Eitt nýtt ættarlið skrivar

Eg fari vegna Landsbókasavnið og Bókadeildina, sum eisini er umboðað her í kvøld, at bjóða tær Oddvør Johansen og manninum Kanny Sambleben og annars øllum tykkum, sum eru komin her í kvøld, hjartaliga vælkomin. Hetta er eitt kvøld, sum vit halda til heiðurs fyri Oddvør, sum fylti 70 fyri nøkrum døgum síðan. Oddvør er sum kunnugt ein av okkara virknastu rithøvundum hesi seinastu árini, og hon hevur eisini gjørt vart við seg sum viðmerkjari í almenna kjakinum og í bløðunum.
Fyri bara nøkrum fáum vikum síðan heiðraðu vit ein annan av okkara rithøvundum, Gunnar Hoydal, á hansara 70 ára degi her á Landsbókasavninum. So nú kanska onkur heldur, at vit hava gjørt tað til ein politikk her í húsinum at halda 70 ára føðingardagin hjá føroyskum rithøvundum. Nei, kanska ikki tað, men hinvegin hví ikki?
Rithøvundar eru áhugaverd fólk, sum lata av sínum gávum, so hví ikki vísa teimum uppibornan heiður?

Oddvør, sum er úr Havn, hoyrir til eitt nýtt ættarlið av føroyskum rithøvundum, sum fóru at skriva ella í hvussu er at geva út skaldskap í 1980’unum og 1990’unum. Gunnar Hoydal, sum vit longu hava nevnt, er ein í hesum ættarliði, sum eisini telur eitt nú Hanus Kamban, Ebbu Hentze, Bergtóru Hanusardóttir, Heina Hestoy og Marionnu Debes Dahl.
Eg sigi eitt nýtt ættarlið, men eg haldi ikki, at eg fari skeivur, um eg eisini sigi eitt nýtt slag av skaldskapi – í Føroyum í øllum førum. Ikki soleiðis at skilja, at onki av tí, sum tá verður skrivað, ikki hevur verið skrivað áður, tí tað hevur tað. Tað nýggja er heldur eitt nýtt evni í skaldskapinum. Og hetta kemur kanska eina týðuligast til sjóndar í júst skaldskapinum hjá Oddvør Johansen.
Tað er hetta rákið í skaldskapinum, tá ið tað persónliga ella privata verður alment, fær týdning og harvið eisini almennan áhuga. Tað verið seg við ella uttan at verða idealiserað.
Vit meina her við eitt slag av realismu, sum eisini hevur verið rópt gerandisrealisma. Her var talan um eitt bókmentaligt rák í føgru bókmentunum, sum tók seg upp aftur í okkara grannalondum, serliga í 1970’árunum, men sum eisini kom greitt til sjóndar í barna- og ungdómsbókmentunum, sum høvdu sína gulløld um nøkunlunda somu tíð.
Hetta vóru frásagnir um tað vanliga einfalda lívið, um kensluligar upplivingar og trupulleikar, sum komu fyri hjá teimum flestu, men sum nógv hildu hava lítið upp á seg ella vera triviellar.
Í hvussu er ikki nakað, sum var vert at skriva um.
Nógv av hesum hevði til tá livað eina forfjónaða tilveru í lættisoppabókmentunum, men kundi nú knappliga latast í ein listarligan búna. Tað var hugtakandi at lesa um royndirnar hjá púra vanligum fólkum. Tey vóru ikki bara tigandi offur fyri brúksmentan og skiftandi samfelagsligu rákunum, men høvdu eitt lív og royndir, sum vóru verd at geva gætur. Vit hitta nýggjar samfelagsbólkar í bókmentunum: kvinnur, børn, ungdómar ella vanlig arbeiðsfólk. Tað er eisini um hetta mundið, at lív kemur í aftur eitt bókmentaslag, sum verður rópt kvinnuligar bókmentir. Bøkur skrivaðar av kvinnum og um kvinnur og sum lýsa teirra lív og hugsan. Og hetta hugtak hevur verið brúkt um í hvussu er onkrar av bókunum hjá Oddvør Johansen.
Royndirnar hjá vanligum fólkum kundu eisini setast upp ímóti øðrum rákum í tíðini, eitt nú hina kynisku yuppietilveruna hjá teirri meira vælbjargaðu miðalstættini, ella vinnuliga stórlætisørskapinum hjá vinnulívsfólkum og politikarum, sum hugsaðu stórt.
Í teimum nýggju bókmentunum, sum kanska ikki vóru so háfloygdar, verður dentur lagdur á virðing fyri tínum nærmastu, gott vinalag, hugflog, vanligt vit og skil, list, kærleika og erotikk.
Øll vóru ikki líka fegin um henda nýggja meira gerandisliga skaldskapin, sum tey hildu ikki livdi upp til eina rætta bókmentaliga hevd um úrmælingabókmentir, men tað løgdu lesararnir so onki í. Teimum dámdi væl hesar bøkurnar ella søgurnar, tí tær søgdu teimum nakað.

