Bókasavnið við Løkin

Nú kunnu fólk halda um nýggju samgonguna, hvat tey vilja, og tað hava tey fullan rætt til. Vit sum starvast í bókasavnsverkinum hava bíðað í spenningi eftir nýggja samgonguskjalinum, tí hvat mundi fara at standa um bókasøvnini í skjalinum. At síggja til var tað rættiliga avmarkað fyri ikki at siga lítið og onki. Men ein serlig orðing í samgonguskjalinum er tó ikki til at fara skeivur av. Tann orðingin fer, verður hon fylgd, at hava stóran týdning fyri menningina av øllum mentanarkervinum her á landi.
Í skjalinum sigur nýggja samgongan, at hon fer at arbeiða fyri at fylgja tilmælunum frá Málstevnunevndini.
Tað var landsstýrismaðurin Jógvan á Lakjuni, sum setti Málstevnunevndina í 2006, og nevndin læt 18. desember 2007 úr hondum ritið Málrøkt, Álit um almennan málpolitikk. Nú var endamálið hjá Málstevnunevndini at gera eitt uppskot til almennan málpolitikk, men hon hugdi seg væl í kring og hevði tilmæli um ábøtur á fleiri av mest týðandi samfelagsøkjunum.
Og her komu bókasøvnini eisini inn á pallin.

Nevndin vísti á eyðsýnda týdningin, sum lesing og frásøgn hava fyri menningina hjá børnum og mælti til, at tiltøk, ið hava til endamáls at fremja lesingina hjá børnum og ungum, eiga at verða stuðlað fíggjarliga, og forløg og bókasøvn eiga somuleiðis at fáa stuðul til slík endamál.
Nevndin ásannaði, sum rætt er, at skulu bókasøvnini megna at fremja tað nógva av tí, sum lógin um bókasøvn mælir til, er neyðugt við munandi størri játtan á løgtingsfíggjarlógini. Nevndin vísti eisini á, at tøkniliga menningin á økinum gongur við rúkandi ferð, og stórur tørvur er á at fáa talgilt nógv av tilfarinum, sum bókasavnið hevur á goymslu, soleiðis at tað gerst lættari atkomuligt hjá fólki.
Og nevndin mælti eisini til, at bókabussurin, sum koyrdi á sinni, verður fingin til vegar aftur, soleiðis at tær smærru bygdirnar kring landið fáa høvi at verða kunnaðar við tær tænastur, ið eru á bókasavnsøkinum.

Sigast má, at nevndin í hesum hevur verið sera beinrakin, tí í hesum døgum verður týdningurin hjá bókasøvnunum tikin fram aftur, bæði uttanlanda og í seinastuni eisini her heima hjá okkum. 

Bókavarðafelagið 25 ár
Í hesum døgum fylti Bókavarðafelagið 25 ár. Eg var sjálvur við til at stovna felagið, og tey siga mær, at eg eisini var fyrsti formaður felagsins. Í sambandi við føðingardagin skipaði felagið seinasta vikuskifti, leygardagin 12. november, fyri sera áhugaverdum tiltaki um bókasøvn í vitanar- og upplivingarsamfelagnum. Felagið hevði bjóðað donskum bókasavnsfrøðingi til Føroyar at halda fyrilestrar, og fólk í føroyska útbúgvingar- og bókasavnsverkinum hildu eisini styttri fyrilestrar, har tey greiddu frá støðuni hjá føroysku bókasøvnunum út frá teirra egnu royndum.
Og tað er ikki ov nógv sagt, at ein niðurstøða frá hesum tiltaki var, at menna vit ikki bæði fólka- og fakbókasøvnini munandi í komandi tíðum, so verður ringt at ímynda sær, at vit fara at fóta okkum í vitanarsamfelagnum, sum kemur antin okkum dámar tað ella ei. Og tað kann um so verður eisini fara at kosta okkum vælferð sum frá líður. Pisakanningarnar seinastu árini eru júst prógv um, at lesiførleikin hjá børnum og ungum má mennast. Her eru bókasøvnini, soleiðis sum Málstevnunevndin peikar á, ein týðandi partur av loysnini.

Í okkara grannalondum eru tey meira von at brúka bókasøvnini, og har eru bókasøvn ein sjálvsøgd vælferðartænasta, sum tey ikki vilja vera foruttan. Her í Føroyum hava vit tíverri givið okkum alt ov lítið fær um hendan spurningin. Kanska hava ráðini ikki verið tey bestu, men lága raðfestingin er eisini tekin um, at vit halda bókasøvn vera eitt sindur óneyðug, nakað fínt ella kventlasligt. Men her má hugburðsbroyting til, tí hendan hugmyndin er púra skeiv.

Góð bókasøvn loysa seg
Kanningar í okkara grannalondum og øðrum londum við hava avdúkað, at tað ber til at vísa á beinleiðis samfelagsligan vinning av at hava góð bókasøvn, bæði fólka-, stovns- og fakbókasøvn. Treytin fyri at fáa vinningin er tó, at bókasavnsskipanin er væl útbygd, og at bæði einstaklingar og samfelagið virðismeta bókasøvnini og brúka tey. Í útlondum hava tey nýliga gjørt greiðar menningar- og strategiætlanir fyri bókasøvnini, og tey ætla at fylgja hesum ætlanum. Vit áttu at gjørt tað sama.
Í hesum sambandi kundi tað verið hóskandi at víst til Unesco-yvirlýsingina um fólkabókasøvn frá 1994, sum er týdd til føroyskt (Landsbókasavnið gav hana út í lítlum hefti í 1995). Henda yvirlýsingin er síðan útbygd og dagførd við IFLA Public Library Service Guidelines (2010), sum tíverri ikki enn eru týddar til føroyskt.

Málstevnunevndin mælti í sínum áliti til, at munandi játtan, 5 mió. kr., varð veitt bókasøvnunum at styrkja støðuna hjá teimum sum kunningardeplum. Nevndin sigur eisini, at bókasavnspolitikkur eigur at verða partur av almenna mentanarpolitikkinum, og at tíðarhóskandi kunngerðir eiga at verða gjørdar fyri bókasavnsøkið. Økta játtanin fer eisini til longdar upplatingartíðir, mentanarlig tiltøk, bókabuss o.a. Kommunurnar rinda sín part, sum er roknaður upp í upphæddina. Hetta eru ítøkilig uppskot, sum eiga at verða tikin í álvara og ikki verða gloymd, hóast vit vita væl, at tað sansar at fíggjarliga.

Hava kanska gott í væntu
Vit í bókasavnsheiminum fara at bjóða nýggja mentamálaráðharranum Bjørn Kalsø vælkomnum og tillukku við starvinum. Vit vóna sjálvandi, at hann tekur sær stundir at meta um tankarnar, sum Málstevnunevndin og bókasavnsfólk hava borið fram. Hann skal vita, at her eru møguleikar at gera íløgur og skipa almennan rakstur, sum veruliga ger mun bæði fyri hin einstaka, fyri lokaløkini, har bókasøvnini eru, og eisini fyri alt landið. Og hví skulu vit ikki taka við tí, sum kann tryggja okkum betri førleikar, betri trivna, betri útbúgvingar og munadygga gransking? Serliga nú so nógv verður tosað um týdningin av gransking, er tað eisini hugaligt, at samgongan í samgonguskjalinum sigur seg taka undir við tiltøkum og átøkum, sum eru nevnd í álitinum Vitan & Vøkstur, sum Vísindaráðið legði úr hondum í januar í ár.
So kanska hava vit øll gott í væntu.

Bókasavnið í Fuglafirði

 Heilsanin stóð av fyrstum tíð í Dimmalætting hósdagin, 17. november 2011.

Men nú er kortini hend ein broyting, og ummæli eru ikki longur tað, tey plagdu at vera.

Møguleikarnir við nýggju miðlunum, sum loyva øllum at vera útgevarar, hava havt við sær, at nú verða ummælini ikki altíð skrivað av bókmentakønum, men líka so ofta av vanliga lesaranum. Á heimasíðum hjá bókasølunum kann lesarin greiða sínum javnlíkum frá, hvat hann ella hon heldur um bøkurnar, um tær eru góðar ella vánaligar, um lesarin er fegin ella iðrar seg um keypið. Og hóast greiningin ella grundgevingin fyri dóminum mangan er munandi styttri enn í gomlu ummælunum, meira subjektiv, vil onkur kanska siga, so vísa kanningar, at lesarar ofra líta meira á tað, sum aðrir lesarar siga, enn tað, sum serfrøðingarnir siga. Tær fata vanliga lesaran, sum ‘ein av okkara’, og tá so er, fara vit ikki út í krókarnar at kanna nærri.
Og tað ber eisini til at gera bókmentaliga dómin púrasta leysan av vanligum uttanumtosi, men lata so og so nógvar ella fáar stjørnur siga, hvussu góð ella vánalig bókin er. Hvat stjørnurnar í sjálvum sær merkja kann vera ilt at meta um. Men 5 stjørnur eru nú einaferð betri enn 4 stjørnur, serliga um 6 stjørnur eru tað mesta tú kanst fáa. Tað ber eisini til at rokna miðaltalið av fleiri metingum, og tað má so gera metingina enn meira álítandi. Eg havi lagt til merkis, at tey eisini eru farin at geva stjørnur í sendingini In Mente. Her eru umrøðurnar tó eftir mínum tykki ofta ov drúgvar, tí senditíðin skal fyllast út, og tað verður mest til leyst prát um ymsar tættir av bókini ella listaverkinum, sum verður umrøtt; hvat ein heldur um hetta ella hitt, og hvat hin heldur, og um fólk eru samd ella ósamd. Men ein mentanarsending er nú betri enn ongin.

Men aðrar broytingar eru eisini, nú vit tosa um ummæli. Fyri tað fyrsta, so kanst tú nú lesa bókaummæli í vikubløðunum. Hetta er bara tekin um, at markið millum tann framkomna lesaran og lesaran av lættisoppatekstum kámast. Og kanska er tað bara gott. Eitt annað er, at ummæli nú ikki bara eru prentað í bløðunum ella í bókmentatíðarritum. Nei, nú eru fólk farin at skriva ummæli í eitt nú bloggum, á heimasíðum hjá teimum sjálvum ella hjá stovnum, har tey arbeiða. Og hetta gevur bókasøvnunum grá hár í høvdið. Tí nú er ikki longur so einfalt at finna ummælini og skráseta tey. Tey eru spjadd út um allar geilar. Og spurningurin er, um tað yvirhøvur ber til at fylgja við, hvat verður ummælt, á tann gamla mátan.
Taka vit til dømis nú seinastu bókina Brahmadellarnir hjá Jóanes Nielsen, so havi eg ikki sæð nakað vanligt blaðummæli av bókini. Niðurstøðan kundi tí verið, at bókin als ikki var ummæld. Men tað er hon.

11. oktober í ár legði Bergljót av Skarði, studentaskúlalærari, eitt ummæli av nýggju bókini hjá Jóanes út á bloggin hjá sær. Talan er um eitt drúgt og áhugavert ummæli, sum endar við: Bókin er góð.
Lesið ummælið her: Ein ektaður Jóanes

Nakað seinni hevur Turið Sigurðardóttir, professari á Setrinum, sett eitt ummæli á heimasíðuna hjá Setrinum: Tiltrongdur søguspegil.
Hon sigur í ummælinum, at talan er um eina frálíka skaldsøgu, men eina ónýtliga bók.  Hon sipar her til tekstin, sum er “illa hagreiddur á vegnum frá høvundi til lesara. Forlagsarbeiðið er so skikkað, at upplagið átti at verið brent og bókin prentað umaftur.” Hetta ljóðar undrunarvert, og tað sleppur heldur ikki at standa ósvarað.
10. november skrivar Eivind Weihe, lektari á Setrinum, aftursvar eisini á heimasíðuni hjá Setrinum við heitinum Um bókabrenning og at lesa við dogmatiskum brillum. Har verjir hann tekstin og grundgevur verjuna við, at tað sum Turið heldur vera villur í grundini er “eitt raffinerað stílbragd.”

Her er umframt ummæli eisini talan um bókmentafrøðiligt kjak, sum er áhugavert eisini hjá eftirtíðini at vita um.

Og kanska hava onnur eisini ummælt bókina hjá Jóanes Nielsen á netinum.

Hetta sigur mær, at skulu vit í komandi tíðum hava eitt yvirlit yvir føroysk bókaummæli eisini í framtíðini, so mugu vit finna nýggjar arbeiðshættir á bókasøvnunum, tí tað kann ikki vera meiningin, at vit bara skulu líta á, at Google ger arbeiðið fyri okkum. Ella er tað?

Nú er spennandi at fáa bókina og vita, um Poul Mohr og Jógvan Sundstein kanska eisini hava verið reyðir.

Eg veit ikki, um vit hava meira brúk fyri kollvelting nú, enn tá ið vit á sinni gjørdu vart við okkum uttanfyri amerikansku sendistovuna í Keypmannahavn ella løgdu ætlanir onkra náttina á Restaurant Puk ella Laurits Betjent. Eg ivist. Hinvegin er nógv av tí, sum tá varð havt á lofti í hesum donsku andans katedralum, har tað var ringt at anda fyri royki, og sum varð hildið vera progressivt, púra vanligur (høgra)politikkur í dag!
Men álvaratos: mátti ikki okkurt frægari verið at havt sum mál fyri tilveruna enn at fáa almenna undirskotið burtur og tryggja sær góða eftirløn. Hetta sum eru politisk høvuðsmál í dag. Eitt sindur meira av futti mátti verið í okkum!

Og satt at siga, tann sum ikki var í øðini um Vietnamkríggið á sinni, hann hevði ikki hjarta. (Óðin Ódn tosaði forrestin nógv tá um teir, sum ikki høvdu kálvahjarta). Tá vóru vit av sonnum USA-hatarar, nakað, sum minnir ikki sørt um islamistarnar nú á døgum.

Men well, eg sigi sum Churchill, demokratiið er vánaligt, men vit hava onki betri, so í vøttirnar dreingir og gentur til dyst at verja demokratiið.

Eg veit nú heldur ikki, um eg var so reyður, tá samanum kom. Mær dámdi betur kritikkin hjá Marcuse av eindimensionala menniskjanum (framvegis sera viðkomandi bók). Men hetta kundi eisini føra til fanatismu og kanska enntá terrorismu, tá tú helt, at øll uttan tú sjálvur vóru tápulingar, – rurað í blund av massaframleiddum vørum og  vælferðartænastum. Og dømi vóru eisini um tað: Blekingugøtuharkaliðið, Baader-Meinhof og Reyðar brigadur.
Og í dag vita vit, at politikkur er ikki at spæla við, tí moralur og visiónir eru næstan bara orð í politikki, agn, kunnu vit kanska siga. So har ber til at brenna seg, um tú ikki ert á varðhaldi.

Veruleikafjaru útleggingarnar um kollveltingina hjá Georg Lukács (Hvat er ortodoks marxisma ella Søga og stættarmedvit) vóru nú heldur ikki at forakta, – rættiliga góður heilafimleikur, tað má eg siga, men nú loysi eg Sudoku í staðin.

Og so kastaðu vit okkum eina tíð yvir Wilhelm Reich (hann sum tosaði so nógv um sex, at man skuldi trúð, at hann enn var á lívi og virkin og skrivaði um lívsstíl í onkrum viku- ella dagblaði), og tað var spuriøst. Seinni lósu vit hin fitta Erich Fromm, hví fólk ræddust frælsið og heldur vildu leggja alt í hendurnar á onkrum sterkum manni. Hann skrivaði eisini bókina ’Kunsten at elske’, sum lítið og onki hevði við frálæru í nøring at gera.
Eg minnist eisini, at eg á sinni las Om praksis og Om motsigelsen hjá Mao (útgivið á norska Forlaget Oktober sjálvandi), sum helst er tað mest áhugaverda, Mao hevur avrikað, og hesar greinirnar eru framvegis verdar at lesa.
Sannleikan um mistøkini hjá Mao vóru vit tó nøkur, sum kendu longu tá, men tað vórðu onnur, sum seinni gjørdust víðagitin at skriva um tað.

Og jú, eg var við, tá ið vit blakaðu við borðiskum á tingi. Men nú eru vit øll miðalhampamenn (orsaka -fólk).

Eg kom tó ongantíð til Albania, og eg veit ikki, um eg skal harmast ella fegnast um tað. Men politikkurin fylti nógv, og at man kundi mistaka seg á so nógvum økjum, hóast meiningin var góð, tað kann undra  enn í dag. Eg veit ikki um hetta kann forklárast (massa)psykologiskt ella sosiologiskt. Kanska bæði.

Men sæð í hesum ljósi er tað helst gott, at hendan bókin um føroysku kommunistarnar nú kemur út. Um hon forklárar nakað, ja, tað mugu vit fáa at síggja, tá ið vit fara at lesa!

Men eitt havi eg kortini lært, og fleiri við mær, soleiðis sum tað eisini stendur i Ritukvæðnum: Kyss tú ongantíð ov fast.

Oddvør, sum er úr Havn, hoyrir til eitt nýtt ættarlið av føroyskum rithøvundum, sum fóru at skriva ella í hvussu er at geva út skaldskap í 1980’unum og 1990’unum. Gunnar Hoydal, sum vit longu hava nevnt, er ein í hesum ættarliði, sum eisini telur eitt nú Hanus Kamban, Ebbu Hentze, Bergtóru Hanusardóttir, Heina Hestoy og Marionnu Debes Dahl.
Eg sigi eitt nýtt ættarlið, men eg haldi ikki, at eg fari skeivur, um eg eisini sigi eitt nýtt slag av skaldskapi – í Føroyum í øllum førum. Ikki soleiðis at skilja, at onki av tí, sum tá verður skrivað, ikki hevur verið skrivað áður, tí tað hevur tað. Tað nýggja er heldur eitt nýtt evni í skaldskapinum. Og hetta kemur kanska eina týðuligast til sjóndar í júst skaldskapinum hjá Oddvør Johansen.
Tað er hetta rákið í skaldskapinum, tá ið tað persónliga ella privata verður alment, fær týdning og harvið eisini almennan áhuga. Tað verið seg við ella uttan at verða idealiserað.
Vit meina her við eitt slag av realismu, sum eisini hevur verið rópt gerandisrealisma. Her var talan um eitt bókmentaligt rák í føgru bókmentunum, sum tók seg upp aftur í okkara grannalondum, serliga í 1970’árunum, men sum eisini kom greitt til sjóndar í barna- og ungdómsbókmentunum, sum høvdu sína gulløld um nøkunlunda somu tíð.
Hetta vóru frásagnir um tað vanliga einfalda lívið, um kensluligar upplivingar og trupulleikar, sum komu fyri hjá teimum flestu, men sum nógv hildu hava lítið upp á seg ella vera triviellar.
Í hvussu er ikki nakað, sum var vert at skriva um.
Nógv av hesum hevði til tá livað eina forfjónaða tilveru í lættisoppabókmentunum, men kundi nú knappliga latast í ein listarligan búna. Tað var hugtakandi at lesa um royndirnar hjá púra vanligum fólkum. Tey vóru ikki bara tigandi offur fyri brúksmentan og skiftandi samfelagsligu rákunum, men høvdu eitt lív og royndir, sum vóru verd at geva gætur. Vit hitta nýggjar samfelagsbólkar í bókmentunum: kvinnur, børn, ungdómar ella vanlig arbeiðsfólk. Tað er eisini um hetta mundið, at lív kemur í aftur eitt bókmentaslag, sum verður rópt kvinnuligar bókmentir. Bøkur skrivaðar av kvinnum og um kvinnur og sum lýsa teirra lív og hugsan. Og hetta hugtak hevur verið brúkt um í hvussu er onkrar av bókunum hjá Oddvør Johansen.
Royndirnar hjá vanligum fólkum kundu eisini setast upp ímóti øðrum rákum í tíðini, eitt nú hina kynisku yuppietilveruna hjá teirri meira vælbjargaðu miðalstættini, ella vinnuliga stórlætisørskapinum hjá vinnulívsfólkum og politikarum, sum hugsaðu stórt.
Í teimum nýggju bókmentunum, sum kanska ikki vóru so háfloygdar, verður dentur lagdur á virðing fyri tínum nærmastu, gott vinalag, hugflog, vanligt vit og skil, list, kærleika og erotikk.
Øll vóru ikki líka fegin um henda nýggja meira gerandisliga skaldskapin, sum tey hildu ikki livdi upp til eina rætta bókmentaliga hevd um úrmælingabókmentir, men tað løgdu lesararnir so onki í. Teimum dámdi væl hesar bøkurnar ella søgurnar, tí tær søgdu teimum nakað.

Oddvør Johansen hevur lagt ikki so lítið aftrat føroyska bókmentaliga arvinum. Hon hevur skrivað fleiri skaldsøgur, stuttsøgur, barnabøkur og givið út greinasøvn. Talan er um eitt fjølbroytt bókmentaligt avrik, og tað er stuttligt at fara í okkara skrásetingar her á Landsbókasavninum og staðfesta, at Oddvør’sa navn er knýtt at einum hópi av bókmentaligum tilfari, bæði tí, sum hon sjálv hevur skrivað, og tí, sum onnur hava skrivað um hana ella um tað, sum hon hevur skrivað. Vit hava eisini nøkur handrit hjá Oddvør á goymslu her í savninum. Alt hetta er tilfar, sum vit kunnu lesa, tá ið vit stytta okkum stundir og vilja hava eina ella fleiri upplivingar, men hetta er eisini tilfar, sum vit kunnu granska ella brúka, tá ið vit vilja kunna okkum um, hvat varð skrivað í Føroyum eitt ávíst tíðarskeið, og hvussu tey skrivaðu tá.
Talan er um bókmentir og bókmentasøgu í einum.
Eg nevndi, at Oddvør eisini hevði gjørt vart við seg í kjaki. Her tekur hon støðu fyri mongum av tí, sum hevur týdning í hennara fagra skaldskapi. Hon tekur partí fyri tí veikara partinum, teimum, sum mugu tola nosini, tá ið alt fer fyri mutur, men hon hevur eisini ans fyri eitt nú sermerktum lokalum støðum, náttúruperlum, søguligum ella byggilistarligum dýrgripum, sum tey, sum hava so øgiligan skund, ofta ikki geva sær far um, tí slíkt forðar framburði, vøkstri og tí nýggja, sum er uppi í tíðini. Tey tíma ikki at fáast við grenj, siga tey.
Og so hevur Oddvør eisini einastaðnis lýst, hvussu tað í síni tíð, var at koma í hóslag við smakkdómarar, sum vóru so upptiknir av tí, teir hildu vera rætt, og sum vóru so múlatrútnir, at teir gloymdu at uppliva, fylgja við tíðini ella hava tað stuttligt.
Men Oddvør hevur tíbetur staðið við sítt og skrivað tað, sum hon hevði hug at skriva. Og takk skal hon hava fyri tað.

Og eg haldi eisini, at vit kunnu staðfesta, at Oddvør Johansen longu hevur fingið viðurkenning fyri sítt bókmentaliga avrik. Í 1983 og 2002 fekk hon Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri ávikavist skadsøgurnar Lívsins summar og Tá ið eg havi málað summarhúsið. Í 1988 fekk hon Barnabókavirðisløn Tórshavnar býráðs fyri bókina Skip í Eygsjón. Í 2001 var hon í uppskoti til at fáa bókmentavirðislønina hjá Norðurlandaráðnum fyri skaldsøguna Í morgin er aftur ein dagur, og henda skaldsøgan var eisini vald út at umboða føroyskar bókmentir á bókastevnuni í Frankfurt í oktober í ár.

Nú vit savnast her í kvøld at heiðra rithøvundin Oddvør Johansen á hennara 70 ára degi, so gera vit tað fegin, bæði hennara vegna, men eisini tí at tað gevur okkum eitt høvi at gera vart við Landsbókasavnið og bókasøvnini. Eins og rithøvundar hava brúk fyri viðkenning og at vit vísa teimum ans, so hava vit, bókasøvnini, nú meira enn áður brúk fyri at gera okkum sjónlig. Tí, sum tað man vera teimum flestu greitt, bókasøvn eru at kalla útihýst í almenna politiska orðaskiftinum, og tað halda vit er spell. Góð bókasøvn eru ein týðandi vælferðartænasta.
Og vit kundu sjálvandi ynskt okkum, at Oddvør eisini hevði skrivað okkurt um hetta, og hvør veit, kanska hevur hon gjørt tað, men júst ta søguna noyðast vit helst sjálvi at skriva.

Eg fari her at enda at nýta høvi til at ynskja tær Oddvør hjartaliga tillukku við runda føðingardegnum.

Røða hildin á Landsbókasavninum 2. november 2011, tá skipað varð fyri haldi í sambandi við, at Oddvør fylti 70 ár.

Gunnar Hoydal 70

Vit, Landsbókasavnið og Bókadeildin, hava valt í dag á sjálvum føðingardegnum at heiðra rithøvundin Gunnar Hoydal, nú hann fyllur runt, og tað halda vit, at vit hava góða grund til.
Skal eg tosa fyri Landsbókasavnið, so hevur tað sum endamál at savna, skráseta og varðveita allar føroyskar bókmentir, og alt sum er skrivað av bókmentum um Føroyar og av føroyingum. Vit hava eisini eina deild við handritum eftir føroyskar høvundar og handritum, sum skula lýsa føroyska bókmentasøgu, mentan og siðsøgu. Hetta er okkara íkast til tjóðarbyggingina og okkara háttur at varðveita tjóðina ella ein eftir okkara tykki týðandi part av henni.
Fyri okkum er tað tí av stórum týdningi, at tað eru fólk her í landinum sum skapa og skriva. Tað er tað, vit sum stovnur, liva av. Og hetta sum vit savna, eru ikki bara savnslutir, men verk, sum hava eitt viðkomandi lív og tá væl vil til eina ævi á bókasavninum, men eisini uttanfyri bókasavnið. Vit fegnast sjálvandi um, at vit hava hendan arvin at bera út aftur til fólkið, tá ið tørvur er á tí.

