Archive for august, 2013|Monthly archive page

Pengar í egnar lummar

fornuft9

Jonhard Mikkelsen helt eina góða og stuttliga talu. Hann loysti annars av í bløðunum herfyri

Serfrøðin hevur ikki altíð verið høgt í metum. Vanlig fólk, men eisini valdið, dáma ofta ikki tey, sum halda seg vita betur. Eitt nú akademikararnar í Havn, sum lurta eftir tónleiki ella renna til sjónleikir, sum ongin skilur, og summir teirra lesa enntá bøkur. Tá er ólíka betri og stuttligari at lurta eftir countrykonginum Halli Joensen, ganga í bindiklubb, spæla gekk ella fartast kring landið í húsvogni. Og onki ilt um tað.

fornuft7
Bob Dylan stuðlar á ein hátt hesum hugsunarhátti, tá ið hann í sanginum Subterranean Homesick Blues segði, “you don’t need a weatherman to know which way the wind blows”. Kanska hugsaði hann her serliga um stívrendu serfrøðina, sum helt seg til tað roynda og gamla og noktaði at síggja tað nýggja í tíðini. Og tað ber nú einaferð til at hugsa sjálvur.

fornuft91

Í Danmark fingu tey í 2001 tað, tey róptu skipanarskifti (systemskifte), sum m.a. bar í sær, at vanligi veljarin nú vildi sleppa til orðanna, tí nú vóru tey troytt av at verða sett upp á pláss av serfrøðingaveldi og ráðisligum smakkdómarum. Danski arbeiðarin fann sær nýggjan flokk, Dansk Folkeparti, sum tordi at siga tað, sum nógv innast inni hildu, men ikki vildu standa við. At hetta skipanarskifti kom í 2001, júst 100 ár eftir stóra skipanarskiftið í Danmark í 1901, tá danir fingu parlamentarismu, man neyvan vera av tilvild. Gamli skilnaðurin millum tað fína og tað flata var um at hvørva. Hitt sonevnda mentanarradikala projektið, at lyfta vanlig fólk, sum vóru komin í fjøtur av lættisoppamentan, upp á eitt hægri mentanarstig, hevði sínar veikleikar og misti sítt mæti. Tað tók seg upp eitt virðisstríð, sum danski blaðmaðurin Rune Lykkeberg lýsir so væl í bókini Kampen om sandhederne. Om det kulturelle borgerskabs storhed og fald (Gyldendal, 2009).
Kendi franski sosiologurin Pierre Bourdieu vísti í sínum analysum á, at tey fínu eru ikki so fólkaræðislig, sum tey sjálvi halda, og at tey helst vilja halda seg fyri seg sjálvan og dyrka sína serstøðu og undirstrika, at tey eru ikki sum hini.

fornuft3

Nú er nógv broytt, og tað eitt sindur fínara slagið dámar nú at vera í hóslag við tey almindiligu, tí tey hava tað hóast alt stuttligari og tora at standa við, at tey hava vánaligan ‘smag’. Fólk úr øllum stættum drekka nú sama slag kola og eta pizza. Tað er bara í Føroyum, at vit eru so heimfødd og treisk og halda, at grind og spik, ræstur fiskur og garnatálg smakkar væl. Men ikki veit eg, alt vendir nú øvugt, og tú kanst enntá uppliva, at verkamenn sita og drekka fínt vín yrkadagar.

Her í Føroyum hava vit tíbetur ongantíð ordiliga havt nakran trupulleika av serfrøðini. Ja, vit hava eitt satt vitanarfobi, sum Bjørn á Heygum, sum talaði á kravgonguni á Vaglinum í dag móti handfaringini av tunnilsmálinum, tók til.

Eg havi gingið nógvar kravgongur, men eg má siga, at í dag var fyrstu ferð, at eg havi luttikið í eini filosofiskari kravgongu. Eini kravgongu við fólki, sum elska og trúgva á vitan. Og tað er so satt sum tað er sagt, at vitan og serfrøði hava ongan góðan í teirri føroysku politisku skipanini, tíansheldur í grammu vinnuni. Tað var ein tíð, tá menn og konur vóru, ið høvdu tign, onkur hevur kallað tey ‘gylta liðið’. Men tey yngru ættarliðini av heimastýrispolitikarum, sum nú ráða fyri borgum, eru púra sør. Ja, vit kunnu næstan siga um hesar politikarar, at teir eru koppsettir ímóti fornuft, sum tað eitur í einum av sangunum hjá Kára P.
Og tað ger ikki støðuna betri, tá ið vit síggja, hvussu politiska skipanin fer við okkara mentanar- og vitanarstovnum.

fornuft2
Bjørn nevndi í røðu síni m.a. vánastøðuna hjá fiskastovnunum á landgrunninum sum dømi um, at ávarðingar frá serfrøðini verða skúgvaðar til viks. Her telur meiningin hjá manninum á gøtuni borin fram av populistiskum politikarum, grammum vinnulívsmonnum og vælmeinandi prædikufólki meira enn kanningar, ástøði og evidensur. Og metingar hjá serfrøðini um, hvør tunnilsloysn er tann betra, telja ikki við í politisku telvingini, tá lokalpolitikarar trína fram á pall. Tí teir vilja hava sín tunnil! Kosta hvat tað kosta vil.
Tað tykist ikki røra teir, at fólkið rýmir í stórum tali. Og tilfeingisgjaldið, sum kundi gjørt okkum øll og landið betri fyri, hava teir gjørt til eitt ókvæmisorð, sum formaðurin í Fiskimannafelagnum vil hava strikað úr orðabókini. Býttari hann. Jú, føroysk búskaparfrøði er pengar í egnar lummar.

fornuft4

Ella sum ein talari tók til á kravgonguni: tá ið vit bara hava lokalpolitikarar, hvør skal so stýra landinum?
Eisini var tað hugvekjandi at hoyra annan talara spyrja, um okkara fólkaræði er so væl ment, sum vit ganga og halda.

Nú skal ein ikki leggja seg skerflatan fyri serfrøðini. Antin tú virðir serfrøðina ella ikki er fyrst av øllum ein spurningur um hugburð og um hegni. Vilja vit ganga undir reglur og mannagongdir, ella vilja vit bara brúka eirindaleyst vald at náa egnum áhugamálum? Ein tann besta vitanin er at vita, at tú ikki ert alvitandi, og at tað onkuntíð loysir seg at lurta eftir ráðum. Og helst var tað hetta kravgongan í dag snúði seg um: ein grundleggjandi skeivleika í okkara politisku fyrisiting og politiska hugsunarhátti.

Kanska hava vit brúk fyri einum skipanarskifti.

fornuft1

WHEN I’M SIXTY-FOUR

Fyrst fari eg at nýta høvið at takka øllum, sum mintust meg á 64 ára degnum, bæði teimum á Facebook og hinum, sum eg hitti live.

Dagurin hjá mær var sum dagar flest, eitt sindur eintáttaður, men ikki keðiligur kortini.
Eg fekk drekka á songina, og tað dámar mær. So var farið til arbeiðis sum vanligt, og hevur tú heilsuna, so skal arbeiðast nøkur ár aftrat, áðrenn lívskvøldið byrjar. Men hetta tosið um lívskvøld er lítið hugaligt prát hjá ungum manni, so best man vera at gevast her, skal ein ikki gerast tungur í huga.

Abbasonurin Aron fyllir sama dag sum eg, so vit fóru inn á gólvið hjá teimum frá morgunstundini at ynskja honum tillukku og geva honum eina gávu, – eitt plagg, so tað fekk hann ikki at skera í fagnaðarróp. Øðrvísi hevði helst verið, um hann heldur fekk eitt telduspæl, men tey fært tú ikki so væl pakkað inn. Vit eru enn nøkur, sum trúgva á realitetsprinsippið, meðan børnini heldur vilja sleppa at gera sum teimum lystir. Og tað er helst eisini so satt, sum tað er sagt í kvæðinum:  Leikum fagurt á foldum. Eingin treður dansin undir moldum.
uni1

Men Aron helt tað kortini vera harmiligt, at vit báðir skuldu halda føðingardag sama dag, tí so slapp hann ikki í mítt gildi, og eg ikki í hansara, segði hann. Men eitt er logikkur, annað er veruleiki, og júst hesi naggatódnini var nú lætt at snúgva sær burturúr.

Og seinnapartin fóru vit so í føðingardag hjá Aron. Millum mangt gott fekk eg mær eisini eina reyða pylsu. Hon sá so lokkandi út, men gagnnaðist mær ikki ordiliga. Ein sveipað stokt pylsa plagar, tá ein er staddur í hinum partinum av ríkinum og skal flotta sær, at glíða væl niður – afturvið eini flógvari kakaomjólk, sjálvandi.

Men vit høvdu ikki meir enn svølgt, tá ið eg og bróður vildu uppliva enn meira, og so settu vit kósina oman í Tutl at hoyra ein av okkara fínu bluesartistum live. Tað var ein sera hugnalig løta, tí ikki bara dámar mær blues, sum jú er fasta undirstøðið undir so at siga øllum góðum populertónleiki, men Uni Debess, sum spældi í Tutl, dugir at spæla og framføra blues upp á sín serliga máta. Har í Tutl í gjár gekk tað nú meira friðarliga fyri seg við kassaguitara og sangara.

Millum nógvar góðar sangir, – næstan allir um hesar ólukku tvitnu konur, sum ikki unna manninum bara eina lítla eydnustund, sang Uni eisini House of the Rising Sun í útsetingini hjá Leadbelly. Hann nevndi ikki Animals, men eg kann ikki ímynda mær, at hann ikki eisini kennir ta útgávuna.
House of the Rising Sun er jú ekta bekennilsi og formaning.

Nú eg nevni Leadbelly, so er hann onki minni enn fult pensum til í hvussu er eitt bachelorprógv í samfelagsfrøði; list, sum er sprottin úr dagsins vandamálum.
Bubbi Morthens, sum er kendur um okkara leiðir, er eins og eg Leadbelly-fan.
Og Kurt Cobain sáli sang eisini í síni tíð ein av sangunum hjá Leadbelly (Ledbetter, sum hann eisini var nevndur) nakað so hugtakandi, sangin Black Girl (Where did you sleep last night?). So vita vit, hvat klokkan hevur sligið.

uni2
Uni Debess hevur givið út eina røð av fløgum, og tann nýggjasta Blue Buzz prógvar, at vit standa onki aftanfyri tað besta útlendska, tá um tónleik ræður. Eg spurdi Una, hví hann á hesi fløguni spældi øll ljóðførini sjálvur, og um tað ikki var eitt sindur vágiligt. Hann svaraði, soleiðis sum eg eisini hevði ímyndað mær tað, tá eg lurtaði eftir fløguni, at við hesi fløguni vildi hann fáa fram júst tað ljóðið ella soundið, sum hann leitar eftir. Men eyðsæð, skal hetta spælast live, so sleppur hann ikki undan at hava aðrar tónleikarar við sær, men nú vita teir so, hvat Uni vil hava teir at spæla.
Bróður var so heppin at fáa eitt signerað eintak av Blue Buzz. Eg hevði longu keypt dagin fyri, so tað passar ikki altíð, at sein kúgv fær skitið gras.
Til stuttleika kann eg nevna, at eitt av løgunum á fløguni Blue Buzz eitur Ain’t Gonna Be Your Slave, og tann sangurin hevur so avgjørt onki við kvinnufrígering at gera.

Men nú skal hetta ikki takast so alvorliga, tí munnu ikki allar kvinnur tá samanum kemur vera fittar, um vit ikki telja briturnar við? Tað var ein tíð, tá ið korini vóru trong og menn vóru fyri øgiligari mannminkan, og kvinnan var tá tann einasta, sum kundi geva teimum viðurkenning og ugga, so at teir uttan himpr kundu loyva sær at ganga upp afturá. Soleiðis er neyvan longur, heldur ikki her í Føroyum, her korini hjá teimum flestu eru góð – her verða vit nú kanska mest lumpað og hildin fyri gjøldur av systeminum.

Nú gloymdi eg heilt føðingardagin, men hann er jú farin afturum. Men takk fyri øll somul.

Eg havi lovað mínari, at havin skal ikki verða forsømdur, tí sum tað stendur í sanginum:

Doing the garden, digging the weeds,
Who could ask for more?

uni3

Nú leggja tey til brots í Danmark

Í okkara grannalondum eru fólkabókasøvnini ein miðdepil í mentanarlívinum. Bókasøvnini bjóða fólki upplýsing og upplivingar. Tey eru eitt stað, har tú kanst sita, standa ella ganga og kunna teg um ymist og uppdaga okkurt púra óvæntað, sum kanska ger lívið meira fjølbroytt og ríkt. Eitt stað har tú kanst lesa bløð og tíðarrit, læna bøkur o.a. bókasavnstilfar, og eitt stað har tú kanst koma til ymisk tiltøk. Alt ókeypis fyri brúkaran, sjálvandi. Ein eyðkend almenn tænasta.

 kulta

Fólkabókasøvnini komu við ídningini og býargerðini, tá upplýsing av arbeiðsfólki skuldi vera verja fyri tí sosiala rótloysi og neyðini, sum fylgdi við teimum stóru broytingunum. So skuldi ein hildið, at tað nú í okkara framkomna heimi er ikki brúk fyri bókasøvnum, men nevyan man tað vera so.

Tað er framvegis brúk fyri bókasøvnunum eisini í okkara tíð, nú upplýsing meir og meir er merkt av skundi, flákran og gákan. Nógv fólk kenna á sær ein tómleika og kundu hugsað sær karmar og umstøður til umhugsni og grundan. Og tosað verður nú eisini nógv um týdningin at byggja upp aftur bygda- og grannaløg, sum er munandi viknað, nú alt meira fer fram privat ella við hús ella í tykisligum (virtuellum) sosialum pallum sum Facebook.
Og man tað eisini ikki vera so, at tá ið ítróttur og festivalar eru undantiknir, tvs. hendingar, har tað snýr seg um at halda við, fegnast í bólki og kobla av, sum vit sjálvandi eisini hava brúk fyri, so liggja nógv av okkara stórplássum í reinum sosialum koma. Har er at kalla onki at fara ella koma til.
Á sovorðnum støðum átti bókasavnið at verið eitt savningarstað, sum umframt at veita upplýsing og upplivingar, kann veita stuðul til útbúgving  og læru.

kult2a

Nógv undrast á, hví OKKARA fólkabókasøvn ikki eru meira ment enn tey eru. OKKARA politikarar, sum skulu ganga undan á øllum økjum, tykjast ræðast bókasøvnini, skýggja tey, ja, vit kunnu tosa um eitt slag av bibliofobi.

Tað er spell, at fólkabókasøvnini fylla so lítið í heildarætlanini Fólkaflyting og fólkavøkstur, sum Vinnumálaráðið almannakunngjørdi í apríl í ár. Men har var so onkur og meir enn ein, sum spakføriliga settu fram ynski um, at bókasavnstænastur verða raðfestar hægri.

Og tað verða tær sum nevnt í okkara grannalondum.

Í Danmark eru tey júst farin undir eitt stórt átak, sum tey nevna ‘Modelprogram for folkebiblioteker’, sum Kulturstyrelsen stendur fyri. Kanningar í Danmark vísa, at flestallar kommunur hava stórar ætlanir við bókasøvnunum komandi árini. Talan er m.a. um umbyggingar ella nýbyggingar. Átakið Modelprogram skal vera ein hjálp hjá kommununum, so at tær kunnu fáa íblástur til at gera tað optimala bókasavnið, sum lýkur nútíðarinnar krøv. Og sum tey siga: “Udfordringerne er internationale, og udviklingen spejles i slagord som ’from collection to connection’, ’from book container to community centre’, fra transaktion til relation.”

Tað ber til at lesa um átakið á http://modelprogrammer.kulturstyrelsen.dk/

Kanska vit eisini kunnu fáa íblástur frá øðrum, tí her eru vit ikki rættiliga byrjað enn. Vit mugu gevast at halda, at alt er hinum svanga søtt. Nú noyðast vit at fara til verka.

kult1a