at landafrøðiligur fylgibólkur hevur luttikið í arbeiðnum. So hetta skuldi borgað fyri góðsku.
Tá talan er um týðingar og staðarnøvn hevur ritstjórnin á Námi gjørt tað einasta rætta at venda sær til Staðarnavnanevndina og Málráðið við ivamálum. Tað er greitt, um vit samanbera við atlassið, sum kom út í 1993, at hesaferð hevur ritstjórnin tó verið meira hóvsom, og nógv av tí, sum fólk stúrdu fyri og søgdu seg vita fór at standa í hesum nýggja atlassinum, er als ikki tikið við.
Landanøvn eru týdd við føroyskari stavseting, onkur staðarnøvn eru eisini umskrivað, harumframt eru nøvn á teimum stóru høvunum og nøkrum sundum týdd og nøvn á einstøkum firðum og býum. At ikki alt er týtt kann gera tað eitt sindur fløkjasligt viðhvørt. Vit síggja hópin av staðarnøvnum, sum eru stavað við øðrum stavraði enn tí føroyska, og heilt ørkymlandi verður tað, tá ið vit renna okkum í t.d. heitini Luksemborg og Luxembourg lið um lið á sama korti. Men soleiðis eigur tað at vera sambært viðtøkunum fyri slíkum arbeiði sum hesum, siga ritstjórarnir.
Hetta, at ikki alt og bara ein lítil partur av øllum nøvnunum og heitum eru týdd, kann fáa teg at spyrja, hvussu eyðsýnt tað er, at vit eiga at geva út eitt atlas á føroyskum, var tað ikki fyri tilfarið um Føroyar.
Sum heild eru føroysku týðingarnar á góðari leið. Mær dámar betur at stava Evropa við u heldur enn v, og tað sama sigi eg um Avstralia, men eg boyggi meg fyri yvirmaktini. Eg undrist eitt nú á týðingina Osiania, sum eg helt kundi verið ein russisk babuskja og ikki ein heimspartur.

Ein framúr lærubók
Tað stendur annars øgiliga nógv í hesum nýggja atlassinum, men tað er eisini nógv, sum ikki stendur í.
Tey vanligu kortini eru eyðkend, og tey eru á tremur við upplýsingum. Hesi kortini eru hinvegin ikki so nógv í tali, sum tú kanska hevði roknað við, tí í atlassinum er eisini hópur av øðrum kortum, talvum, diagrammum, grafum og stabbamyndum. Og tað boðar frá, at hetta atlassið fyrst og fremst er ein lærubók til skúlabrúks og at síggja til ein framúr lærubók.
Her eru møguleikar hjá næmingum í framhaldsdeild fólkaskúlans og teimum í miðnámsskúlunum at gera seg kunnugan við teir arbeiðshættir, sum verða brúktir í frágreiðandi landafrøði. Næmingarnir kunnu læra at lesa ymisk kort, máta frástøður, meta um støddir, gera samanberingar, síggja gongdir og rák, eygleiða hvar fólk og vinnulív støðast og kanska hví. Sum nakað forkunnugt kunnu næmingarnir læra seg at lesa býarkort við gøtunøvnum og áhugaverdum støðum at fara til, og tað er gott at duga, tá ið tú fert at ferðast.
Til ber t.d. at læra næmingarnar sambandið millum lutfall og neyvleika, og at tosa um ymisk sløg av niðurfellingum á kortini. Eg billi mær inn, at nógv av hesum noyðist lærarin at greiða næmingunum frá og loyva teimum at royna seg við í tímunum.
Eitt annað verður at greiða næmingunum frá, at norður og suður og eystur og vestur ikki bara eru heraðshorn, men eisini siga okkum okkurt um útbreiðslu av ávísum politiskum og landafrøðiligum viðurskiftum. Tað er eitt nú undrunarvert, at fátækraváðin er størri sunnast í bæði Føroyum (s. 46) og Italia (s. 93), hví tað nú man vera.
Eg sigi fyri meg, nú eg blaði í hesum fína atlassinum, at eg eri næstan farin at leingjast aftur í skúla.
Tað hevur tó sítt at siga, at hetta atlassið fyrst og fremst er ein lærubók. Nógv av tilfarinum eru dømi, sum verða brúkt um einstakt evni ella fyribrigdi á einum ávísum stað. Dømi um okkurt annað verður so víst á øðrum stað. Hetta ger, at talan er ikki um eitt av teimum stóru og meira víðfevndu atlassunum, sum taka næstan alt við. Kortini skalt tú vera óvanliga krevjandi, um tú ikki fært okkurt ella rættiliga nógv við í hesum nýggja atlassinum, eisini um tú ert vanligur brúkari.
Við so nógvum upplýsingum tøkum, sum her í hesum atlassinum, stingur seg tó upp spurningurin, um næmingarnir eisini fara at læra kritiska støðutakan til upplýsingar. Eitt nú hvussu tað ávirkar samfelagið, at fólk flyta so nógv úr og til Føroyar. Vit vita, at nógva fráflytingin avlagar fólkatalspyramiduna, men hon ger ivaleyst eisini, at t.d. arbeiðsloysið í Føroyum er minni, enn tað annars hevði verið. Hesum rósa politikarar sær ofta av, men gloyma at siga allan sannleikan. So her ræður um at vera varin.
Annars er umfatandi navnaskrá, so sum tað eigur í einum atlassi sum hesum. Eisini er hentur landafrøðiligur orðalisti, men eg helt meg tó varnast onkur landafrøðilig hugtøk, sum ikki eru tikin við í listan.

Føroyar eiga sín ruddiliga part
Føroyar eiga sum vituligt er sín ruddiliga part í atlassinum, 34 blaðsíður. Rói Højgaard á Føroya Dátusavni hevur teknað nýtt føroyakort til hesa útgávuna, og harumframt eru eisini nógvar upplýsingar á evniskortum, sum fleiri ikki hava verið at sæð á prenti áður. Tá talan er um føroyakortini havi eg ikki nógv at fýlast á, men tað undrar meg, at nógv fyribrigdi, sum eg hevði væntað vóru merkt av á kortunum, eru ikki við. Í eitt nú Hvalba fáa vit at vita, at har eru viti, kirkja og fornminni. Í onkrari aðrari bygd er bygdarsavn, vallaraheim ella kampingpláss. Men skúlar verða ikki nevndir, ikki ítróttavallir, bygda- og samkomuhús, bókasøvn, vinnuvirki ella stovnar. Sjáldan ella ið hvussu er ikki altíð. Eg kundi hugsað mær eina frágreiðing um hetta.
Eisini undrit eg á, hví flogvøllurin í Vágum at døma eftir teknlýsingunum á bls. 6 ikki er avmerktur sum meginflogvøllur, men bara sum lítil flogvøllur. Í mínum hugaheimi er hann, sjálvt um hann enn er tann einasti, okkara meginflogvøllur.
Vit fáa nógv at vita um íbúgvaviðurskifti, eitt sindur um okkara handil við útheimin, men eg sakni upplýsingar um okkara høvuðsvinnu, fiskileiðir o.a. Og hví er okkara samskiftiskaðal, SHEFA-kaðalin, ikki at síggja á kortunum?
Hinvegin eru nógvir spennandi upplýsingar at arbeiða við, og ivaleyst fáa næmingar okkurt at hugsa um, tá ið teir t.d. fara at samanbera og síggja, at samband er millum áseyðatal og lendið, sum sæst á eini lendislýsing fyri alt landið. Og undir partinum um norðurlond á bls. 50 ber til at síggja yvirlit yvir allar oljuleitiboringar í føroyskum øki.
Soleiðis sum atlassið er skipað ber væl til fleiri staðnis at samanbera føroysk viðurskifti við viðurskiftini í øðrum londum, og harvið fáa vit eisini eina fatan av, at vit eru til í heimshøpi.
Eg havi annars ofta ynskt mær eitt meira fullfíggjað savn við upplýsingum um Føroyar, so kanska áttu tey á Námi og Birgir Kruse, ritstjóri, nú stóra arbeiðið við atlassinum er av, at umhugsa at tikið gamla Trap, bindið um Føroyar frá 1968, fram aftur og dagført tað. Tað hevði heilt vist verið fongur.

Gott at hvessa sær vitið við
Eg havi nakrar ferðir í hesum ummæli nevnt, at tú kanst loyva tær at ivast í, um vit hava brúk fyri einum føroyskum heimsatlassi. Eru tey útlendsku ikki líka góð, sum tað føroyska? Vit kundu eisini sagt tað øvugt, at her hava vit eitt føroyskt atlas, sum er líka gott og flott sum tey útlendsku.
Men hvat so við internetinum? Er prentaða bókin ikki burturoldað?
Her havi eg hug at svara tvørturímóti. Júst hetta nýggja prentaða atlassið er kærkomið, nú vit øll eru um at vera rakt av talgilda minnisloysinum. Vit sláa alt upp á netinum, og ongum nýtist at vita og minnast nakað longur. Tí er tað gott, at vit einaferð enn fáa høvi at vera burtur í onkrum, sum hevur tyngd og ikki sodnast ov lætt. At vit her fáa borið eitt verk fult av vitan, sum hvessir forvitnið og vitið, og í hesum føri enntá eitt vælaverk.

atlas_mynd_2