Hildið lív í føroyskum bókmentum
Gunnar Hoydal er ein teirra, sum í longri tíð hevur hildið lív í føroyskum bókmentum. Hann er ein fjølbroyttur rithøvndur, sum skrivar væl í so at siga øllum bókmentasjangrum. Nógv av tí hann skrivar, tekur støði í hansara egnu upplivingum ella eru skaldsligar tulkingar av hesum upplivingum, men støði verður eftir mínum tykki eisini tikið í vandamálum í okkara nútímans samfelag ella samfelagnum, sum tað var, tá ið verkini ella ritini vórðu skrivað. Tað er eisini hetta, sum ger hansara bókmentaliga verk áhugavert, men ikki minni list fyri tað.
Brandes segði í síni tíð, at tað sum gevur bókmentunum lív, er at tær taka mál ella ’problemir’ upp til orðaskiftis. Nú var hann – Brandes – bergtikin og hevði tí ein greiðan boðskap at bera, men sum bókmentalig fyrimynd ella normur, haldi eg, at hansara orð avgjørt hava nakað upp á seg. 

Gunnar er viðhvørt polemiskur og eisini avgjørdur á sín serliga hátt, men hann dugir sanniliga eisini at kasta polemiska hamin av sær, tá ið brúk er fyri tí.
Nú skal eg ikki her fara at geva meg í holt við at lýsa skaldskapin hjá Gunnari og tað nógva sum hann annars hevur skrivað. Tað hava onnur longu gjørt, og onnur fara at gera tað.
Amerikanski sosiologurin Charles Wright Mills nevnir í kendu bókini hjá sær The Sociological Imagination frá 1959, tann sosiologiska ímyndanin, at tú skilur ikki lívsøguna hjá einum menniskja ella søguna hjá einum samfelag, um tú ikki skilur tey bæði saman og í síni heild. Hann sigur víðari, at hóast vit liva í faktaøldini, sum hann kallar tað, so livir menniskjan ikki bara av kunning ella informatión. Menniskjan hevur meir ella minni tilvitað tørv á andaligum førleikum, sum kunnu hjálpa henni at viðgera kunning og at menna vit og skil til tess at fáa eitt tilvitað yvirlit yvir tað, sum hendir í heiminum og tí sum kann henda við henni sjálvari.
Og hesa uppgávu ella skyldu at hjálpa til at hvessa vitið hjá okkum øllum hava serliga rithøvundar, miðlafólk, lærarar, listafólk, granskarar og so sjálvandi bókasøvnini.
Uttan at seta Gunnar í bás, so haldi eg, at hann á ein áhugaverdan og sjáldsaman hátt í sínum skalskapi dugir at lýsa, men eisini sameina søgu og ævisøgu, stað og umstøður. Í hvussu fyri meg hevur hetta verið eitt av tí, sum hevur givið mær hug at lesa Gunnar.

Teir hava ikki ans fyri mentan
Skal eg nevna eitt, sum eg haldi er eyðkent í so at siga øllum tí, sum Gunnar skrivar, týðiliga nakað, sum ordiliga býðir honum ímóti, so er tað tá ið vit stilla ov nógv inn á tað materiella og serliga tað kommersiella. Gunnar brennur fyri mentanini, og hann veit og er sjálvur dømi um, at mentan sprettir úr skapan, gávum og arbeiði. Tað er tí hann hevur at politikarum fyri ikki at hava ans fyri tí mentanarliga, tí sum verður skapt úr nýggjum, ta serligu mentanina, sum ger okkum til tað vit eru. Og ikki minst, at teir – politikararnir – als ikki tykjast hava ans fyri, at júst í Føroyum er í mun til stødd ein skapanartrongd og eitt listarligt virksemi, sum nærum onga aðra staðnis. Vit hava eitt tilfeingi, eitt veldugt aktiv sum ríkar tjóðina og kann ríka hana enn meira, um vit fáa hetta tilfeingi til høldar. Men vit taka tað bara róligt, eru líkasæl og vóna, at vit ikki fáa tað, sum vit hava uppiborið.

Listafólk skulu hava umstøður at skapa, tey skulu hava breyð á borðið og tey skulu hava viðurkenning fyri síni avrik. Hetta stendur í beinleiðis andsøgn til hugsanina, at mentan fært tú fyri onki. Og hvør hevur ikki hoyrt um politikarar, sum býta út játtanir, men sum ikki vilja gjalda fyri mentan, men fegnir pynta seg við henni, tá ið onnur eru hjá ella hoyra. Gunnar hevur bæði eina og tvær ferðir staði á palli her á Landsbókasavninum og greitt frá teimum, ið hvussu er tá, serstakliga vánaligu umstøðunum skapandi list hevur í Føroyum.
Ja, nú eru enntá mentafólk, sum eru farin at geva til kennar, at tey rætt og slætt eru ella kenna seg sum apukattar.

Men kanska hevur Gunnar ikki hetta – ikki at dáma gíriga peningaheimin – frá ongum. Pápi Gunnar Karsten Hoydal skrivar í brævi til Christian Matras dagf. 2. september 1945 um føroyskan politikk, og um tað politiska rumbul sum tá er, og hann leggur so hetta aftrat: “Eg skal siga tær tað, at eg ‘óttist’ hesar peningamennirnar, sum nú eru uppi í politikki í Føroyum. Alt gott at siga um peningamenn, sjáldan munnu teir vera reinhugaðir. Tá ið spurt verður um samfelagsmál, man maðurin, sum lítið eigur, ivaleyst aloftast standa reinari í síni hugsjón enn hin peningasterki.”
Jú, sum tað kemur greitt fram her, muturspilla vísir seg ofta hjá bæði monnum og kvinnum, tá ið vit seppa framat valdinum. Ja, tað skal í hvussu er góð mura til at standa ímóti.
Eg haldi meg bestemt hava sæð onkra tilsiping til júst hetta í summum av tí, sum Gunnar hevur skrivað.

Andslív og politikkur
Tað ber til at síggja næstan frá tí fyrsta, sum hann annars skrivar ella gevur út alment, at Gunnar longu sum heilt ungur hevur áhugamál, sum ikki eru heilt álík teimum, sum ungdómar vanliga hava.
Í einum Varða frá 1964, skrivar Gunnar sum tá er fyrst í 20’unum eitt framúr væl skrivað ummæli av bókini hjá Bjørn Poulsen: Ideernes krise i åndsliv og politik, sum tá var útkomin fyri nøkrum árum síðan, og sum hevði elvt til orðaskifti. Ummælið er upplýsandi, objektivt, men samstundis kritiskt, soleiðis sum eitt veruligt ummæli skal vera. Fjáltur var komin Bjørn Poulsen tí hann varnaðist eins og postmodernistarnir seinni, at autoriteturin í politikki og andslívi var viknaður, ja, var ikki tað, sum hann hevði verið fyrr, tá tær stóru hugsjónirnir vóru høgt í metum. Hann ber fram, at leysar hugmyndir hava við sær leyst orðaskifti, og av tí veikt demokrati. Hann ger serliga vart við tvílyndið í menniskjanum har vit øðrumegin eru undirgivin girnd og blindum rakstri, og hinumegin høgum áhugamálum. Tá høgu áhugamálini kámast ella missa sítt virði, ja, tá fáa vit girndina og jagstranina eftir skjótum vinningi. Soleiðis var tá, og at hetta framvegis er so, ja, tað er júst hendan tíðin vit nú eru mitt í gott dømi um, nú vit sleikja sárini, vit øll fingu, tá fíggjarbløðran brast fyri einum trimum, fýra árum síðan.
Eg haldi kortini at tað boðar frá einum góðum komandi rithøvundi, at hann longu so ungur, sum her er dømi um, hevur áhuga fyri teimum avgerandi spurningum, ikki bara fjalunum, men sjálvum stórviðinum í samfelagnum. Og so tað aftrat, at hann eisini hevur eina hóming av, at tað kann liggja nakað av afturhaldi fjalt í skriving, sum hesari hjá Bjørn Poulsen.
Og at hetta góða ummælið ikki var nakað upplop, tað hava vit so fingið ótald prógv fyri frá tí, sum Gunnar síðan hevur skrivað.

 Verðin var nóg stór
Tú Gunnar komst í verðina, og tað var skjótt, at tú visti, at verðin var nóg stór, sum var. Har skuldi onki leggjast aftrat. Tað var sum hjá dunnungunum hjá H.C. Andersen, sum, tá ið teir høvdu hugt seg um – tað brast úr teimum: Nei, sum verðin er stór. Ungamamman visti tó betri. Men tú fekst annað at síggja, soleiðis sum tú eisini lýsir í tínum skaldskapi. Eg veit ikki um tú ert verðinsmaður, men verðin vaks, og verðin hevur lyndi til at troðka seg inn á okkum. Verðin er hugtakandi, hóttandi, órættvís, undarlig, ja, hon er eitt undirverk, hon er okkara pallur, sum Shakespeare tók til, hon skapar okkum og vit skapa hana. Og so er hon gott tilfar at gera skaldskap burturúr. Ja, biður um at verða viðgjørd eisini skaldsliga.
Tí var tað gott, at tú seinni komst til tað sannføring at verðin ongantíð verður ov stór. Og at tú kundi staðfesta, sjálvt um nógv var avrikað, bæði gott og minni gott, at tað framvegis var nógv eftir av ókomnum.

Lat tað vera okkara góða vón.

Ein viðurkenning og onnur
Tú hevur mangan víst á, sum nevnt eisini her á Landsbókasavninum, at tú og onnur skapandi listafólk og listagreinir, ikki fáa tað í hvussu er peningaligu viðurkenning og tær sømdir og virkisumstøður, sum tit halda tykkum hava uppiborið. Eg veit ikki hvussu støðan hjá tykkum er í dag. Kanska frægari, men neyvan nøktandi. Eg kann siga fyri okkum her sum stovn, at vit uppliva tær ringu tíðirnar, og eru skjótt ikki annað enn húð og bein, og høvdu ivaleyst kunna vunnið 1. virðisløn í einum av hesum nútímans vakurleikakappingum, har tað ræður um at vera rak. Vit bíða enn líka spent eftir tí eina pottinum, sum skal latast mentanini av hvørjari oljutunnu, sum verður vundin upp úr føroysku undirgrundini.
Men viðurkenning hevur sum so mangt annað tvinnar síður. Eitt er peningaliga viðurkenningin, hitt er viðurkenningin sum kemur av, at tað verður lurtað eftir rithøvundunum, tá ið teir hava nakað at siga, at teir verða lisnir.
Og eg eri ikki heilt vísur í, at hesar báðar viðurkenningarnar altíð fylgjast, uttan at rithøvundin nú eisini skal lastast fyri tað.
Tær báðar viðurkenningarnar fylgjast í hvussu er ikki her. Vit hava onga peningagávu at lata, men tú Gunnar skalt vita, at vit hava stóra virðing fyri tínum listarliga og skaldsliga avriki, sum tað eisini er okkum unt at goyma her, vísa fram og læna út. Tað skuldi hetta haldið í dag vera tekin um, og vit himprast ikki, men fara her at ynskja tær hjartaliga tillukku við føðingardegnum.

Røða hildin á hátíðarhaldi á Landsbókasavninum 12. september 2011, tá rithøvundurin Gunnar Hoydal fylti 70 ár

Ongin sigurskransur
Men nú hevur Sjúrður Skaale altso stungið í sekkin. Eftir tí hann skrivar í sambandi við útmeldingina, so skilji eg hann væl. Fyri at halda lív í eldinum, hevur formaður Tjóðveldisfloksins fløkt seg inn í eina nót av pástandum og hálvum lygnum, sum tað skal óvanligur trúðskapur til at standa modell til.
Veruleikin er, at formaðurin vil hava loysing frá Danmark, men at tann hendingin, sum kundi givið Tjóðveldisflokkinum sigurskransin, tíverri ella tíbetur – eg veit ikki hvat er verri ella betri – er gloppin honum av hondum, tí at vit jú hava fingið loysing frá Danmark á tann hátt, at tað langt síðan er staðfest, at tað er Føroya fólk, sum ger av, um vit kvetta við Danmark ella ikki. So einfalt er tað!
Spurningurin er so: skal avgerðin um loysing og uppgerðin við Danmark takast við eini lóg um stjórnarskipan, ella skal tann avgerðin takast seinni ella kanska als ikki takast, men í øllum førum við støði í eini samtyktari lóg um eina føroyska stjórnarskipan. Her er stórur munur.

Í uppskotinum til sjórnarskipan verður staðfest, at Føroyar eru land, føroyingar eru tjóð, og alt vald í landinum er hjá Føroya fólki.
Trupulleikin hjá Sjúrða er bara, at tá ið hann er við til at gera eina skipan, sum tekur útgangstøði í veruleikanum og ikki einum søguligum trauma, ja, so verður hann lagdur undir at vera hoknaður fyri donskum trýsti. Tá ið tað nú ikki er so, so hevur Sjúrður púra rætt, tá ið hann sigur, at formaðurin í hansara flokki, sum setur fram hesar pástandir, er frekur.
Stjórnarskipanaruppskotið, sum nú liggur á borðinum, er ein staðfesting av ymsum politiskum viðurskiftum, og uttan at hava neyvlisið uppskotið tori eg at siga, at tað sum er er skilagott orðað, um ætlanin altso ikki er at taka tað endaligu uppgerðina við Danmark her og nú. Men uppskotið og seinni lógin, tá ið hon kanska verður samtykt, forðar ikki fyri, at ”uppgerðin” kann koma fyri aftur seinni.

Felagsnevnarin
Sjúrður sigur m.a. í síni skriving (eg meini her við greinina Revolutiónin og felagsnevnarin, sum eg júst havi lisið í Vágaportalinum), at endamálið við nevndararbeiðnum um stjórnarskipanina var at finna ein felagsnevnara, sum kann vera okkara politiska grundarlag.
Hann nevnir í hesum sambandi ymist, sum er broytt í upprunaliga uppskotinum til stjórnarskipan, og skrivar m.a.: ”Hetta er eisini farið út: ’Allar lógir og siðvenjur skulu virða hesa stjórnarskipan. Eingin lóg ella siðvenja má tí vera hildin at hava gildi, bara tí hon er eldri enn henda skipan ella hevur virkað í langa tíð.’ Lesarin kann sjálvur meta um, hvussu hetta skal skiljast, og hvør avleiðingin hevði verið, um tað varð sett í verk. Meirilutin í nevndini staðfesti ið hvussu er, at hesir setningar ikki lýstu okkara politiska felagsnevnara. Og okkara uppgáva var at finna eina breiða semju, sum kann skapa stabilitet. Uppgávan var ikki at fremja eina revolutión.”

Og í formælinum til uppskotið um stjórnarskipan er so komin henda orðingin: ”Stjórnarskipanin virðir teir stjórnarrættarligu sáttmálar og avtalur, sum eru í gildi, tá hon verður sett í verk, men staðfestir, at føroyskir myndugleikar hava fullan rætt til at siga hesar upp og taka við málsræðinum. Eingin lóg ella sáttmáli kann setast í gildi fyri Føroyar uttan Løgtingsins samtykki.”  Aftur ein skilagóð staðfesting eftir mínum tykki.

Ongin politisk búrmáltíð
Tað er greitt, at uppskotið um sjórnarskipan undir nevndararbeiðnum hevur broytt skap frá at vera eitt paradunummar hjá ávísum flokkum ella persónum, til at verða pragmatiskur politikkur, sum ger, at vit framvegis kunnu koma hagar, sum tey, sum halda seg vera víðgongd, vilja sleppa, men at vit enn ikki eru har, um vit altso nakrantíð ætla okkum hagar. Og kanska ætla vit okkum onkra heilt aðrastaðnis.
Uppskotið til lóg um stjórnarskipan Føroya er kanska heldur ikki so avgerandi hending, sum tað tykist, og tað er so ongin politisk búrmáltíð. Onki fyri tann, sum er slúkin. Bara eitt neyðugt uppskot, onki annað.

Men eg vil geva Sjúrða rætt, at dettur hetta uppskotið burtur, so standa vit aftur í sama politiska óføri, sum vit hava staðið í tey seinastu 50 árini ella meira, tí vit hava brúk fyri at koma víðari í føroyskum politikki, og sjórnarskipanin, soleiðis sum hon nú er orðað, er eitt stig fram á leiðini. Hon kann enntá vera við til at koma okkum burtur úr einum  trauma, sum vit hava verið plágað av alt ov longi.

Stig fyri stig
Viðhvørt er helst neyðugt við eini offurgerð, skal endi fáast á eini naggatódn. Vit hava sæð tað so mangan áður. Eitt hitt seinasta dømið var tá Mohamed Bouazizi í Tunis setti eld á seg sjálvan og doyði, tí hann vildi ikki longur góðtaka eyðmýkingina, ið komst av politiskari tilvild og framíhjárættinum hjá summum. Hetta førdi so til politisku kollveltingina har. Og nú ofrar Sjúrður Skaale seg, men um tað førir til nakra revolutión, orðið, sum hann sjálvur brúkar, ja, so var tað í hvussu er ikki ætlanin.
Tey, sum vilja hava alt avgjørt her og nú og til egnan heiður, kunnu sjálvandi síggja hesa semjuna, sum meirilutin í stjórnarskipanarnevndini hevur gjørt, sum eitt tekin um drál og manglandi vilja at gera avreksverk, men soleiðis er ofta í tí veruliga lívinum, at stig fyri stig rætta vegin eru eisini stig rætta vegin.

Nú vita vit jú, at tað føroyska almenna als ikki kennir sær nakra sum helst forðing, tá ið talan er um at gera seg inn á privatbúskapin hjá fólki. Hetta hevur vundið so nógv upp á seg hesi seinastu árini, at ongin, og serliga ikki tey, sum hava eina miðalinntøku, kunnu kenna seg trygg. Tey vita, at tað verða tey, sum í seinasta enda koma at gjalda fyri tey, sum eru veikari (hetta er samhaldsfesti), men eisini fyri tey, sum eru sterkari (eg kenni ikki annað orð fyri hetta enn eyðræning – 2% eykaskattur ella ei). Tað eru serliga hesi við miðalinntøkunum, sum so dánt klára seg og sítt, sum vera noydd at gjalda fyri skeivan politikk við minni vælferð (kanska tí at tey enn hava ráð). Skattir oman á skattir, brúkaragjøld og løntakarafíggjaðar vælferðartænastur (sum tað almenna enntá fær vinning burturúr). Hetta saman við heimsmeti í prísum og einum brúkaraveldi, sum er fullkomiliga maktarleyst.

Vit kunnu kanska siga, at hetta er lívsins gongd, og at hetta fyri sovítt er logikkurin í eini sosialdemokratiskt skipaðari valagnsvælferð fíggjað við skattaoki, har vanligt fyrilit og virðing fyri rættindum hjá borgarunum er ein býur í Russlandi. Tosað verður viðhvørt við hátíðarligum andlitsbráði um søgulig rættindi, men tá talan er um privatbúskaparlig søgulig rættindi hjá fjøldini (sosiala kontraktin), tá merkja hesi rættindi bara søguliga rættin hjá tí almenna at knokkroyta fólk, tvs. senda rokningina fyri skeivan fíggjarpolitikk og atgerðarloysi hagar rokningin kann innheintast, nevniliga frá miðalinntøkunum, men so sanniliga, tá ið grammleikin ikki kennir sær mát, eisini til láginntøkur, einligar mammur og fátækar pensjónistar o.l.

Eitt sum eg haldi vera serliga áhugavert at fáa svar uppá, nú henda tvangsuppsparingin til eftirløn verður sett í verk, er:

1) er tað bara tann uppsparing til eftirløn, sum fakfeløgini hava staðið fyri, við at gera avtalur við almenna og privata arbeiðsgevaran, sum nú beinanvegin skal mótroknast í fólkapensjónini, og sum samstundis skal skattast sum vanlig inntøka? Ofta er talan um smærri upphæddir, men sum kortini viga nógv í einum sperdum húsarhaldi.
Merkir hetta í grundini ikki, at henda eftirlønin, sum er uppspard ígjøgnum eitt langt áramál (tvs. langt áðrenn nøkur pensjónsnýskipan var komin undir land), kemur undir eitt øgiligt skattatrýst? Og halda fakfeløgini, at hetta er í lagi?
 

2) er onnur inntøka, so sum vanlig lønarinntøka, pensjónir hjá løgtings- og landsstýrismonnum, kapitalinntøka v.m. undantikin hesum frádráttinum í fólkapensjónini?

At fáa svar upp á hesar spurningar hevur týdning hjá temum, sum skjótt røkka pensjónsaldur (tey komandi 5-10 árini), tí tey hava ikki stundir at byrgja upp fyri inntøkumissinum, sum tey fáa av ætlaðu pensjónsnýskipanini. Men svarið er ikki minni áhugavert hjá einum, sum roynir at fáa skil á muruni í føroyskum politikki í 21. øld.

Tað kann væl vera, at eg havi misstikið meg, tí eg, eins og nógv onnur, havi ikki havt stundir at konsekvensrokna hetta nýskipanaruppskotið, tíansheldur seta meg nóg væl inni í uppskotið sum heild. Uppsparingarparturin er í sjálvum sær einfaldur og kundi verið konstrueraður av einum 3-floksnæmingi ein seinnapart. Tað meira avgerandi er tann parturin av uppskotinum, sum skal minka undirskotið á fíggjarlógini ella tað, sum í so nevtralt verður nevnt mótrokningin.

Trupulleikin við hesum pensjónsuppskotinum er, at tað jú er eitt tyss-tyss uppskot, sum fyrst og fremst skal bjarga landskassanum (ja, og kanska landinum), og júst og bara í hesum liggur sosiala aspektið í uppskotinum. So vita vit hóast alt, at tapið, sum vit fara at fáa av hesum uppskoti, fer til eitt gott endamál!
Men nakað konkret innlit í avleiðingar av uppskotinum upp á stutt, men eisini upp á langt sikt, fært tú ikki. Hetta eru jú eisini grýlutíðir.

Men eitt er vist, tað man neyvan vera nakað land, sum mennist og trívist við at vanvirða sínar borgarar. Og við støðuni, sum hon er í Føroyum í løtuni, so vænti eg mær heldur ikki svar upp á omanfyri nevndu konkretu spurningar. Vónandi tekur onkur politikari teir tó við í sína viðgerð av uppskotinum.

Síðani er nógv broytt, og nú eru so mong onnur viðurskifti natúrligur partur av fakfelagsvirkseminum, so sum arbeiðsumstøður, javnstøða, førleikamenning v.m.

Tað er tó ein sannroynd, at tann kreppan, sum nú hevur rakt tað almenna og alt samfelagið, og sum helst verður drúgv, hevur skert møguleikarnar hjá fakfeløgunum at virka. Samhaldsfastar loysnir eru ikki høgt í metum í hesum tíðum. Eitt talandi dømi er, at eftirlønarskipanin, sum almennu fakfeløgini vóru tey fyrstu at fáa stovnað fyri góðum 20 árum síðan, og sum skuldi vera ískoytis eftirløn, nú kanska verður tann einasta pensjónin, sum fólk fara at fáa.

Men tað nyttar ikki at falla í fátt, tí nýggjar tíðir krevja sum kunnugt nýggjan hugsunarhátt og nýtt arbeiðslag.

At verja áhugamál ella borg í eini stríðsstøðu krevur áhaldni, tol og ikki minst hegni. At vera skrivari og formaður í Starvsmannafelagnum var lærdómur fyri meg, hóast tað onkuntíð leikaði hart á. Eg kom at kenna nógv fólk, fekk innlit í viðurskifti, sum áðrenn høvdu verið mær fremmand, og nógv mátti tú læra teg sjálvur. Eg var tó so heppin at koma at arbeiða saman við m.o. Ernst Hansen, sála, sum var formaður, tá ið eg tók við starvi sum skrivari í Starvsmannafelagnum. Ernst var miðvísur og treiskur sum fáur, og tað er ein eginleiki, sum er avgerandi, skalt tú náa málum í fakfelagsarbeiði.

Eitt sum hevur undrað meg er, at ofta vóru fakfeløgini tey fyrstu at koma við góðum hugskotum til broytingar. Sjálvandi vórðu hesi hugskot kveistrað av borðinum av arbeiðsgevaranum. Men nøkur ár seinni hálovar arbeiðsgevarin hesum somu hugskotum, sum vóru tey hansara egnu. Tá fært tú hug at smírast.

Eitt er tó vist, mótstøða er sunt, men stívrent íhald er drepandi. Og soleiðis kennist tað mangan, tá ið arbeiðsgevarin nærum bara hugsar um at smíða bremsikubbar.

Eg haldi, at tey flestu, sum av álvara hava verið uppi í fakfelagsarbeiði, verða merkt av hesum fyri lívið. Sum árini ganga, hevur tú tíbetur bara tey góðu minnini eftir.

Við hesum fari eg enn einaferð at ynskja Starvsmannafelagnum hjartaliga tillukku við teimum hálvthundrað og góðan arbeiðshug komandi árini.

Eftir umbøn sett í Starvsblaðið nú felagið fylti 50.

Á túrinum vestur aftur merkti tú, at ferðin á bilunum var ikki so nógv, teir koyrdu varliga, tí sørvingar og vágafólk eru ikki so von at koyra hetta strekkið, tí teimum dámar ikki at fara av oynni. Tey fara ongan veg, sum eisini er heitið á nýggjari fløgu hjá Holgari, sum er ein av teimum, sum nú spælir við Tinganest.  

Og hvussu var konsertin so? Ja, sum sørvingur torir tú ikki at halda annað enn, at konsertin var góð. So er tað sagt. Og jú, hon var góð, framúr góð. Ikki tí at tónleikararnir skaraðu framúr, teir gjørdu sítt besta, og tað var eisini nóg mikið. Kanska høvdu teir tað lætt, tí Tinganest hevur eitt back catalog, eina so fulla songskjáttu, sum bara rættilig tónlistafólk kunnu vísa fram, so tað var bara at velja tað besta burturúr.

Tinganest hava jú gjørt eina røð av góðum sangum, sum verða sungnir til mangt høvi, og sørvingar, ja flest øll vágafólk eisini, fáa klump í hálsin, tá ið tey hoyra ella syngja Válandi heim, eitt av nostalgisku meistaraverkunum, sum Magnus á Stongum hevur skrivað. Sangurin er eitt dømi um tónleikin hjá Tinganest, tá ið hann er mest afturlítandi og konservativur. Longsulin eftir tí farna, reina og óspilta er ein táttur í tónleikinum hjá Tinganest, men ikki tann einasti tátturin.

Hesin longsulin kemur fram í fullari styrki í hesum báðum teimum fyrstu linjunum í niðurlagnum í nevnda sangi:

Gævi eg aftur á Sandinum stóð
tá sjógangur niðan í áirnar vóð

Og júst sandurin (vit kallaðu tað ongantíð strondin, kanska onkuntíð fjøran), sum øll í mínum aldri minnast sum eitt einastandandi tilhalds- og upplivingarstað,  henda stóra – sum oftast – reina, einlitta og slætta fløtan, sum skránaði eitt sindur niðan ímóti bakkanum og plenuni, stendur sum ímyndin av tí, sum ikki broytist, tí passiva og tolna, sum altíð liggur har, og sum hevði verið har frá tíðarinnar morgni. Ikki ólikt fólkunum í bygdini, sum tá bara vóru har. Sørvágur, tá ið hann enn var eitt Shangri-La, ja, er tað kanska enn.

Tað var eitt hanagleiv frá sandinum niðan hagar, sum dansistovan lá. Har var tað sørvingar komu saman at hugna sær á dansigólvinum, smakka sær á lunkað akvavitt og gleða seg til síðsta dansin og sjálvandi til tað, sum kanska kom aftaná, um nakað kom.
Dansistovan var eisini pallurin hjá tí, sum seinni skuldi gerast orkestrið Tinganest.

Tað stendur rimmarfast, at Tinganest hevur røtur aftur í bretsku tónleikakollveltingina í 50’ og 60’árunum.
Eg var sjálvur ein teirra, sum royndi at klimpra upp á guitar og droymdi stjørnudreymar.

Teir, sum mynda orkestrið ella fyribrigdið Tinganest, eru fyrst og fremst teir tríggir Eivin, úti í Geilini, Jóan Jakku, úti á Bakka og Magnus, úti á Lið. Teir lurtaðu líka eldhugaðir, sum allur annar ungdómur tá á døgum, eftir Beatles, Rolling Stones, Kinks, Hollies, Byrds, Steppenwolf og Shadows. Tað var nú serliga guitarsnillingurin Eivin, sum dámdi Shadows. Úti í Geilini hjá Jens og Sittu áttu tey tíðliga grammofon, seinni plátuspælara, so har var nógvur tónleikur at hoyra. Jens veit eg, tá tað góða lagið var á honum, dámdi væl tónleik. Og tey áttu plátur, singleplátur, eisini Shadows sjálvandi. Og transistorradio áttu øll og smáar, skurrandi ferðagrammofonir vóru eisini í nógvum húsum. Og guitara mátti tú eiga, skuldi tú tora at koma út millum fólk.

Eins og Dartford hevði sínar Mick Jagger og Keith Richard og Liverpool sínar Beatles, so búðu um somu tíð í Sørvági á hesum lítla blettinum har úti í bygdini tríggir garpar, sum  - skuldi tað vísa seg  – vildu gera álvara av at gerast veruligir tónleikarar. Ikki bara hesir, sum hermdu eftir tí útlendska, nei, teir vildu skapa egnan tónleik og á føroyskum!  Og tað hepnaðist so væl, at Tinganest hetta kvøldið í Norðurlandahúsinum kundu hava eina konsert, sum greitt prógvaði tað, sum vit longu vistu, at hesin bólkurin er ein hin kanska mest áhugaverdi og sermerkti í føroyskari tónlist. Ein føroyskur 60’ara-bólkur, nú kanska meira bólkurin hjá teimum, sum eru farin um tey 60, ein 60-ára-bólkur.

Ikki tí at Tinganest hevur nakað av hesum uppreistrarkenda frá 60’árunum. Nei, als ikki. Teirra hálovan av bygdini og tí bygdasliga er so langt frá teimum atfinningum, sum tey ungu fyrst í 60′unum og tey ungu í dag føra fram, sum tað nú einaferð letur seg gera. Í sanginum We Gotta Get out of This Place, sum bólkurin The Animals gjørdi til eitt hit í 1965 syngur Eric Burdon:

We gotta get out of this place!
If it’s the last thing we ever do …
We gotta get out of this place,
’cause girl, there’s a better life … for me and you

Ikki heilt sami heimlongsulin, sum tann, sum Tinganest syngja um.

Tinganest hevur sítt eyðkenda ljóð ella sound, Vágasound kalla summi tað. Løgini teir spæla eru rútmiskt fangandi, og upp ímillum hava teir gjørt poppsangir, sum onki standa aftanfyri tað besta í sjangruni. Mær nýtist bara at nevna sangirnar Minnist tú, Upp á tá, Vágagellan, Stíg stórum, Hangandi hár, Í óvissu, Bakka fram, Eg vil bara hava, Annan sang, Babba og Snípan, so munnu tey flestu vita, hvat vit tosa um.

Tað er kanska ikki so lætt at seta orð á ljóðið, tað sound, sum eyðkennir bólkin, tí tað er so sermerkt. Sangirnar eiga Jóan Jakku og Magnus, men Eivin gevur við sínum heilt serliga snjalla, nervøsa guitarspæli, sum nevnt ávirkað av eitt nú Hank Marvin, tónleikinum ein sermerktan og autentiskan dám. So segði hann: tað kann ikki greiðast frá tí, tað má hoyrast. Og tað merktist eisini, nú Eivind ikki var við á pallinum í Norðurlandahúsinum hetta kvøldið. Ikki tí at tað ikki var gott, men tað heilt ektaða Tinganest-ljóðið var tað ikki. Men tað høvdu vit áhoyrarar jú við okkum, so tað bilti ikki.

Tinganest hevur tað felags við Beatles, at ljóðið hjá bólkinum, fyri nú at brúka tað orðið, er eitt bland av persónligheitum, sum hvør sær letur sítt íkast. Tað er hetta blandið, sum ger Tinganest til eitt brand.

Nú skal hetta ikki verða nøkur ritgerð, tí eg vóni inniliga, at tónlistafrøðingar fara at studera Tinganest. Men eg fari tó, eitt sindur trilvandi kanska, at royna at seta orð á nakað av tí, sum eg haldi tónleikurin umboðar. Eg nevndi tað afturlítandi og konservativa, sum er eitt eyðkenni fyri bólkin. Tað er aftur í 60’ini, men eisini aftur í bygdalívið í Sørvági um hetta sama mundið. Uttan at vilja fornerma nakran, haldi eg, at Jóan Jakku er tann, sum er poppmusikarin burturav. Hann er hitmakarin, sum við fangandi løgum, sum oftast við einum góðum riffi og fyndugum orðum, fær skapt fullgjørdar sangir, sum nú eru klassikarar. Tað er hann, sum fær vágasnelluna til at gerast til vágagelluna, hann, sum dyrkar bygdafrellsromantikkin út í æsir og sum skrivar um serlingin, sum ongi dansispøl dugir og tí ikki sleppur upp í síðsta dansin. Tað er eisini hann, sum tekur seg í nakkan o.s.fr. Og tað er Jóan Jakku, sum saman við Sámal Ravnsfjall kann skriva hesi kærleiksorðini, sum vit allir kunnu taka til okkum:

Eg vil taka hvønn dag, sum hann kemur og fer.
Tí tú letur meg vita, hvat hvør dagur ber.
Og eg elski og hevji teg líka so hátt.
Eftir 1001 nátt.

Jóan Jakku er eisini tann, sum hevur verið tónlistaliga virkin á fleiri mótum. Hann eigur helst lívið í Tinganest í dag, og hann hevur t.d. spælt saman við og gjørt tónleik við eitt nú Sámal og Holgar. Hann er góður bassspælari.

Magnus er meistarin, tá talan er um at skriva balladur, sum eitt nú áður nevnda Válandi Heim ella Babba, sum mangan er at hoyra. Hvør kennur ikki vendingina: Babbar mugu ikki forstýrast. Nú kanska tað meiri hóskiligt skuldi itið: abbar mugu ikki forstýrast. Tónleikurin hjá Magnus er góður til húsbrúk. Hann er kanska ikki tann stóri lagsmiðurin og hevur onkuntíð eitt sindur av hesum, at ljóða sum um fleiri niðurløg verða brúkt í sama sanginum, men onki ørindi. Kanska serliga í hansara sangum merkir tú ávirkan frá Pól F, Janus og Hans Andrias Djurhuus. Men sangirnir eru sympatiskir og fella væl í oyrað.

Tónleikurin hjá Tinganest er ektaður og erligur poppur. Og tað er føroyskur poppur, líka føroyskur sum Kim Larsen, John Mogensen og Shubidua eru danskir. Tinganest er, tá samanum kemur, teir, sum best megna at lyfta arvin eftir Teimum av Kamarinum.
Tað er søgan um dreingir, sum ikki fullu til í nútímans samfelagnum, sum spilla er komin í. Teimum dámar ikki ídningina, urbanisering, tað modernaða uppgjørda, tað rótleysa, politiskt stórlæti og alheimsgerð.
Nei, teir syngja um tað sum er næst við, tað sum viðkemur vanligum fólki. Í teirra tónleiki verða nasar ikki settar í ský. Onkur kanska heldur, at hetta er grunnur tónleikur. Hví skal tað nú vera ein trupulleiki?
Amerikanski popplistamaðurin Andy Warhol dyrkaði tað grunna, ja, undirstrikaði, at hann var eitt øgiliga grunt menniskja. Hann er nú heimskendur, og hann helt tað vera eitt tekin um satt fólkaræði, at bæði forsetar og landastrok drukku júst sama slag av cola. Tá samanum kemur, so er mentan í stóran mun ikki annað enn klicheir. Summar eru bara fiksari enn aðrar.

Eg havi nú eitt vist tilknýti til Tinganest. Eg gekk í síni tíð og mól, har teir vóru, men skilti ikki tað, sum teir fult og fast trúðu á: at tað bar til! Í staðin havi eg so verið noyddur at hava til frægd at lurta eftir Tinganest. Eg minnst við gleði aftur í 80’ini, áðrenn stóru kreppuna tá alt enn gekk upp á stás, at vit høvdu Tinganest fast í bandspælaranum í bilinum, Og børnini elskaðu Tinganest, vildu ikki hoyra um annað. Og eg havi síðan til manga veitslu eisini tikið harmonikuna fram og spælt undir, tá ið Upp á tá ella Vágagellan skuldu mjarrast. Men eg lá tíverri sjóvarfallið av mær, og kundi í dag, um eg hevði fatað kallið, verið ein av Tinganest. Men lat tað nú fara.

Hetta kvøldið í Norðurlandahúsinum var eitt av teimum, sum gerst eitt minni fyri lívið. Eg veit ikki, um Norðurlandahúsið er rætti karmurin um Tinganest-tónleik, men tá eg so hugsi um, at Tinganest er ein føroyskur mentanargripur, so er tað júst í Norðurlandahúsinum, teir skulu njótast.

Har var onki skaput við hesi konsertini. Tónleikurin var tað kenda, og løgini vóru væl vald og sett saman í eina heild. At Tinganest eisini spældu løg hjá Holgar var kanska snýt, men tað riggaði væl í heildini, og eg vil siga, at sangurin Skuggatám hjá Holgari fekk meg at kvaklast við kensluliga. Holgar er jú eisini ein av teimum, sum roynir at lyfta arvin eftir Tinganest.

Framførslan á pallinum var eitt sindur stirvin og minti mest um framførslurnar hjá hesum eystur-europeisku dansiorkestrunum, sum tú upplivir tað í filmunum hjá kekkiska leikstjóranum Milos Forman frá 60’unum.
Eisini haldi eg, at tónleikurin á konsertini var í so rokkutur, men tað átti nú ikki at nerva ein gamlan Stones-fan sum meg.
Talan var jú ikki um at spæla fyri einum ungum entusiastiskum publikum. Nei, hetta vóru eldri fólk, sum ikki toldu meiri larm enn tann, sum tey kenna frá sjónvarpinum. Tað eydnaðist tó at fáa tey at klappa afturvið nakrar ferðir og syngja við einum av niðurløgunum, og tað var so tað.
Tinganest spældu okkara tónleik, og vit hugnaðu okkum og ruggaðu til hesi kendu løgini.
Men hetta var fyrst og fremst teirra kvøld.
Og satt at siga, so riggaði tað bara heilt væl hjá teimum. Sørvingar, ja, allir føroyingar kunnu róliga siga við ein munn: knasandi gott Tinganest!

Men tað eru eisini tey, sum hava at fakfeløgunum, og enntá tey, sum hata fakfeløgini sum sjálvan hin versta.
Tað verður eitt nú sagt, at fakfeløgini eru við til at skerja effektivitetin, sum verður tryggjaður við einum fríum marknaðarbúskapi. Ella at einstaklingagerðin ger fakfeløg óneyðug. Summi fýlast á, at sáttmálarnir hjá fakfeløgunum í roynd og veru eru úrvalssáttmálar, og at limaskapur í fakfeløgum tískil er tvungin. Nøkur halda, at flestu arbeiðsfólk eru ikki verd lønina, tey fáa, meðan onnur forhánisliga leggja eftir fakfelagsbossunum, sum mest av øllum ræðast at skula noyðast at fara aftur í sítt gamla arbeiði. Flest øll vita, at hetta eru pástandir, sum antin eru óviðkomandi ella als ikki halda.

Uppgávurnar hjá fakfeløgunum røkka víðari enn bara til samráðingar um prís á arbeiðsmegi. Tá tað verður sagt, at tað hevur týdning at verja sáttmálavunnin rættindi, so er tað eitt stríð, sum fevnir um alt líka frá tí einstaka liminum, sum er fyri órætti, og til limarættindi sum heild. Hetta eru tey formligu viðurskiftini.
Hinvegin, tá spurningurin snýr seg um lívskorini hjá okkum øllum, her eisini íroknað menningina av okkara yrki, tænastum og arbeiðsplássum, kanska serliga teimum almennu, tá koma vit inn á tað meiri óformliga ella politiska.
Ein afturvendandi spurningur er, hvar gongur markið millum fakfelagsvirksemi og politikk? Fakfelagslimir fáa sum øll onnur politiska ávirkan við síni atkvøðu til løgtings- og kommunuval, so hví skulu teir at kalla hava eina eyka atkvøðu við teirri ávirkan á politiskar avgerðir, sum fakfeløgini halda seg hava rætt til at hava?

Vit kenna hetta aftur allastaðnis frá, at politikarar helst vilja ráða sjálvir. Hvør skal siga, fakfeløg og onnur óviðkomandi eiga at hava so lítla ávirkan sum tilber. Hetta er vandamikil hugsan, og úrslitið kenna vit.

Tí er tað als ongin ivi um, at fakfeløg sum týðandi samfelagsstovnur eiga at hava politiska ávirkan, sum sjálvandi ikki nýtist at verða partapolitisk. Mátin, fakfeløgini fáa ávirkan, er í stóran mun treytaður av siðvenju og teirri aktuellu politisku støðuni. Nú fíggjarkreppa er, ger almenni arbeiðsgevarin seg út til stríð við argumentum frá serfrøðingum og brúkar sjálvandi sín autoritet. Hjá honum ræður tað um at fáa fakfeløgini at líkjast teimum, sum bara krevja, men ikki skilja álvaran í samfelagsstøðuni.

At fara at skipa sín egna flokk, sum tankar hava verið um, ein fakfelagsflokk, er neyvan rætti hátturin at svara slíkum aftur, men er heldur eitt tekin um ólag í politisku skipanini, ja um eina politiska skipan, sum antin er óbúgvin ella hástór. At fáa hetta aftur á beint kann onkuntíð verða ein neyðug bráðfeingis uppgáva.

Við ella uttan flokk, so eiga fakfeløgini at hava politiska ávirkan, men tað er tó av alstórum týdningi, at fakfeløgini duga at skyna á, at tá tey fáast við politikk, so er tað sum trýstbólkur og ikki sum partnari. At gerast partur av politisku umsitingini eigur ongantíð at verða eitt mál. Vit hava sæð dømi um korporatismu í Føroyum, ofta undir heitinum, at vinnan eigur at verða hoyrd. Men hetta hevur í mongum føri bara verið brúkt sum skálkaskjól fyri at sleppa undan at taka neyðugar politiskar avgerðir fyri á tann hátt at kunna tæna ávísum seráhugamálum, og tað hevur sum kunnugt kostað samfelagnum dýrt.

Politisk ávirkan hjá fakfeløgunum eigur at byggja á vitan og førleikar, samstarv og virkisvilja, greið mál og mørk, ábyrgd og ikki minst professionalismu. Tað er treytin fyri, at fakfeløgini fara at taka bóltin aftur frá mótstøðuliðinum, og at tey kanska enntá fara at skora mál. Og tá kunnu vit eisini tosa um eina fakfelagsrørslu.

Klumma í Starvsblaðnum nr. 4, desember 2010.