Oddvør Johansen hevur lagt ikki so lítið aftrat føroyska bókmentaliga arvinum. Hon hevur skrivað fleiri skaldsøgur, stuttsøgur, barnabøkur og givið út greinasøvn. Talan er um eitt fjølbroytt bókmentaligt avrik, og tað er stuttligt at fara í okkara skrásetingar her á Landsbókasavninum og staðfesta, at Oddvør’sa navn er knýtt at einum hópi av bókmentaligum tilfari, bæði tí, sum hon sjálv hevur skrivað, og tí, sum onnur hava skrivað um hana ella um tað, sum hon hevur skrivað. Vit hava eisini nøkur handrit hjá Oddvør á goymslu her í savninum. Alt hetta er tilfar, sum vit kunnu lesa, tá ið vit stytta okkum stundir og vilja hava eina ella fleiri upplivingar, men hetta er eisini tilfar, sum vit kunnu granska ella brúka, tá ið vit vilja kunna okkum um, hvat varð skrivað í Føroyum eitt ávíst tíðarskeið, og hvussu tey skrivaðu tá.
Talan er um bókmentir og bókmentasøgu í einum.
Eg nevndi, at Oddvør eisini hevði gjørt vart við seg í kjaki. Her tekur hon støðu fyri mongum av tí, sum hevur týdning í hennara fagra skaldskapi. Hon tekur partí fyri tí veikara partinum, teimum, sum mugu tola nosini, tá ið alt fer fyri mutur, men hon hevur eisini ans fyri eitt nú sermerktum lokalum støðum, náttúruperlum, søguligum ella byggilistarligum dýrgripum, sum tey, sum hava so øgiligan skund, ofta ikki geva sær far um, tí slíkt forðar framburði, vøkstri og tí nýggja, sum er uppi í tíðini. Tey tíma ikki at fáast við grenj, siga tey.
Og so hevur Oddvør eisini einastaðnis lýst, hvussu tað í síni tíð, var at koma í hóslag við smakkdómarar, sum vóru so upptiknir av tí, teir hildu vera rætt, og sum vóru so múlatrútnir, at teir gloymdu at uppliva, fylgja við tíðini ella hava tað stuttligt.
Men Oddvør hevur tíbetur staðið við sítt og skrivað tað, sum hon hevði hug at skriva. Og takk skal hon hava fyri tað.

Og eg haldi eisini, at vit kunnu staðfesta, at Oddvør Johansen longu hevur fingið viðurkenning fyri sítt bókmentaliga avrik. Í 1983 og 2002 fekk hon Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri ávikavist skadsøgurnar Lívsins summar og Tá ið eg havi málað summarhúsið. Í 1988 fekk hon Barnabókavirðisløn Tórshavnar býráðs fyri bókina Skip í Eygsjón. Í 2001 var hon í uppskoti til at fáa bókmentavirðislønina hjá Norðurlandaráðnum fyri skaldsøguna Í morgin er aftur ein dagur, og henda skaldsøgan var eisini vald út at umboða føroyskar bókmentir á bókastevnuni í Frankfurt í oktober í ár.

Nú vit savnast her í kvøld at heiðra rithøvundin Oddvør Johansen á hennara 70 ára degi, so gera vit tað fegin, bæði hennara vegna, men eisini tí at tað gevur okkum eitt høvi at gera vart við Landsbókasavnið og bókasøvnini. Eins og rithøvundar hava brúk fyri viðkenning og at vit vísa teimum ans, so hava vit, bókasøvnini, nú meira enn áður brúk fyri at gera okkum sjónlig. Tí, sum tað man vera teimum flestu greitt, bókasøvn eru at kalla útihýst í almenna politiska orðaskiftinum, og tað halda vit er spell. Góð bókasøvn eru ein týðandi vælferðartænasta.
Og vit kundu sjálvandi ynskt okkum, at Oddvør eisini hevði skrivað okkurt um hetta, og hvør veit, kanska hevur hon gjørt tað, men júst ta søguna noyðast vit helst sjálvi at skriva.

Eg fari her at enda at nýta høvi til at ynskja tær Oddvør hjartaliga tillukku við runda føðingardegnum.

Røða hildin á Landsbókasavninum 2. november 2011, tá skipað varð fyri haldi í sambandi við, at Oddvør fylti 70 ár.

No comments yet

Svara

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Broyt )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Broyt )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Broyt )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Broyt )

Connecting to %s

%d bloggers like this: