Við vón um betri tíðir

Landið er í fíggjarknípu, ongin ivi um tað. Tað almenna kostar meira, enn fólkið hevur ráð at gjalda, í øllum førum, soleiðis sum gjaldskipanin er sett saman í dag. Fólk gjalda ein lutfalsliga ovurstóran part av teirra lønarinntøku til tað almenna (sum skattir og avgjøld), og hóast vit hava ein ávísan progressivitet í skattaskipanini, so eru skattur og avgjøld ein alt meiri tyngjandi byrða fyrst og fremst hjá teimum lág- og miðalløntu, sum nóg illa fáa endarnar at røkka saman. Og hóast vit gjalda nógv fyri tær, so eru almennu tænasturnar kortini als ikki nøktandi.

Beinleiðis fátækradømi er tað ilt at fáa eyga á, og nógv tykjast liva eina glæstritilveru í stórum sethúsum og hava ráð til fínar bilar, dýrt innbúgv, flatskermar og frítíðarferðir. Vit vita sjálvandi ikki, hvussu nógv tey skylda.
So út frá hesi sannroynd, skuldi tað uttan iva borið til at kroyst sitrónina nakað væl enn, áðrenn samfelagið hoknar undir byrðuni og smokkar saman.

Tosað hevur verið um at breiðka skattagrundarlagið, men tað, vit hava sæð higartil á hesum øki, er nærum láturligt. Fleiri avgjøld merkja ikki breiðari skattagrundarlag, men eru onki annað enn ein beinleiðis skerjing av tøku inntøkuni hjá fólki, og hetta merkir minni keypiorku, sum so aftur ávirkar eitt nú mvg-inntøkurnar hjá tí almenna. Talan er sostatt um at flyta pengar úr einum pungi í annan, ella sum í tekningini hjá Storm P. av hundinum, sum fekk sín egna hala til døgurða.

Vit kundu sjálvandi sagt, at rættast var at vit fingu samfelagið á føtur aftur við íverksetan, vinnuframa og skipanarreformum av tí almenna. Men spurningurin er, um ikki viðurskiftini millum tað almenna og restina av samfelagnum eru farin so av lagi, at tað í stóran mun er brúk fyri sterkum og skjótt virkandi heilivági, skal sjúklingurin –  og her hugsa vit serliga um tað almenna – ikki leggjast heilt fyri ella doyggja.

Ígjøgnum árini er vaksin fram eitt alt meiri umfatandi patron-klient-samband í flestu framkomnu vælferðarsamfeløgum, og ikki bara í Føroyum. Hvat man ikki øll hesi árini vera snikkað saman til tess at veita hesum ella hasum áhugabólkinum eina ella aðra veiting. Ofta er talan um smápengar, men í onkrum føri um stórar upphæddir, sum verða veittar til tess at dyrka eitt samband sum byggir á undirtøku afturfyri eitthvørt.

Nógv av tí, sum hevur verið framt í samfelagnum, nógvar skipanir, sum eru settar í verk á ymsum samfelagsøkjum, hava ofta eina løgna søgu, sum hylur seg í eini fløktari røð av avgerðum og avtalum, sum at sígga til eru rationellar og væl grundaðar, men sum ofta ikki tola eina neyvari gransking.
Eisini eru nógv dømi um reglur, skilagóðar skipanir ella atgerðir, sum áttu at verið settar í verk, men sum verða sleptar, tí at tær kanska raka onkran trúgvan veljara ella onkran andaligan ella tímiligan felaga. Lætt er at grundgeva fyri hesum ella gera onkran rossahandil, sum ber í sær, at tú fært eitt sindur, um eg fái eitt sindur til mínar veljarar.
Úrslitið er ofta, at skipanarligi bygnaðurin í samfelagnum verður ein undarligur hurlivasi.

Og tað ávirkar samfelagsmenningina.

Eitt nú hava vit í Føroyum eitt óvanliga høgt kostnaðar- og prísstøði, sum uttan iva stavar frá onkrum bygnaðar- ella marknaðarligum skeivleikum. Sagt verður eisini, at t.d. fiskivinnan, okkara høvuðsvinna, er dundrandi ineffektiv. Kanska eru okkara sjúkrahústænastur munandi dýrari, nú vit hava trý sjúkrahús, enn um vit høvdu eitt sjúkrahús við trimum deildum, sum vórðu tvingaðar at samstarva.

Nú stendur á hjá tí almenna, ikki bara i Føroyum. Allastaðnis verður nú tosað um skerjingar. Tey ríku kunnu ikki longur rokna við at fáa barnapengar, sum ger tey uppaftur ríkari. Og tey minni mentu mugu eisini finna seg í at lata eitt sindur aftur av sínum veitingum (tey eru jú fjølmentari). Aðrar smáveitingar kunnu eisini rokna við at verða stubbaðar. Eykaskattir verða nú róptir umhvørvis- ella heilsugjøld. Ringt er eisini at argumentera fyri 50 m svimjihyli til ein svimjara (sjálvt um medaljur kunnu stuðla skinklandi sjálvsvirðingini). Og soleiðis kundi verið hildið fram.

Tað er sum nevnt ikki bara í Føroyum, at støðan er ring.
Enski forsætisráðharrin David Cameron rópar í kvøld ‘Your country needs you’, og hann heitir á bretar um at standa saman og tola stórar skerjingar, nú kreppan leikar í. Í Danmark noyðast teir uttan iva fyrr ella seinni at ‘røre ved efterlønnen’. Vælferðarsamfelagið klárar ikki longur at geva gávur í eyst og vest afturfyri atkvøður. Spurningurin er, um vit ikki skjótt noyðast at finna nýggj virði at byggja okkara tilveru á. Ella finna útav, hvussu vælferðartænastur skulu veitast í framtíðini.

Sjálvandi kunnu vit bera ótta fyri, at tá ið tað einaferð eydnast at fáa javnvág aftur í almenna búskapin, við ella uttan uppaftur fleiri skerjingum og avgjøldum, ja, so gloyma politikararnir pínuna og gloyma eisini at fara undir annan táttin: at fáa samfelagið á beint aftur. Nei, tá er tíverri væntandi, at tað aftur verður ‘jul igen’.

Men fyri ikki heilt at fara í svart, so er hetta kanska hóast alt rætta løtan at hava vón um betri tíðir.

No comments yet

Svara

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Broyt )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Broyt )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Broyt )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Broyt )

Connecting to %s

%d bloggers like this: